Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Febrewaori

|  |
| --- |
| jan - **febrewaori** - mrt |
| << | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | (30 feb) | >> |

**Febrewaori** (ok wal: *sprokkelmaond*) is de tweede maond van 't jaor in de gregoriaanse kalender, en hef 28 dagen in gewone jaoren, en 29 dagen in schrikkeljaoren. 30 febrewaori is in de geschiedenis drei keer veurkommen. Febrewaori is nuumd naor de Romeinse god Februus, de god van de purificaotie/onderwereld. Bij de olde Romeinen was febrewaori de maond van de grote reiniging en boetedoening (de februa). In de oldste Romeinse kalender, die tien maonden telde, kwam febrewaori niet veur. Toen 't jaor verdeeild wör in twaolf maonden (onder keizer Pompilius), wör de leste maond *februaris* doopt. 't Jaor begun dus mit meert.

De schrikkeldag verrekende men logischerwieze an 't ende van 't jaor, dus an 't ende van febrewaori. Eerst in 't jaor 456 wör jannewaori de eerste en febrewaori de tweede maond, de schrikkeldag bleef now ten bate van de tweede maond kommen.

Jannewaori en febrewaori bint de leste twee maonden die an de kalender toevoegd wurden, omdat de Romeinen de winter as een maondloze periode zaggen.

## Verklaoring sprokkelmaond

Febrewaori wör anmarkt as reinigingsmaond. De Romeinen vierden heur Lupercalia, reinigings- en vruchtbaorheidsfeesten ter ere van de wolfsgod Lupercus. In dezölfde periode vierden de Germaanse stammen langs de Romeinse grenzen een ontuchtig vrouwen- en vruchtbaorheidsfeest. De Romeinen vonnen dit heidense riten en dudden dizze feesten an mit de naam Spurcalia, naor 't Latiense woord *spurcus* dat smerig betekent. Van dit woord is 't Oldnederlaandse woord *sprokkelen* een etymologische ofleiding. De sprokkelmaond febrewaori verwiest dus naor dizze olde Germaanse vruchtbaorheidsfeesten.

## Trivia

* Romeinse naom: *Februaris*
* Joodse naom: *Adar*
* De starrenbeelden in febrewaori bint Waoterman en Vissen
* In gewone jaoren begint febrewaori op dezölfde dag van de weke as meert en november.
* In schrikkeljaoren begint febrewaori op dezölfde dag van de weke as augustus.

## Weerstaotistieken maond febrewaori in Nederlaand

|  | De Bilt | Eel | Rotterdam | Maastricht |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Gemiddelde temperatuur in graoden Celsius | 3,0 | 2,1 | 3,4 | 2,9 |
| Gemiddelde minimum temperatuur in graoden Celsius | -0,1 | -0,8 | 0,3 | -0,2 |
| Gemiddelde maximum temperatuur in graoden Celsius | 6,1 | 5,0 | 6,3 | 5,9 |
| Dagen mit max temperatuur > 20 C | . | . | . | . |
| Gemiddelde relatieve vochtigheid in percenten | 85 | 89 | 86 | 85 |
| Gemiddelde neerslagduur in percenten van de tied | 7 | 6 | 7 | 8 |
| Gemiddelde neerslaghoeveulheid in mm | 47,5 | 44,9 | 46,8 | 50,7 |
| Bron: KNMI, Langjaorige gemiddelden 1971-2000  |

## Weerspreuken

* *Al is de sprokkel nog zo fel, zie hef vief schone dagen wel.*
* *Is febrewaori nat en koel, dan is juli dikkels hiet en zwoel.*

|  |  |
| --- | --- |
| *Maonden:* |
jannewaori -
febrewaori -
meert -
april -
mei -
juni -
juli -
augustus -
september -
oktober -
november -
december |
# Koolden Oorlog

Blaauw zeent de 'kapitalisten', rood de 'kommunisten' en greun heulden zik ofziedig.
Den **Koolden Oorlog** was nen stried tusken de kapitalistiese westerse laanden en kommunistiese laanden, woerbie as nooit recht evöchten is. De Vereanigde Stoaten leupen vuurop vuur de westerse laanden, met doar achteran oonder mear West-Duutslaand en Nederlaand. De kommunisten warren oonder mear Ruslaand en Sjina. Den "oorlog" doerden van 1945 töt 1991.

