Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bookdrukkunst

Oaverzicht van droktechnieken deur de joaren hen
**Bookdrukkunst**, **drukken** of **drukkerieje** is ne manere um tekste en beelden op grote skoale te vermennigvuldigen duur nen heuvdvorm of mal op een plat vlak te drukken, persken of rollen.

Biej de eerste drukkerieje, zo as de Cyrusrolle en de cylinders van Nabonidus, wörden ofbeeldingen in reliëf oet nen roller esneden en in ne kleiplate erold. Et ontwikkelden zik van ink op papier of dook strieken töt tekste op stenene tabletten in de zesde eeuwe. Drukken met ne drokplate inestrekken met ink (holtblukke) wörden later deezelfde eeuwe oetevunden.

Rond 1040 bedachten 'n Chineesken Bi Sheng et drukken met lösse karakters op ofnemboare zetbluks, wat völle mear vriejheid gavven. Zo hoovden neet mear hele bladziedplaten ene vuur ene vanniejs esneden te worden, mer kon 'n blokzetter tekste makkeliker samenstellen. Bi Sheng maakten de karakters van klei en porcelein, wat neet heel stark was, mer et idee spreidden zik rap oet duur Azië. In Korea wör oetendelik ne techniek met metalene karakters bedacht.

In de 15e eeuwe köm Johannes Gutenberg in Europa met 'n drukpers met etzelfde idee. Hee gebreuk ne samensmelting van meardere metalen, verbettern 'n ink en warkten samen met papiermaker Andreas Heilman an zachter, better papier. Met de nieje technologie konnen nieje ideeën, zo as dee van de Reformatie, Renaissance en Wetenskoppelike Revolutie, rap verspreid worden onder et volk. Zo kömmen leu gauwer mear te weten, en gungen olde verholdingen binnen samenleavingen kats te untersteböaventen.
# Ludwig van Beethoven

Ludwig van Beethoven duur Joseph Karl Stieler, 1820
**Ludwig van Beethoven** (Bonn, 16 december 1770 – Weenn, 26 meart 1827) was nen Duutsen muziekskriewer.

## Leawn

### Bonn (1770-1792)

Ludwig van Beethoven was ne zönne van n Rijnlaandsen zanger Johann van Beethoven en den zinne vrouwe Magdalena Keverich. Zin grotvaa köm oet Mecheln en köm in Bonn te wonn. Doarumme hef hee t Nederlaandse "van" in zinn achternaam.

Zin vaa probeerdn van um n woonderwich te maakn net as det met Mozart gung, toew at hee moarkn det Ludwig slim muzikaal was. Ludwig har nen zwoarn jeugnd, met völle oarmood en nen vaa den't völle dreunk. Mangs as den in thoes köm met kunnigheaid of aandere gäste, haaldn hee Ludwig middeln in n nacht oet berre um vuur öar piano te spöln. Zo wör Ludwig n soomber meanske, mear ook eenn den't mangs ook duur zin oetgoande karakter onmeundig skik kon maakn.

Van 1777 töt 1781 gung Ludwig noar n *Tirocinium*, ne leagere skoole woer as Latien eleard wör. In 1779 nöm hee les bie Christian Gottlob Neefe, nen hoforganist, den as um kunnig deed wordn met Bach, Haydn en Mozart. Toew as hee 11 joar oold was keandn hee Das Wohltemperierte Klavier van Bach al oet n kop en skreef hee zinne eegne stuks. Toew at hee 12 joar was kon hee al invaln vuur Neefe as organist en kapelmeaister. In 1781 gung hee met zin moo noar Rotterdam. n Spölkammeröadjen zea van um det hee n todderig kearlken was. Noar t gymnasium gung hee neet hen, en wieters kreeg hee ook gin oonderricht mear. Alle tied wör in de muziek estökn.

