Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Jeuden

De Davidsteern, symbool van et Jeudse volk
De naome **Jeud** wöd ebruukt veur iemand met t Jeudse geleuf. Mangs ok (onterecht) ebruukt veur iemand die deel uutmaakt van t volk dat ofstamt van Jakob (onterecht umdat der ok groepen bunt die zich Jeud neumt/veult maor neet van dat volk afstamt). Dat volk van afstammelingen van Jakob is nauwkeuriger as Israelieten te umskrieven. Ok veur de inwoners van 't laand Israël wörd wal eens t woord Jeud ebruukt. Dat klopt ook weer neet, want Palestienen zult zikzelf beveurbeeld nooit zo neumen. In dit geval sprek iej over Israeliërs.

## Geschiedenis

t Jeudse volk lefde gedurende temeensen drieduzend jaor in wat now Palestina of Israël hiet, waor 't 'n monotheïsties geleuf (iene god) untwikkelde en meerdere keren zelfbeschikking had.

De Jeuden wödden deur de Romeinen zowat hielemaole verbannen en bint verspreid over hiel Europa en Noord-Afrika, de zogeneumde diaspora.

Sunds die tied hebt zie een bestaon ehad van oarmoede, discriminoatie, onderdrokking en uutreuiing, mar ok seins culturele, economische en individuele bluui.

## Zionisme

In de negentiende ieuw hebt ok de Jeuden 'n veraandering undergaon waordeur veulen heur minder as een volk en meer as een etnische of religieuze gemienschop binnen aandere volken zien gaon binnen. Dielnaome an alle aspekten van et maotschoppelik leven kon now toenemen.

Wel is mit naeme vanuut Oost- en Midden-Europa, waor et antisemitisme et slimste was, een Jeudse nationaole beweging ontstaon (et Zionisme), waordeur d'r een gruui kwam van de Jeudse gemienschop in et doedertiedse Ottomaonse en laetere Britse mandaotgebied Palestina, wat uutaendelik leidde tot de stichting van de staot Israël.

## Holocaust

Veur de Twiede Wereldoorlog was et antal Jeuden wereldwied ongeveer 16,7 miljoen. Nao de holocaust weren daor nog ongeveer 11 miljoen van over. Zo'n 6 miljoen jeuden bint vermoord in de Twiede Wereldoorlog.

Now lopen de schattings (2018) van 14,6 töt 17,8 miljoen. Daorvan leven d'r zoe'n 6 miljoen in Noord-Amerike, goed 7 miljoen in Israël en nog mar 1,5 miljoen in Europa waorvan 1 miljoen in de Europese Unie.

Tiedens de Twiede Wereldoorlog wodden zoe'n 101.800 Nederlaanse Jeuden en femilieleden vermoord. Et tal Nederlaanse Jeuden zol tegenwoordig op ongeveer 37.000 liggen.

Hoe disse antallen in t Nedersaksies taelgebied liggen is ondudelik. Wel is zeker dat der daor ok een protte Jeuden ofvoerd binnen. Van de ooit umvangrieke Joodse gemienschoppen in bi'jgelieks Grunningen en Twente is niks meer over.

## Nedersaksies

* Achterhooks: *Jödde*
* Drèents:
	+ *Judde* (KVD)
	+ *Jeude*, *Jood* (ZWZ, VK)
	+ In samenstellings ok *judden-*
* Graafschopper Platt: *Jödde*
* Stellingwarfs: *Jood*, *Jeude*
* Tweants: *Jödde/Jörre*
* Sallaands: *Jeude*

## Verwiezings
# Islam

De **islam** is ien van de drie monotheïstische wereldgodsdiensten.

Et Arabische woord *islam* betekent letterlik *overgave* of *onderwarping* (an God of Allah) en wiest op et principe dat een anhanger van de islam (een moslim) him overgeft aan Gods wil en wetten.

## Ontstaon

De islam is ontstaon in de 7e ieuw. Neffens de moslims ontvong de bosschopper en profeet Mohammed van de aartsengel Gabriël eupenbaoringen van God, waorin hi'j opreupen wodde et geleuf van Adam en Aobraham opni'j te introduceren.

Et heilige boek veur moslims is de Koran, waarvan as zi'j geleuven dat God de tekst deur Gabriël an Mohammed deurgaf.

## Verspreiding

Mohammed vlocht in 622 van Mekka naor Medina, wat andudet wodt mit de hidjra, waormit de islamitische jaortelling begint.
Nao Mohammeds dood in 632 veroveren zien opvolgers veul gebieden. De islam verspreidde him rap. Binnen honderd jaor waren hiel Arabië, Noord-Afrike en Spanje islamitisch.