Bie dissen oorlog verdachten beaide partiejen mekaander der van det ze nen angreep op den aander an et vuurbereaiden warren. Doarumme haalden ze alverdan mear woapens an. Doarbie wör der oawer en wier spioneerd, um mekaanders technieken te learen en doar zo gebroek van te maken.
# Arizona

|  |  |
| --- | --- |
|  | Zie Arizona (duurverwiesziede) vuur aandere betekenissen van Arizona. |

Arizona in t rood op de kaarte van de VS
**Arizona** is nen stoat in t zuudwesten van de Verenigde Stoaten. De heuwdstad is Phoenix en ook direks de grötste stad van den stoat. De tweede-grötste stad is Tucson.

Arizona was n achenveertigsen en lesten van de oolde stoaten den't too wör eloaten töt de *Union* (t verboond) in februwoari 1912.

Arizona steet bekeand um t dreuge woestienklimaat, onmeundig hete zommers, en zachte weenters. In t noorden is skoonwal verskeaidene noaldbossen en boargrieges woer at 't meender hete is. Roond 2006 har Arizona t hardst gröaiende inwonnertal van de VS, en steet doarmet rechtevoort op de tweede plek. Arizona hef t meeste antal vrouwelike goeverneurs ehad van alle stoaten.

Arizona heurt bie ene van de "Four Cornersstoaten" (Veer-Heukestoaten). t Greanzet an Niej Mexiko, Utah, Nevada en Kalifornië en ook nog iets met n tip an Kolorado, en hef op t zuden ne greanze van 626 km met Mexiko. Umdet t zo stoark verbeunden is met zuud-Kalifornië, wörd t vake wal töt de westkuste rekkend, terwiel Arizona feaitelik an gin eankele kuste ligt.

Arizona hef völle besköarmde bossen, parken, monumeanten en reservaten vuur Inheems Amerikaansen.

## Oetgoande verbeending

* Offisjele Stoatswebstea

|  |  |
| --- | --- |
| Verenigde Staoten van Amerika |  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Staoten:** |   | Alabama · Alaska · Arizona · Arkansas · Colorado · Connecticut · Delaware · Florida · Georgia · Hawaï · Idaho · Illinois · Indiana · Iowa · Kalifornië · Kansas · Kentucky · Louisiana · Maine · Maryland · Massachusetts · Michigan · Minnesota · Mississippi · Missouri · Montana · Nebraska · Nevada · Niej-Mexiko · Noord-Carolina · Noorddakota · Nyhampshire · Nyjersey · Nyjork · Ohio · Oklahoma · Oregon · Pennsylvanie · Rhode Island · Süüddakota · Tennessee · Texas · Utah · Vermont · Virginia · Washington · West Virginia · Wisconsin · Wyoming · Zuud-Carolina |
| **Federaal distrikt:** |   | Washington D.C. |

 |
# Gèld

Braifkes en munten
**Geld** of **sìnten** (kinderlieks: *seentjes*; Oldgrunnegs: *pennijnghe* of *pannynge*) is n ruilmiddel van bepoalde weerde dij men veur ales dat ruilboar is, inwizzelen kin. Geld is ontstoan in de oldhaid in Klaain Azie, tegenwoordeg Turkije. Veur dij tied broekte men brokken edelmetoal, en nog eerder wör t spul binnen de gemainschop voak geven, en der boeten ruild. Loater kwammen lu der achter dat ze dij stukken metoal bewaarken konden, en as ze der n plak van mouken, dat ze den makkelker te vervouern wazzen. Dou was muntgeld geboren. De munt kwam in de Graikse en Romaainse tied ook binnen in de rest van Uropa. In de Middelaiwen haar elke streek en stad in Uropa zien aigen muntainhaid. Dit is noa de 18e aiw drastisch verminderd. Vanòf dij tied waren der n poar grotere stoaten mit elk n aigen muntainhaid. In de 19e aiw kwam t braifgeld op gang, en in stee van metoalen kreeg men n soort certifikoat woarmit men t recht aan verlainde gold of silver tou verkriegen. In de twijde helft van de 20. aiw het man in Amerikoa dizze reloatsie tou gold kwiet moakt en binnen braifkes nait meer n sertifikoat, mor het t weerde van zokzulf, dat garandeerd wordt deur de Amerikoanse overhaid en de zìntroale baank en t vertraauwen van de gebroekers. In 2002 hebben 15 landen in Uropa heur nasjonoale muntainhaid votdoan en inwizzeld veur de Euro. Tegenswoordeg is dit aantal landen oetbraaid en begunt de Euro langzoam de positie van wereldmuntainhaid van Amerikoanse dollar over te nemen.