De jonge joarn van Ludwig beent oardig good beskreewn in n haandskrift wat t gezin Fischer noaleut, dee at vanof 1776 in t zelfde hoes as de Van Beethovens woondn. Ook toew as hee wat eulder was, was hee vake nog nen todderigen. Caecilia, ene van de dochters van Fischer, zea um: "*Wat bi'j toch nen todderigen. Zorget is wat better vuur oewzelf.*" Ludwig antwoordn: "*Wat he'k dr an o'k n hearskop worde of neet, gin meanske zut mie.*"

As nen volwasnen kearl kreeg hee vake makkelik verskel en kon mangs onmeundig krang wean, ook teegn zinne kammeröa. Mear hee woarkn dan onmeundig hart um zinne verlöarne vreandskopn wier terugge te winn. Later, noa 1801, wör hee al mear krang, umdet hee vernemn kon at hee doof begun te wordn. Ook klaagn hee regelmoatig oawer zinne vertearige. Later wör wal es an enömn det zinne slechte buujn te maakn hadn met nen kuurndoarm, den as al slimmer wör duur zin zwoare gemood. Doarnöast wör noa zin stoarvn bie ne liekschouwige ne leawerkwoale vaste steeld, den as wellich met völle draank te maakn hef. Ondaanks al dee kwoaln bleef hee muziek skriewn töt n poar deage vuurdet hee oet de tied köm.
# Louisiana

|  |  |
| --- | --- |
|  | Zie Louisiana (duurverwiesziede) vuur aandere betekenissen van Louisiana. |

|  |
| --- |
| **Louisiana** |
|  |  |
| Vlagge van Louisiana | Woapen van Louisiana |
|  Kaarte van Louisiana |
| Pelican State Bayou State Child of the Mississippi Creole State Sportsman's Paradise Sugar State État de Louisiane* (Fraansk) *Léta de la Lwizyàn* (Kajun Fraansk)** |
| Ofkorting | LA |
| Tiedzone | Central (UTC−6/−5) |
| **Informasie** |
| Oppervlak laand | 135.382 km² (15% waoter) |
| Inwonners - Dichtheid | 4.410.796 (2008) 39,61 inw./km² |
| **Geografie en bevolking** |
| Too-etreaden | 30 april 1812 |

**Louisiana** (sprek oet: loe-wie-zi-**jea**-na) is nen stoat in t zuudn van Amerika. Op t westn ligt Texas, op t noordn Arkansas en op t oostn Mississippi. Op t zuudn ligt n Golf van Mexico. De heuwdstad van Louisiana is Baton Rouge, de grötste en dichtst bevolkte stad is Niej Orleans. De grötste parochie is Jeffersonparochie. Louisiana is n ennigstn stoat in Amerika den at is op edeeld in parochies. Ze beent geliek an de bestuurlike gemeentes.

Steadelike gedeeltes van Louisiana stoat bekeand um de grote verskeaidnheaid an kultuurn en sproakn dee at onstoan beent oet ne verweawige van Spaanse, Fraanske en Afrikaanse kultuurn. Louisiana was vuur längere tied ennigst in zin soort op dit vlak. Vuurdet Louisiana wör in eliefd bie de Verenigde Stoatn, was t ofwisselnd ne Spaanse en ne Fraanske kolonie. In vurige joarhonderdn wördn dr völle slaawn importeerd, vake oet t zelfde deel van Afrika, woerduur dee öare kultuur good bewoarn konn.

|  |  |
| --- | --- |
| Verenigde Staoten van Amerika |  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Staoten:** |   | Alabama · Alaska · Arizona · Arkansas · Colorado · Connecticut · Delaware · Florida · Georgia · Hawaï · Idaho · Illinois · Indiana · Iowa · Kalifornië · Kansas · Kentucky · Louisiana · Maine · Maryland · Massachusetts · Michigan · Minnesota · Mississippi · Missouri · Montana · Nebraska · Nevada · Niej-Mexiko · Noord-Carolina · Noorddakota · Nyhampshire · Nyjersey · Nyjork · Ohio · Oklahoma · Oregon · Pennsylvanie · Rhode Island · Süüddakota · Tennessee · Texas · Utah · Vermont · Virginia · Washington · West Virginia · Wisconsin · Wyoming · Zuud-Carolina |
| **Federaal distrikt:** |   | Washington D.C. |

