Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 21e eeuw

Decennia - Eeuwen - 20e eeuw - **21e eeuw** - 22e eeuw

## 21e eeuw

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *Jaoren '90* | *1990* | *1991* | *1992* | *1993* | *1994* | *1995* | *1996* | *1997* | *1998* | *1999* |
| Jaoren '0 | *2000* | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 |
| Jaoren '10 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 |
| Jaoren '20 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | 2029 |
| Jaoren '30 | 2030 | 2031 | 2032 | 2033 | 2034 | 2035 | 2036 | 2037 | 2038 | 2039 |
| Jaoren '40 | 2040 | 2041 | 2042 | 2043 | 2044 | 2045 | 2046 | 2047 | 2048 | 2049 |
| Jaoren '50 | 2050 | 2051 | 2052 | 2053 | 2054 | 2055 | 2056 | 2057 | 2058 | 2059 |
| Jaoren '60 | 2060 | 2061 | 2062 | 2063 | 2064 | 2065 | 2066 | 2067 | 2068 | 2069 |
| Jaoren '70 | 2070 | 2071 | 2072 | 2073 | 2074 | 2075 | 2076 | 2077 | 2078 | 2079 |
| Jaoren '80 | 2080 | 2081 | 2082 | 2083 | 2084 | 2085 | 2086 | 2087 | 2088 | 2089 |
| Jaoren '90 | 2090 | 2091 | 2092 | 2093 | 2094 | 2095 | 2096 | 2097 | 2098 | 2099 |
| Jaoren '0 | 2100 | *2101* | *2102* | *2103* | *2104* | *2105* | *2106* | *2107* | *2108* | *2109* |

## Belangrieke gebeurtenissen

* De terroristische anslagen op 11 september 2001 in Niej-York en Washington
* De oorlog in Afghanistan (2001)
* De opkoms van 't internationale terrorisme
* De Irakoorlog (2003-2005)
* Eerdbeving Indische Oceaan 2004
* Corona 2019 - heden
* Oekraïne oorlog met Rusland 2022 - heden

## Belangrieke personen

* George W. Bush
* Osama Bin Laden
* Barack Obama
* Vladimir Poetin
* Hu Jintao, prissedent Volksrippebliek China (töt 2013)
* Xi Jinping, prissedent Volksrippebliek China (anesteld in 2013)
* Wen Jiabao, premier Volksrippebliek China
* Saddam Hoessein
* Donald Trump
* Joe Biden
# Muntienhied

Een **muntienhied** of een **valuta** is een officieel geldig betaelmiddel van een laand. Zoe'n betaelmiddel is vaastelegd deur de regering van een laand, hiermit wodt veural et munt- en briefpepiergeld bedoeld. De meerste muntienhieden wodden op de internationaole haandelsbeurzen verkocht. De pries die daorveur betaeld wodt, wodt een wisselkoers enuumd. Veurbeelden van muntienhieden bin de euro, de Amerikaanse dollar, de Engelse pond, de veurmaolige Nederlaanse gullen en gao zo mar deur.

Wereldwied bin der op dit stuit meer as 160 officiële muntienhieden, mar allienig de twie gebrukelikste muntienhieden wereldwied, de Amerikaanse dollar en de euro, gellen as internationaole reservevaluta. Pattie meensken rekenen hier de Japanse Yen ok bi'j.
# Eilaand

Cíes-eilaanden in Galisië
Britse Eilaanden
n **Eilaand** is n laandoppervlakte die an alle kaanten umringd is deur waoter, mer kleinder is as n kontinent en groter as n rotse of n zaandbanke.

Allewel de meeste eilaanden natuurlike eilaanden bin, bin der oek eilaanden die deur de meens emaakt bin, t grootste kunstmaotige eilaand is de Flevopolder. t Grootste natuurlike eilaand ter weerld is Greunlaand.

Partie eilaanden vormen n eigen staot, veurbeelden hiervan bin Kuba, Ieslaand en Madagaskar. Aandere eilaanden beheuren tot meer as een staot, zo as Borneo (Indonesië en Maleisië) en Hispaniola (Haïti en de Dominikaanse Rippebliek). Der bin oek verscheie onbewoende en onherbargzame eilaanden.

## Woordherkomst

t Woord *eilaand* is waorschienlik een van de oudste Friese leenwoorden in t Nedersaksies en t Nederlaands. De betekenisse van t woorddeel *ei* is 'laand dat bie t waoter heur' en kömp van t Proto-Germaanse *\*agwjō*. t Hef de zelfde herkomst as de uutgangen *-oog* (Schiermonnikoog, Nörderoog), *-ey* (Orkney-eilaanden) *-eei* (Platduuts: *Nörderneei*) en *-ø* (Deens: *Rømø*).