Sunt t ende van de 20e en t begun van de 21e aiw is geld langzoam aan t verdwienen as fisiek betoalmiddel. Deur de opkomst van de kredietkoart en de pinpas wordt geld aal meer n onzichtboar middel dat enkel zichtboar is as n getal op n bankreken. Toch leuven onderzuikers nait dat t fisieke geld hailmoal verdwinen gaait, den t tastboare zol neudeg wezen veur t vertraauwen in t geld. Toch is men in Amerikoa al drok bezeg mit wiedere ontwikkeln van geld, noamelk mit vingeròfdrokken tougang hebben tot joen bankreken.

## Links noar boeten

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Gèld** - plaatjes, filmkes en/of gelüüdsbestanden. |
# Knoal (woaterweg)

Amsterdam-Rhainknoal vanof de Nieuwegeinse Brug
n **Knoal** of **daip** is n kunstmoatege of bewaarkte voarweg. Maisttied binnen zai liek, in sommege gevalln binnen zai wat krommer. n Knoal is maisstied deur mìnsken groaven om bie gebrek aan n voarweg goud te vervouern. t Raitdaip in t westen van de provìnzie Grunnen is aiglieks t verlengde van de Hunze, mor is deur mìnsken bewaarkt. Dit bewaarken van n revier hait ook knoalizeern. Hieronder verstoan wie t liektrekken van n revier, verbreden en verdaipen.

## Boetende heenwiezen

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Knoal (woaterweg)** - plaatjes, filmkes en/of gelüüdsbestanden. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dit artikel is noch maar en beginnetje. Help mid döär et **uut to breiden**. |
# 1993

**Eeuwen:** < | 19e eeuw | **20e eeuw** | 21e eeuw | >

**Decennia:** < | 1970-1979 | 1980-1989 | **1990-1999** | 2000-2009 | 2010-2019 | >

**Jaoren:** << | < | 1989 | 1990 | 1991 | 1992 | **1993** | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | > | >>

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in dit jaor

## Gebeurtenissen

* Breevoort wöd Nederlaandse bookestad

## Geboaren

* 5 meert - Bregje Heinen, model oet Borkulo

## Uut de tied

* Karel Diederik Schönfeld Wichers, skriewer in t Riessens
* 2 meie - Aaltje van den Bremen-van Vemde, Veluws schriefster
# 5 febrewaori

|  |
| --- |
| jan - **febrewaori** - mrt |
| << | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | (30 feb) | >> |

De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op **5 febrewaori**

## Gebeurtenissen

* 1831 - Jan van Speijk leut zien boot vol menisie ontploffen, um te veurkoemen dat e in hanen van de Belgen zol vallen.

## Geboren

* 1918 - Peter van der Velde, Drentse schriever
* 1973 - Trijntje Oosterhuis, Nederlaanse zangeres

## Uut de tied

* ...
# 28 febrewaori

|  |
| --- |
| jan - **febrewaori** - mrt |
| << | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | (30 feb) | >> |

De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op **28 febrewaori**

## Gebeurtenissen

* 1997 - Iran, in 't noordwessen van 't laand vallen duzend dooien bie een eerdbeving mit een krach van 5,5 op de schaole van Richter.
* 1975 - Ondertekening, te Lomé, van een overeenkoms (*Lomé I*) tussen de EEG en 46 lanen in Afrika, 't Keribisch gebied en de Stille Oceaan (ACS).