 |
# Strandfreesk

Noord-Freeske språkgebeed
Et **strandfreesk** was en dialekt van et noordfreesk en wördden espröäken op et eiland Strand, do onderdeyl van et Deenske Hartogdom Sleeswyk. Et eiland wördden verrineweerd tydens de Buchardivlood van 1634. De oaverblyvsels hyrvan bint now de eilanden Pellwörm en Nordstrand. Et strandfreesk behöyrden töt et vasteland noordfreesk. Dialekten van et strandfreesk wassen de dialekten op Pellwörm, Nordstrand en Wyk op Föhr. Wyders is et halligersk ouk en dialekt van et strandfreesk.

## Geskedenisse

Et noordfreesk wördden töt de 17. eyw espröäken op Nordstrand. Op Pellwörm bestünd et noordfreesk töt de 18. eyw. Nå de Buchardivlood van 1634 verhüüsden vlüchtelings nå Wyk op Föhr wåras see höär spräke introdüceerden. Hyr bleef et strandfreesk töt de 19. eyw bestån. Kats üütestöärven is et strandfreesk neet. Sou wördt et nog espröäken as et halligersk op et eiland Halligen.

## Belangryke warken

Et belangrykst wark in et strandfreesk is de ümmesetting van de Kleine Katechismus van Maarten Luther van vöär 1634. Andere warken bint "Yn Miren-Söngh" (en Ochtendleed) en "Yn Een-Söngh" (en Åvendleed) döär de preydiker Anton Heimreich (1626–1685), ofkomstig van Nordstrand. De pastor Andreas Frerks (1815-1899), dee as vordkwam van Wyk op Föhr, hevt de Gelykenisse van de verlöären söäne ümmesetted nå et dialekt van et strandfreesk det as espröäken wördden op Wyk op Föhr.

## Bronnen

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et sallandsk.* |
# West Leegsaksisch (algemain)

**West Leegsaksisch** is n group Leegsaksische dialekten dij proat worden ien t westen van de Duutse dailstoat Nedersaksen en ien t noordoosten van Nederlaand. t West Leegsaksisch is de tegenhonger van t Oost Leegsaksisch, ook wel Oost Leegduuts nuimd. Ien Duutslaand nuimt man t West Leegsaksisch ien dizze betaikenen ook wel "Niedersächsisch" en soamen mit t Oost Leegduuts vörmt t den t "Plattdeutsch". Ien Nederlaand nuimt man t West Leegsaksisch en t Oost Leegsaksisch soamen "Nedersaksisch", môr de noam "Nedersaksisch" wordt maisttied ook broekt allain veur t West Leegsaksisch.

## Dialekten

De Leegsaksische dialekten dij bie t West Leegsaksisch rekend worden binnen:

* Noord-Leegsaksisch
	+ Grunnegs-Oostfrais (sums as apaarte groep zain)
* Westfeels
	+ Nederlaands Leegsaksisch (sums as apaarte groep zain)
* Oostfeels

## Zai ook

Veur meer informoatsie over t West Leegsaksisch (en t Oost Leegsaksisch) zai t artikel Nedersaksies.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dit artikel is noch maar en beginnetje. Help mid döär et **uut to breiden**. |
# Ripuarisch

't Taolgebied van 't Ripuarisch in 't blauw mit nummer 3
't **Ripuarisch** is de saomenvattende term veur de Middelfrankische dialecten dee veurnaomelijk in 't zujen van de Duutse staot Noordrien-Westfaolen espreuken worren, en zich kenmaarken deur bieveurbeeld de tweetonigheid, zoas 't Limburgs dat ok het. We kunnen daodeur 't Ripuarisch as 't Middelduutse breurtsie van 't Limburgs zien. 't Heufddialect van 't Ripuarisch is 't Keuls, één van de aore grote dialecten is 't Aokens. In 't uterste zuudoosten van Nederlangds Limburg, (Karkraoje, Bocholtz, Simpelveld, Lemiers en Vaols) praoten ze ok Ripuarische dialecten, en ok in 't noorden van *Neubelgien* (Eupen en umgeving).