## Zie oek

* Aai (toponiem)

n Fidjies eilaand.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et westveluwske dialekt van Nunspeet, in de Algemene Nedersaksiese Schriefwieze.* |
# Wikipedia

t Beelmärk van Wikipedia
**Wikipedia** is een projekt van de Wikimedia-stichting, die as doel ef um in elke taal een volledige en rechtenvri'je encyklopedie op et internet te maken. Naost typiese encyklopedie-artikels he'j op Wikipedia ok informasie die vake in verband ebracht wordt mit almanakken, specialistiese tiedskriften en zaken die in et ni'js bint. De artikels op de wiki's worden eskreven deur verskillende vri'jwillige auteurs. De naam *Wikipedia* is een samentrekking van *wiki* (Awaïaans veur *vlogge*) en et Engelse *encyclo**pedia.

Onder de parreplu van de Wikimedia-stichting bint verskillende projekten, waorvan Wikipedia et oldste, bekendste en suksesvolste projekt is. De organisasie Wikipedia zit in Florida, Amerika en ef gien winstoogmärk. Wikipedia is esticht deur Jimmy Wales en zien medeoprichter Larry Sanger. In 2003 draagden Wales zien rechten op de naam Wikipedia, de webstee zelf en de servers waorop ze dreiden, over an de Wikimedia-stichting. Disse stichting ef Wales op-ericht um veur een lange tied et be-old en de värdere ontwikkeling van Wikipedia meugelik te maken. De stichting leaft zowat alleend mär van giften en ef een kleine onderd betaolde medewärkers in dienst. Mär Wikipedia zelf wordt deur vri'jwilligers beheerd en eskreven.

Umdät de artikels deur elke bezuker bewärkt kunnen worden, gef Wikipedia gien garansie dät de artikels ok daodwärkelik goed eskreven bint. Vandalisme is vake een probleem, veural bi'j de wat grotere Wikipedia's.

Et Wikipedia-projekt is begunnen op 15 jannewaori 2001, mär bestun toe alleend nog mär in et Engels. De eerste anderstalige versie was in et Frans, en begun op 23 meert 2001. De Nedersaksiese versie van Wikipedia is begunnen op 23 meert 2006 en ef noe 8.106 artikels. Et internetadres van de Nedersaksiese Wikipedia is  De Engelse versie ef altied et grootst ewest, en ad in september 2021 roem zes miljoen artikels. In totaal waren der in 15 jannewaori 2011 meer as 17 miljoen artikels te vinden op iel Wikipedia in 278 verskillende talen en streektalen.

## Zie ok

* Nedersaksiese Wikipedia
* Platduutse Wikipedia

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et oustveluwske dialekt van Attem, in de Algemene Nedersaksiese Schriefwieze.* |
# UTC

**UTC** staot veur U*niversal *T*ime *C*oordinated**, waorbi'j UT de eigenlike ofkotting is, mit de toevoeging dat et hier om mit de eerdrotaosie koordineerde tiedweergifte gaot. Et wodt ok "Zulu time" nuumd. Voluut wodt UTC meerstal **Coordinated Universal Time** nuumd. Et is bi'jkaans geliek an wat vrogger GMT (Greenwich Mean Time) nuumd wodde. UTC is liekewel een atoomtied, wielst GMT een astrenomische tied is. Om gien verschil te kriegen moeten d'r schrikkelsekondes bruukt wodden.

Bi'j greensoverschriedende toepassingen (bi'jgelieks et internet) wodden tiedstippen vaeke in UTC en op een universele meniere noteerd, o.a. mit behulpe van een 24-uursnetaosie zunder punten, am/pm enz. De netaosie *1315 UTC* betekent dus kwat over 1 middags neffens de standerdkonventie (op de nulmeridiaan).

Een praktisch veurbeeld van een veulbruukte situatie waorin de verwiezing naor de UTC belangriek is, is et gebruuk bi'j de plezierveert.

In pilotbooks, getiedentebellen en meteo wodt vaeke verwezen naor de "UTC-tied".
Et is an de gebruker van disse hulpmiddels om te weten hoe de tied in de zone waorin hi'j op dat mement is, hum verhoolt tot de "zoeloetied". Zien dat disse tied rond West-Europa tot 2 ure kan verschillen, kan bi'jgelieks bi'j getiedentebellen een grote misinterpretaosie optreden!