## Geboren

* 1954 - Youp van 't Hek, Nederlaanse grappenmaker, columnis en schriever

## Uut de tied

* ...
# Bagraain

|  |
| --- |
| **مملكة البحرين Mamlakat al-Baḥrayn** |
| Vlagge van Bagraain | Wåpen van Bagraain |
|  Ligging van Bagraain |
| **Basisgegeavens** |
| Officiele språke | arabisk |
| Höyvdstad | Manama |
| Regeringsform | konstitutionele monarchy |
| Godsdeenst | islam 82%, christendom 8%, buddhisme, hinduisme, joadendum en bahai (totaal oaverige 10%) |
| **Geografy en bevolking** |
| Uppervlakde - Water | 767 km² 0%% |
| Inwoanertal - Dichtheid | 1.410.942 (2017) 1.839,6 inw./km² |
| Koordinaten | 35° 10′ N, 136° 0′ O |
| **Oaverige** |
| Volksleed | Bahrainona |
| Münteynheid | bahrainske dinar (`BHD`) |
| Tydzone | +3 |
| Web | kode | tel. | .hb | BH | 973 |

**Bagraain** (Arabies: ‏البحرين (Baḥrayn), Engels: *Bahrain*), offisieel t **Keunenkriek Bagraain** is n laand ien t Middenoosten. t Is n lutje aailaand, sikkom zo groot as t Oldambt en Westerwolde soamen en ligt veur de kust van Saoedi-Arabië en Qatar ien de Perziese golf.
t Wör veur de eerste moal onaofhaankelk ien 1783 dou de Perziese heersers verdreven wörren. n Poar joar loater kwam de Al-Khalifa-familie vanoet Qatar dij dou heersers wörren. Ien 1861 wör Bagraain n Britse kolonie en ien 1971 wör zai weer onaofhaankelk. De heufdstad is Manama en t laand het sikkom 1.234.596 ienwoners.

Bagraain het aaltieds n belaangriek stee waest en het zien onaofhaankelkhaid as lutje stoat te danken aan de aiwenolde haandel. Vrouger bestond de haandel veuraal oet dadels, visk en perels. Noudoags is t veuraal de eulie dij Bagraain riek maokt. Liek aander golfstoaten as Dubai, Qatar en Abu Dabi het Bagraain hom ien de laeste tienderjoaren gaauw ontwikkeld. De maiste ienwoners wonen ien t noorden van t heufdaailaand, veuraal ien de heufdstad. Noast t heufdaailaand heuren der nog 32 lutje aailanden tou Bagraain. t Heufdaailaand is via t aailaand Um an Nassan mit n brog verbonden aan t Saoediese vastelaand bie de stad Khobar.

Islam is aigelks de ainigste religie ien Bagraain. Sikkom 70 persint van de bevolken is Sji'iet en 30 persint, woaronder de keunenklike familie, is Soeniet. De reden dat de meerderhaid van de Bagraaini Sji'ieten binnen, ien tieds dat de omliggende laanden sikkom hailemoal Soenieties binnen, komt deur de grote ienvloud dij Iran had het. De keunenklike familie is Soenities omreden zai van oorsprong oet zintroal Saoedi-Arabië kommen. De noudoagse keunen van Bagraain is Hamad bin Isa Al Khalifa. Hai het ien 2002 t Emiroat omdoopt ien keunenkriek en is doarmit van emir n keunen worden.

Bagraain is internatsionoal veuraal bekend deur de Formule 1 Grandprix van Bagraain dij ien 2004 veur de eerste moal holden wör. Ook het Bagraain ien 2011 veul media-aandocht kregen deur de protesten dij doar holden wörren.

De heufdstad Manama ien 2006

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is skreaven in et grönningsk, in de Algemene Nedersaksiese Schriefwieze.* |
# Gletsjer

De Aletschgletsjer in Zwitserlaand; de grootste gletsjer van de Alpen
Een **gletsjer** is een bewegende iesbulte, evormd uut sni'j. Sni'j vormt een gletsjer as de sni'j laank genog liggen blif (deur de jaoren en ieuwen henne) en dik genog wodt om in ies te veraanderen. Gletsjers bewegen onder heur eigen drok, as biester laankzem stromende revieren. Deur heur enorme gewicht en sliepende warking veraanderen ze et laandschop beheurlik. Zo maeken ze laandvormen as ketendalen, morenes en fjorden.

Gletsjers bedekken zo'n 15 miljoen km² eerdoppervlak, wat overienkomp mit zo'n 10% van et laandoppervlak. Ie vienden ze veural op Antarktika, in Gruunlaand en in et noorden van Kannede. Ze bevatten mit mekaer 29 miljoen km³ ies, zo'n 70% van al et zuutwaeter op Eerde. In warmere seizoenen laoten gletsjers dit los as smeltwaeter.