Rond 1100 wodde ok Jeruzalem veroverd; dit resulteerde in verscheidene Kruustochten. In disse tied ontstund ok et Ottomaonse Riek, dat in 1453 Constantinopel veroverde. In 1492 wodde et leste islamitische riek uut Spanje verjagd.

Begin zestiende ieuw waren d'r drie grote moslimrieken: et Ottomaonse Riek, de Safawiden in Iran en de Mogoels in India. In 1529 wodde Wenen veur de eerste keer belegerd. De hiele Balkan was doe Turks. Op et aende van de 19e ieuw verdwienen de Turken uut Europa.

## Now wereldwied

Et antal moslims wodt op dit mement wereldwied schat op goed 1 miljard meensken oftewel 20 procent van de wereldbevolking (2006). Veurnaemelik wonen ze in Noord-Afrike, Arabië, et Midden-Oosten, West-Azië en Indonesië.

## Nederlaand

Nao de Twiede Wereldoorlog kwammen de eerste moslims naor Nederlaand, veurnaemelik uut Nederlaans-Indië. In de jaoren '60 van de 20e ieuw kwammen de eerste Turkse en Marokkaanse gastarbeiders. In de jaoren '70 kwammen ok heur gezinnen naor Nederlaand. Nao 1975 arriveerden moslims uut Suriname. En nao verschillende (burger)oorlogen kwammen ok meensken uut Bosnië, Iran, Irak, Somalië en Afghanistan.

Daordeur kwammen d'r ok (zoas dat in et verzuilde Nederlaand paste) moskeeën, islamitische schoelen en zo meer. Et antal moskeeën lag in 2005 zo rond de 300.

Et CBS verwaacht dat et antal moslims in Nederlaand de greens van 1 miljoen in 2006 haelen zal.
Daorvan bin d'r dan zoe'n 6.000 autochtone Nederlaanders en ongeveer 40.000 westerse moslims.

## Nedersaksisch taelgebied

In 't Nedersaksisch taelgebied staon d'r krapan 30 moskeeën.

Et tal moslims is onbekend, mar wel is dudelik dat et d'r verhooldingsgewies roem minder binnen dan laandelik. En dan nog veurnaemelik in Twente.
# Bevolkensdichtte

**Bevolkensdichtte** geft de verholdens aan tussen t aantel inwoner en t oppervlak van n bepoald topogroafisch gebied. Maisttied wordt de bevolkensdichtte aangeven in t aantel inwoner per km² (voak laandoppervlak, soms totoal oppervlak). Hierbie kinnen verschillen veurkommen deurdat t woateroppervlak (zo as meren en inhammen) soms mitrekend wordt in t oppervlak van t laand.

In n aantel aandere gevallen zol t kinnen dat territorioale gebieden (zo as Fraanse overzaise gebiedsdailen) nait mitrekend worden. Moar maisttieds kinst der van uutgoan dat t heufdgebied van t laand as uutgaankspunt neumen zal worden. Laanden dij uut nait meer as "stadstoaten" bestoan hebben vanzölf een veul hogere bevolkensdichtte.

n Variaant op de bevolkensdichtte is de adresdichtte, dij aangeft houveul huusadressen der binnen 1 vierkaante kilometer binnen.

## Bevolkensdichtte bereken

De bevolkensdichtte kin berekend worden as:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
## Bevolkensdichtte in Nederlaandse provìnzies

Inwoners per vierkaante kilometer, oplopend van dunstbevolkt noar dichtstbevolkt (doatum: jannewoari 2015).

|  |  |
| --- | --- |
| * t Drìnt (185)
* Fraislaand (193)
* Zeelaand (213)
* Grunnen (250)
* Flevolaand (283)
* Overiessel (343)
 | * Gelderlaand (408)
* Noord-Broabaant (506)
* Limbörg (520)
* Utrecht (912)
* Noord-Hollaand (1034)
* Zuud-Hollaand (1279)
 |

## Ôfbeelden

Bevolkensdichtte wereldwied
# Stad (woonstee)

Aken
n **Stad** is n stee woar mìnsken bie mekoar wonen. Offisjeel zain mag n ploats zoch allennig Stad nuimen as dizzent stadsrechten het. Dizze stadsrechten binnen baseerd op historische en tegenswoordege positie van de ploats. Zo het n stad mit n historisch zèntrum (bv. oale vesten of muren) meer kaans om stadsrechten te kriegen as n groot dörp. Tegenswoordeg worden steden veural kènmaarkt deur hoogbaauw.