In een groot diel van West-Europa, waoronder Nederlaand en België, geldt in de wienter UTC+1 en in de zoemer UTC+2 (respektievelik 1 en 2 ure laeter as de wientertied in Groot-Brittannië).

|  |
| --- |
| Op et mement dat disse pagina laedde was et **2026-07-12T00:53** (UTC). |
| (W3C Date and Time Formats) | verni'jen ("purge") |
# Jeruzalem

Jeruzalem mit in de veurgrond de Rotskoepel
**Jeruzalem** (Hebreeuws: יְרוּשָׁלַיִם, Yerushaláyim; Arabisch: القُدس, al-Quds) is een stad in 't Midden-Oosten, de heufdstad van Israël, al wördt der ok deur de staot Palestina anspraok op emeuken. Israël hef der de belangriekste aoverheidsgebouwen staon. Jeruzalem lig op een heugte in 't Judeagebargte tussen de Middellaandse zee en de Dooie zee. 't Is ien van de oldste deurlopend bewoonde steden ter wereld, die teroggegiet op 't darde millennium veur Christus.

In de drei dikke Abrahamitische godsdiensten - jeudendom, christendom en islam - wördt Jeruzalem as een heilige stad eziene. In de Olde Stad, 't ummuurde harte van Jeruzalem, vien ie veule plekken die in dizze godsdiensten en heur geschiedenis een belangrieke rolle speult, zoas de Tempelbarg mit de klaagmure, de Rotskoepel, de Al-Aqsamoskee en de Heilig Grafkarke. Buten de Olde Stad is 't Goorngraf, waorvan sommige christenen mient det Jezus der is begraven en uut de dood opestaone.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eschreven in 't Zuudwest-Drèents.* |
# Wiskunde

**Wiskunde** is eein van de oldste wetenschappen. Een gebrukelijke omschrieving van wiskunde is: 't bestuderen van patronen en structuren. Met strict logische redenerings perbeert ze oetspraoken (stellings) over definieerde objecten en de verbaanden daortussen te formuleren. 't Perces om te kommen tot dizze oetspraoken neuimen ze een wiskundig bewies. Bij 't opstellen van een bewies wordt oetgaon van een zo klein meugelijk aantal oetgangspunten (axioma's) en een paor axiomatische definities.

As wiskunde bruukt wordt veur toepassings in de praktiek, mut d'r rekend worden. Dizze berekenings binnen vaok zo oetbreid, dat d'r computers veur neudig binnen.

't Woord *wiskunde* is in de 17e eeuw bedocht deur Simon Stevin, 't woord is ofleid van *wisconst* dat *keunst van 't gewisse of zekere* betekent.
# Aleksandrie

De Citadel van Qaitbay in Aleksandrie
**Alexandrie** is ne stad in Egypte. Med al et verstädelikte gebeed der by üm hen woanet der 6,1 miljoon lüde up ne vlakde van 1,108 km2. Liggend up de westelike over van de Nyldelta strekket et sik 40 kilometer uut langs de noordküste van et land. Et is Egyptes vöärnaamsten seyhaven en up Kairo nå de grötste stad. Ouk is et de grötste stad an de Middellandske Sey. De stad wör stichted in 331 VK döär Aleksander den Grouten. Et is eyne van de vöärnaamste städen uut de oldheid. Rechtevoord is et en centrum vöär weatenskap, kultuur en undersöök.

De stad drägt de bynamen *Brüüd van de Middellandske Sey* en *Pearl van de Middelandske Küste*. Et is ne groute turistentrekker en ouk heyl wat industry hevt der wark. Et is de up vyv nå grötste stad van de arabiske wearld en et middenousten en de up teen nå grötste stad van Afrika. Aleksandrie wör stichted by ne olde egyptiske neadersetting med name *Rhacotis*, wat later et 'Egyptiske Deyl' wör. De stad was höyvdstad van et Ptolemaeiske Köäninkryk en was de belangrykste stad vöär handel, leyring en wysbegeyrde gedurende de greekske oldheid en late oldheid. Der wördt emeynd at et langen tyd de drukst bevolkede stad van de oldheid was.

Aleksandrie was vöäral bekend üm den Vüürtorend van Aleksandrie (*Faros*), eyne van de Söäven Wearldwunderen. Et andere wår Aleksandrie bekend ümme stünd was de Groute Bookhalle, de grötste van de wearld in den tyd. En darde herkenningspunt was de Katakomben van Kom el Sjokafa, eyne van de Söäven Wearldwunderen in de Middeleywen.