De grens mit 't Limburgs wort evormd deur de Benrather Linie - dit is een staarke isoglosse. Toch bin veul Ripuarische dialecten veur Limburgers goed te verstaon. De verwantsjap tussen de twee taolen komt deur de Keulse expansie: de export van taolelementen uut 't dialect van Keulen naor 't westen, vanwege 't anzien van de stad.

Belangrieke taoleigensjappen bin 't vele gebruuk van de ng-klank, veural waor 't Hoogduuts en Nederlangds -nd hebben, dus 'vingen' en 'anger' veur t Nederlaandse 'vinden' en 'ander', en 't vertalen van de Hoogduutse en Nederlangdse g in j.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Disse pagina is esjreven in 't Bunsjoots* |
# Wisconsin

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wiskonsin kan ok verwiezen noar de Wisconsin-rivier. |

Lokoatsie van Wisconsin
**Wisconsin** (oetsproak: *wisKONsen* of *wisKANsen*; Fraans: *Ouisconsin*) is n stoat van Amerikoa. t Ligt ien t noordoosten van t laand aan twij van de Vief Grote Meren. De heufdstad is Madison, mor de grootste stad is Milwaukee. Wisconsin is ain van de stoaten woar't veul Duutse en Noord- en Oost-Nederlaandse lu noar tou binnen verhuust, woardeur t Leegsaksisch der nog aal proat wordt (aal din nait deur olle mìnsken). Wisconsin het om en bie 6 miljoun ienwoners.

|  |  |
| --- | --- |
| Verenigde Staoten van Amerika |  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Staoten:** |   | Alabama · Alaska · Arizona · Arkansas · Colorado · Connecticut · Delaware · Florida · Georgia · Hawaï · Idaho · Illinois · Indiana · Iowa · Kalifornië · Kansas · Kentucky · Louisiana · Maine · Maryland · Massachusetts · Michigan · Minnesota · Mississippi · Missouri · Montana · Nebraska · Nevada · Niej-Mexiko · Noord-Carolina · Noorddakota · Nyhampshire · Nyjersey · Nyjork · Ohio · Oklahoma · Oregon · Pennsylvanie · Rhode Island · Süüddakota · Tennessee · Texas · Utah · Vermont · Virginia · Washington · West Virginia · Wisconsin · Wyoming · Zuud-Carolina |
| **Federaal distrikt:** |   | Washington D.C. |

 |
# Vroggerseerte

**Vroggerseerte** (Nederlands: nostalgy en/ov heymwee) is et gevüül dat y yts belangryks ov wat u an et harte stünden, kwyt ewörden bint. Dit üüt sich in heymwee når et (persoonlike) verlidden.

Der wörd nog wel es espröken van "vrogger was alles better". Disse nostalgy (vroggerseerte) gyt vake alleane over en eromantyseerd beeld van et verlidden en kek vake alleane når kleane diggys ov bepålde dinge dy nú anders bint in vergelyking med vrogger. Yne grept hyrmed terogge når een tied dy vöör hüm minder möäylik en better te begrypen is, vake syn jöögdjåren, tu he sich nog gyn sörgen huuvden te maken over wark, belastings, rekkenings... De barre herinnerings bint verneavelt en alleanig de gude herinnerings blyvt over.

## Nedersaksys

* Dreants:
	+ *verlangst*
	+ *wèens*, *wèensch*, *weins*, *wens*, *wenst*, *wuunst*
* Grunnegs:
	+ *haimzaikte*
	+ *wìnst(eghaid)*
* Stellingwarfs: *hiemziekte*
* Tweants: *vro(g)gerseerte*, *vrog(g)ersearte*
* Vechtdals: *vroggerseer(te)*

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et sallandsk.* |