Een gletsjerdal hef een U-vormige deursnee, in teugenstelling tot een revierdal, dat meer V-vormig is.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit stok is eschreven in et Stellingwarfs van de Kop van Overiessel.* |
# Ierlaand (laand)

|  |
| --- |
| **Éire Ireland** |
|  |  |
|  Kaarte van Ierlaand |
| **Baosisgegevens** |
| Officiële laanstael | Iers, Engels |
| Heufdstad | Dublin |
| Regeringsvorm | Rippebliek |
| Geleuf | Rooms-katteliek 91.6% |
| **Geografie en bevolking** |
| Oppervlakte - waeter | 70.273 km² 2% |
| Inwoners - Dichthied | 3,9 miljoen 56 inw./km² |
| Koordinaten | 53° 8′ N, 8° 7′ W |
| **Overige** |
| Volkslied | Amhrán na bhFiann |
| Muntienhied | euro (`EUR`) |
| Tiedzone | +0 |
| Nationaole feestdag | 17 meert (St. Patrick's Day) |
| Web | Kode | Til. | .ie | IRL | 353 |

**Ierlaand** (*Éire* in et Iers en *Ireland* in et Ingels) is een Europees laand dat omdebi'j 5/6 van et eilaand Ierland beslat.

Om et laand van et eilaand te onderscheiden wodt et vaeke anduud as de **Republiek Ierlaand** (*Poblacht na hÉireann* in et Iers en *Republic of Ireland* in et Engels). Disse anduding het sund 1949 de staotus van officiële *beschrieving* van et laand. De officiële *naeme* is, sund 1937, kotweg *Ierlaand*.

Ierlaand is sund 1973 lid van de Europese Unie, mar is gien lid van de NAVO.

## Bestuurlike indieling

Historisch was Ierlaand verdield in 4 perveensies (Ulster, Munster, Leinster, Connacht). Noord-Ierlaand is now een diel van de perveensie Ulster. Disse perveensies hebben gien betekenis veur et bestuur. De historische graefschoppen (counties) hebben nog wel een betekenis. Et oorspronkelike graefschop Dublin is tegenswoordig onderverdield in vier appatte graefschoppen.

Ierlaand is tredisioneel verdield in vier perveensies die tegere 32 graefschoppen (counties) vormen. De perveensies hebben gien bestuurlike rol. De 26 graefschoppen die in de rippebliek liggen hebben een eigen bestuur. Daorbi'j bin Dublin en Tipperary onderverdield in drie respektievelik twie bestuurlike graefschoppen.

De steden Dublin, Cork, Limerick, Galway en Waterford hebben een eigen bestuur, los van et bestuur van et graefschop waorin de steden liggen. Aandere plakken hebben allienig op een antal onderwarpen een eigen bestuur.

## Demografie

Tussen 1850 en 1950 daelde de Ierse bevolking van zeuven miljoen tot minder as drie miljoen. Intussen bin der weer bi'jkaans vuuf miljoen Ieren.

## Geografie

### Algemiene gegevens

* Lengte greenzen: 360 km (met het Verenigd Koninkrijk)
* Langste revier: Shannon
* Hoogste punt: Carrantuohill, 1050 m
* Muntienhied veur 2002: Ierse pond of punt (EIP). Nao 2002: euro.
* Sund 2005 wodt in de rippebliek *snelheden* in *kilemeters per ure* angeven, naodat et al jaoren *kilemeters* bruukt om *ofstaanden* an te geven. De *hoogte* van bargen daorintegen, wodt vaeke in *voet* daon.

### Steden

* Heufdstad: Dublin (Iers: *Baile Átha Cliath* uutspreuken: *baaije ah-ha kliea*)

Inkelde grote steden bin:

* Cork
* Galway
* Limerick

### Eilanen

* Achill
* Araneilanen
* Blasket-eilanen
* Cleareilaand
* Ierlaand (eilaand)
* Inishbofin
* Skellig-eilanen
* Valentia

## Zie ok

* Iern
* Noord-Ierlaand

## Referenties

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Ierlaand** - plaatjes, filmkes en/of gelüüdsbestanden. |