Souwat dusend jår lange was Aleksandrie eyne van de tounangeavende städen van de Middellandske Sey. Dat was sou durende de romeinske en bysantynske tyd töt an de mohameddaanske veröyvering van Egypte in 641 NK. Do wör ne nye stad as höyvdstad eköäsen in Fustat, wat nu deyl van Kairo is. De stad was unmündig vöärnaam vöär et vroge Kristendom. Et Patriarchaat van Aleksandrie sat der, eyne van de dryvende krachten van et gelöyv in den tyd in et Oust-Romeinske Ryk. Vandage den dag meynet beide de Kopten en de Greekske Ortodokse Karke at et öären oorsprung is.

Halvweg et söävende jårhunderd was Aleksandrie al halv löädigeröyvd. Van den vöärgånden glory was weinig oaver. Toch bleav et noch lange en neet unvöärnaam middelpunt vöär handel en as marinebasis. Vanaf de 18. eywe begünde et weader in de beyne to kummen as oaverslagpunt in den internationalen skeypvårt. Et was en handig knouppunt tüsken de Middellandske en Roude Sey en de winstgeavende handel in egyptiske boumwulle. De echte upstanding van Aleksandrie begünde under Muhammad Ali (neet den bokser), den eseen wördt as den grundlegger van et moderne Egypte. Den sat achter vöärname weagenbouwplannen en modernisaty.
# Konstelloatsie

*Dit artikel zol soamenvougd mouten worden mit t artikel Sterrenbeeld, of der daint n dudelker oafboaken tuzzen baaide artikels moakt te worden*

n **Konstelloatsie**, **opstèllen** of **steernsbeeld** is n groep van steerns dij, vanôf de Eerde zain, soamen n figuur vörmen. Dit wordt voak doan deur denkbeeldege lienen tuzzen de steerns te trekken.

De vernuimdste konstelloatsie is de Grode Beer, *Ursa Maior*. Dizzent is simpel te heerkennen aan zien *steelpanvörm*. t Is ook ain van de ainegste konstelloatsies dij in Nederlaand t hail joar deur te zain is. n Aandere is de Leutje Beer, woar de Poolsteern dichtbie staait.

t Woord *konstelloatsie* is ain van de wainege Latainse woorden dij't in t Grunnegs bestaait. t Woord wordt tegenswoordeg binoa nait meer bruukt, omreden t woord *steernsbeeld* makkelker is en dichter bie t Nederlaands staait.

## Körte historie

Claudius Ptolemaeus, n Griekse waitenschopper, haar in de eerste aiw noa Kristus de eerste liest môkt van konstelloatsies. De maiste van dizze konstelloatsies kent man nog aal. Doch wuiren konstelloatsies al veul eerder heerkend deur mìnsken. De Egyptenoaren zagen in bepoalde konstelloatsies heur goden. Ook de Reumers, de Aroabieren en de Chinezen muiken bruken van de steernshemel.

## Noamen van konstelloatsies en steerns

Elk steernsbeeld het, noast de noam in de aaigense toal, ook n Latainse (aalgemaine) noam. Bieveurbeeld Leutje beer hait hiernoast ook offisjeel *Ursa Minor*. Ook het elke konstelloatsie zien aaigense internatsjonoale kode, bieveurbeeld *Ursa Minor* het as kode *UMi*

De noamen van de steerns binnen n konstelloatsie kriegen noast heur aaigense noam, ook nog n Griekse letter om heur helderhaid (dichthaid van t licht) aan de duden. Alfa is de kloarste steern en hou wieder t Griekse alfabet in, de minder kloar de steern wordt.

Steerns dij soamen n konstelloatsie vörmen stoan in t echt nait zo dicht bie mekoar as dat wie dat zain. Steerns van ain konstelloatsie kinnen in t echt wel doezenden lichtjoar bie mekoar vot stoan.

## Liest mit vernuimde konstelloatsies

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Grunnegse noam** | **Latainse noam** | **Kode** |
| Andromeda | Andromeda | And |
| Woaterman | Aquarius | Aqr |
| Ram | Aries | Ari |
| Kreeft | Cancer | Cnc |
| Stainbok | Capricornus | Cap |
| Kassiopija | Cassiopeia | Cas |
| Droak | Draco | Dra |
| Twailen | Gemini | Gem |
| Laive | Leo | Leo |
| Schoale | Libra | Lib |
| Orion | Orion | Ori |
| Visken | Pisces | Psc |
| Boogschaiter | Sagittarius | Sgr |
| Skörpioen | Scorpius | Sco |
| Bolle | Taurus | Tau |
| Grode Beer | Ursa Maior | UMa |
| Leutje Beer | Ursa Minor | UMa |
| Moagd | Virgo | Vir |

## Leegsaksisch

* Grunnegs: *konstelloatsie*, *steernsbeeld*