Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Groendwet

De *Magna Carta*, halfambtelijk de eerste Europese groendwet.
Een **groendwet** van een staot is een eschreven dokement waorin de groendrechten van de burgers en 't poletieke stelsel van 't land vast-eleid worren. In 't staotsrecht is een groendwet of een are constitusie de baosis van een staot.

Groendwetten verschillen van land tot land, mar toch bin der een antal kenmaarken die veul veurkommen. Een groendwet regelt bieveurbeeld de orgenisasie van de overheid, ze zegen bieveurbeeld of 't een parlementair of prissedentieël systeem is, welke mechanismen de wetgevende macht het um de uutvoerende macht te controleren, wat de rol is van de rechterlijke macht en op welke manier de macht verdeeld is tussen de nasionale regering en de lokaole organen. Ze vermelden tredisioneel oek een antal rechten, hoewel ze in sommige gevallen niet echt dudelijk bin (zoas "'t recht op waark").

Zwat alle democrasieën hen een groendwet. Een veurbeeld van een land zoender eschreven groendwet is 't Verenigd Koninkriek. 't Constitusioneel recht leit daor vast in wetten, gewoontes en rechtspraak.

De groendwet wort vast-esteld deur de groendwetgever. Vaak is dit de gewone wetgever, die een speciaole procedure volgt (bieveurbeeld meerdere lezingen en een ekwalificeerde meerderheid neudig). In verschillende landen hen ze een volksraodpleging (of rifferendum) veur groendwetswieziging. In are landen is een tweede goedkeuring van tweedaarde of de helft van de meerderheid neudig. Daormee kan een wiezigingspreces jaorenlang duren.

## Nedersaksisch

* Stellingwarfs: *grondwet*
* Tweants: *groondwet*
* Veluws: *grondwet, groendwet*

## Uutgaonde verwiezingen

* Tekst van de Nederlanse Groendwet
* Teksten van meerdere groendwetten

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Disse pagina is eschreven in 't Putters* |
# Sake

Ne flaske Sake
**Sake** (Japans: 酒, Internasjonaal Klaankenskrift: sa'kɛ) is nen Japansen alkoholiesen draank, woer as oonder mear ries in geet. Doarumme wörd et ook wal es *rieswien* neumd. Den offisjelen Japansen naam vuur riessake is *seishu*. Der zit meestal tusken de 5% en 19% alkohol in.

Japan hef seend 1973 een nasjonaal oonderzeukskantoor vuur sakebrouwen. Dee hebt et *nihonshu* (日本酒;
"Japansen alkohol") neumd. Sake besteet al verskeaidene joarhoonderden. Het alcoholpercentage van sake ligt doorgaans rond de 5 tot 19%.

Sake kö'j op alle temperaturen te dreenken kriegen, ofhaankelik van et soort sake en van woer as den brouwer et vuur bedoold hef.
# Farao

**Farao** is n titel veur Egyptische vôrst dij veur meer as 3000 joar trug over t grode Egyptische riek regeerden. Zai luitn de bekinde graftempels en piramides, veur zok baauwen p, om begroaven te worden.

Faraos dij t maist vernuimd binnen deur opgroavens, binnen bieveurbeeld Toetankhamon, Toetmoses en Ramses II

De farao's van t olle Egypte binnen onderverdaild in 31 Egyptische dynastien en 2 dynastien van bezetters (Macedonische dynastie en ptolemeïsche dynastie). Voak waren farao's mannelk, moar oetzönderns as Nefertiti, Hatsjepsoet en Cleopatra hebben zochzölf in de geschiednis zet. Bie Hatsjepsoet gong t zo wied dat zai zölfs n kunstboard druig, n ding dat veur en noa heur allend moar deur mannen droagen wuir.

Farao's wuiren voak op goddelke wies vereerd, omdat mìnsken dochten dat de farao kontakt haar mit de goden en zölf n god was. Farao's duigen den ook voak n kroon en golden sieroaden, mit in heur haand n golden septer.
# Kakouboom

Kakouboom
n **Kakouboom** (*Theobroma cacao*) is n lutje (4 tot 8 meter grote) gruinblievende boom in de familie van de Sterculiaceae (of Malvaceae), t komt oorspronkelk veur in daip tropische gebieden van Zuud-Amerika, t het zok woarschienlek uutbraaid vanoet t oeterste zuden van Mexico, dwarsdeur t noorden van Zuud-Amerika en deur de Amazone hìn. t Wordt tegenswoordeg kultiveerd in aal de tropen. De zoaden worden gebroekt om kakou en sokkeloa van de moaken. n Kakouboom wordt meer as 50 joar old, tot 6 meter hoog en het n moateg dikke stam. De stam vertakt zok op 1 meter van de grond in maximoal 5 wied oetstoande heufdtakken. Dizze heufdtakken vertakken zok wieder. De boom het n dichte bloaderkroon. De bloader binnen leeraachteg.

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Kakouboom** - plaatjes, filmkes en/of gelüüdsbestanden. |
# Scho

Een stel schonen
Tredisionele Jepanse houten schonen
Nederlaanse klompen
Een **scho** is de meest gebrukelijke vorm van vootbedekking. Schonen bescharmen de voten tegen vuul, een de harde ondergrond, kouwe, enz. Schonen kunnen 't lopen makkelijker maken, mar soms hef 't oek 't tegenover-estelde effek (bieveurbeeld schonen mit hakken). De vorm van de scho hang meestentieds of van de moede rond de tied dat 't emaak is, zo zien schonen van vrogger der heel aanders uut (zoas de klompen).