In de 19e aiw begonnen mìnsken deur de industrie noar de boetenwieken te trekken. De omstandegheden in t zèntrum waren slècht en mìnsken wollen dicht bie de febrieken wonen. Dit nuimt man Urbanisoatsie. Hierdeur ontstonnen veursteden.

Deur t gruien van veursteden, gruiden zai aan de steden vast. Steden dij anmekoar vast gruid binnen, nuimt man agglomeroatsies.

t Woord stad is ofkomsteg van t oldere Duutse woord *statt*, dat stee betaikent.

## Top 10 steden Nederlaand

* Amsterdaam
* Rötterdaam
* n Heeg
* Oetrècht
* Ìndhoof
* Tilbörg
* Stad
* Nimweeg
* Hoarlem
* Aarnhaim

## Top 10 steden van de Wereld

(in miljoenen inwoner)

* Tokio-Yokohama (Japan) 35,5
* Mexico-stad (Mexico) 18,7
* New York (*Nij-York* in de Verainde Stoaten) 18,3
* Sao Paulo (Brazilie) 17,9
* Bombay (India) 17,4
* Delhi (India) 14,1
* Culkatta (India) 13,8
* Buenos Aires (Aargentina) 13
* Shanghai (China) 12,8
* Jakaarte (Indonezie) 12,3
# Politiek

Et woord **poletiek** is ofkomstig van et Oldgriekse woord *πολιτικός* of *πολιτεία* (*politikos* of *politeia*) dat betrekking het op et Oldgriekse woord veur 'stad'. Poletiek het as medern begrip veural betrekking op de burgerlike saemenleving, de riegelgeving van een staot, de staotsvorm en et bestuur. Luden die in de poletiek zitten geven dan een soort richting an. Ze zorgen d'r-veur dat belangenverschillen van groepen en individuen tot heur recht kommen - meerstal op basis van onderhaandelings - op de verschillende bestuurlike en maotschoppelike nivo's.

De scheidingsliende tussen *poletiek*, *ethiek* en *sociaal wezen* is een vraoge waor vule verschillende antwoorden op bestaon, der bestaon zovule mienings over. De meerste wetenschoppers erkennen dat luden uut de poletiek de meugelikhied moeten hebben om macht of geweld te kunnen bruken om een vraogstok as poletiek te bestempelen — bi'j et beslissen van een *poletiek konflikt* is meerstal spraoke van een verplaetsing van macht van de iene groep of persoon naor een aandere groep of persoon.

In een demokraosie wodden de luden en orgenisaosies die in de poletiek zitten (indirekt) verkeuzen deur de burgers van et laand. De leiders van een kommunistisch laand (of een vergeliekber poletiek systeem) wodden meerstal niet verkeuzen mar wodden ansteld deur de winnende pattie zels en kriegen de macht over et hiele laand.

## Poletieke stromings

Hieronder viej' een antal poletieke stromings.

|  |  |
| --- | --- |
| * Anarchisme
* Christendemokraosie
* Ekelogisme
* Falangisme
* Fascisme
* Feminisme
* Fortuynisme
* Islamisme
* Kommunisme
* Kommunitarisme
* Konservatisme
* Korporatisme
* Leninisme
* Liberalisme (progressief liberalisme)
* Libertarisme
* Linksnationalisme
 | * Loonschaolkommunisme
* Maoïsme
* Marxisme
* Nationalisme
* Nationaolsocialisme
* Ni'jkonservatisme
* Ni'jliberalisme
* Ni'jrechts
* Pragmatisme
* Socialisme
* Sociaol-liberalisme
* Sociaoldemokraosie
* Solidarisme
* Stalinisme
* Synarchisme
* Trotskisme
 |
# Demokraty

Foto van en persoon wat en stembreevken in de büsse düt, et teyken van demokraty
**Demokraty** is ne wyse van landsbestüür wårby as de inwoaners beslisset. Et woord kümt uut et greekske woord vöär *volk* (*δῆμος*, demos) en *heyrsken* (κρατειν, kratein), letterlik düs *heyrskend volk*.

Demokraty kümt in twey smaken: direkt, wårby as et volk rechtstreyks oaver besluten stemmen kan. En indirekt, wårby as et volk ne afvaerdiging köst dee de besluten vöär öär nemt. Den lätsten form kümt vandage den dag et meyste vöär.