De scho is emaak in de vorm van de voot. 't Bovenmateriaal (leer, kunsstof of stof) is meestentieds soepel um goed te passen. De zool is van wat stugger slietvas materiaal emaak (leer of rubber), mar kan wel meebewegen bie 't lopen. De hakke van de scho is meestentieds van stug materiaal, zodat de drager dervan, der neet deurhinne kan zakken.

## Soorten schonen

Der bin een kwak soorten schonen, veur heel wat soorten sporten, gelegenheen en beroepen.

* *Sportschonen*
* *Bargschonen*
* *Kuierschonen*
* *Clownschonen*
* *Veiligheidsschonen*
* *Dansschonen*
* *Tennisschonen*
* *Skischonen*
* *Legerkisten*

## De scho zetten mit Sunterklaos

In Nederlaand wonnen al vanof de 15e eeuw mit Sunterklaos de scho ezet. 't Wönnen eers eigenlijks edaon in de karke, en de opbrengs was veur de armeluui. To Sunterklaos laoter een femiliefees wönnen, zetten kienders der scho in de kamer bie de schouwe. De scho wonnen meestentieds ezet op 4 december.

## Nedersaksisch

* Achterhooks: *schoon*
* Grunnegs: *schoun(e)*, *schoeg*
* Stellingwarfs: *schoe*
* Tweants: *schoo(n)*
* Veluws:
	+ *schoe*
	+ *schoen* (Garder, Barreveld, Bennekum)
	+ *sjoe* (Bunschoten, Putten\*)
	+ *sjoen* (Garder)
	+ *skoe* (Attem)
	+ *skoen* (Attem, Apeldoorne)
	+ *scho* (Doornspiek, Nunspeet)
	+ *schoon* (Twelle)
# Papua Nyguinea

|  |
| --- |
| **Independent State of Papua New Guinea Independen Stet bilong Papua Niugini (Tok Pisin) Independen Stet bilong Papua Niu Gini (Hiri Motu)** |
| Vlagge van Papua Nyguinea | Woapn van Papua Nyguinea |
|  Kaarte van Papua Nyguinea |
| **Informasie** |
| Sproaken | engelsk, Hiri Motu, PNG Sign Language, Tok Pisin |
| Heufdstad | Port Moresby |
| Regeringsvörm | Unitäre Parlementäre Grundwettelike Monarchy
religie= 95,5% Kristendom
* 64,3% protestant
* 26,0% katolik
* 5,2% anders kristelik
* 3,1% neet upegeaven

1,4% ander / gin |
| **Laand en inwonners** |
| Oppervlakte - Water | 462,840 km² 2% |
| Inwonners - Dichtheid | 8.935.000 15 inw./km² |
| Koordinaten | 9° 29′ S, 147° 9′ O |
| **Oaverig** |
| Volksleed | "O Arise, All You Sons" |
| Munteenheid | Kina (`PGK`) |
| Tiedzone | UTC+10, +11 (AEST) |
| Web | kode | tel. | .pg | PG | +675 |

**Papua Nyguinea**, officieel den **Unafhangeliken Ståt Papua Nyguinea** en vake ofekortt töt **PNG, (**Tok Pisin: *Independen Stet bilong Papua Niugini*; Hiri Motu: *Independen Stet bilong Papua Niu Gini*), is en land in Oceanie. Et beslüt et oustelike deyl van et eiland Nyguinea en byhöyrige eilanden in Melanesie. De höyvdstad is Port Moresby. Met ne uppervlakde van 462.840 km2 is et de up twey nå gröätste eilandståt van de wearld.

Vanaf 1884 wör Papua Nyguinea döär dree koloniale groutmachten beheyrd. Seyd den Eyrsten Wearldoorlog stünd et 60 jår under australisk bestüür. In 1975 wör Papua Nyguinea unafhangelik; vanaf dee tyd was et en unafhangelik lid van et britske Gemeynebest, med Elizabeth II as ståthöyvd.

Papua Nyguinea is eyne van de meyst kultuurverskeidene landen up de wearld. Seyd 2019 is et ouk de meyst landelike, ümdat mär 13,25% van de lüde in verstädelikte gebeden wont. Et land hevt oorsprungelik 851 språken, wårvan as der 11 nu uutestörven sint. Et gröätste deyl van de meyr as 8 miljoon lüde woanet in traditionäle gemeynskappen, dee al lyk sou verskillend sint as de språken. Et land is weatenskappelik eyne van de minst verkende kulturele en geografiske gebeden up de wearld. Undersökers meynet dat der noch verskeidene neet-untdekkede volker woanet en dat der noch vöäle ården planten en deers te beskryven vallet.

Den ståt steyt by et Internationaal Monetäär Funds te book as en untwikkelingsland. Souwat 40% leavt selvunderholdend van de natuur, sunder togang töt kapitaal of geld. De meyste lüde woanet der in starke traditionäle burenverbanden, hanget natuurgodsdeenste an en gåt neet wyder as de laegere skole. De verskillende volker en samenleavingswysen ståt under beskarming van de grundwet van Papua Nyguinea. Dårin steyt dat de "traditionäle dörpe en gemeynskappen en weasenlik underdeyl blyvet van de Papua Nyguineaske samenleaving." Ouk beskarmt en understreypet et et belang van disse verbanden vöär plaatselike en nationale gemeynskappen. Et land kikt seyd 1976 med in et Süüdoustasiatiske Landenverbund (ASEAN) en hevt ne anvråge loupen vöär vulleydig lidmåtskap. Et is lid van de Pacifiske Gemeynskap, et Pacifiske Eilandenforum en et Gemeynebest.