In ne demokraty hevt et heyle volk beslissingsrecht en sint alle landsbesluten afleided van instemming van et volk. Den bestüürsform geyt uut van lykheid van alle mensken. As alleman lyk en vry is, hevt alleman eavenvöäle recht üm bepålde wetten vaste te leggen. In warkelikheid gevt dit vake vöäle stryd. Alexis de Tocqueville meynden dat tevöäle vryheid lüde ungelyk makeden en andersümme. Ouk wårskouwden hee vöär de tiranny van de meyrerheid: as ne meyrerheid beslist oaver ne saak dee nådeylig is vöär en klein köppelken lüde, künnet dee lätsten sik benådeyld völen en in et gewäär kummen.

Kenmarken van demokraty sint de vryheid van samenkumst, associaty en meyning, inklusiviteit en lykheid, börgerskap, instemming van de regeyrden, stemrecht, leavens- en vryheidsrecht en rechten vöär minderheiden.

Den term küm vöär et eyrste vöär in de 5. eywe vöär kristus üm de politike stelsels van domålige greekske stadsståten te beskryven. Med name in klassik Atene bedüden et de 'volksregeyring'. Et stünd teagenoaver *aristokraty*, ne 'eliteregeyring'. Van de hüdige westerske demokraty wördt vake meynd dat et syn oorsprung hevt in disse greekske stadsståten en et romeinske ryk. Dårin hadden vrye kearls kleine stemvryheiden. In souwat alle hüdige demokratien bedüden volksstemrecht vöäral stemrecht vöär höygere adellike lüde, töt dat in den 19. en 20. eywe veranderden når algemeyn keesrecht vöär inwoaners van en land boaven de 18.

Demokraty steyt teagenoaver andere förme van regeyring wårby as byvöärbeald eyn persoon of en klein köppelken lüde alle heyrskrechten hevt (monarchy of diktatorskap). In de heyle wearld is ne starke hang når demokraty.
# Staot

Een **staot** is een onofhaankelik gebied dat ofbaokend is deur een greens, waor meensken mit omdebi'j dezelde tael en ofkomst wonen en leven, en onder een wettelik erkende regering vallen. Vaeke wodden lanen sticht deurdat bepaolde bevolkingsgroepen onofhaankelik willen wodden van een aandere bevolkingsgroep, dit is meerstal baseerd op tael, geleuf of kultuursverschillen.

Staoten die orgeniseerd binne as rechtsstaot hebben een Grondwet. Een grondwet geft an hokke organen een staot het en hoe de macht van de staot daorover verdield is. Ok staot in een grondwet de grondrechten die elke burger het. Een grondwet is liekewel gien vormend element veur een staot.

De Nederlaanse staot het verschillende laogen van bestuur. De staot bestaot uut verschillende organen die belangrieke zaken op een centraol nivo regelen. Op regionaol nivo wodt de staot vormd deur meerdere perveensies en op nog kleinere schaole deur gemientes. Formeel is de keuninginne et heufd van de staot.

Et dagelijkse bestuur van de staot leit bi'j de regering, die bestaot uut de premier tegere mit zien ministers. De regering wodt kontroleerd deur de volksvertegenwoordiging, in Nederlaand bestaonde uut de Twiede Kaemer (et parlement) en de Eerste Kaemer (de senaot).

* Zee ok: Lieste van lanen van de wereld‎
# 19e eeuw

Decennia - Eeuwen - 18e eeuw - **19e eeuw** - 20e eeuw

## 19e eeuw

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jaoren '90 | 1790 | 1791 | 1792 | 1793 | 1794 | 1795 | 1796 | 1797 | 1798 | 1799 |
| Jaoren '0 | 1800 | 1801 | 1802 | 1803 | 1804 | 1805 | 1806 | 1807 | 1808 | 1809 |
| Jaoren '10 | 1810 | 1811 | 1812 | 1813 | 1814 | 1815 | 1816 | 1817 | 1818 | 1819 |
| Jaoren '20 | 1820 | 1821 | 1822 | 1823 | 1824 | 1825 | 1826 | 1827 | 1828 | 1829 |
| Jaoren '30 | 1830 | 1831 | 1832 | 1833 | 1834 | 1835 | 1836 | 1837 | 1838 | 1839 |
| Jaoren '40 | 1840 | 1841 | 1842 | 1843 | 1844 | 1845 | 1846 | 1847 | 1848 | 1849 |
| Jaoren '50 | 1850 | 1851 | 1852 | 1853 | 1854 | 1855 | 1856 | 1857 | 1858 | 1859 |
| Jaoren '60 | 1860 | 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865 | 1866 | 1867 | 1868 | 1869 |
| Jaoren '70 | 1870 | 1871 | 1872 | 1873 | 1874 | 1875 | 1876 | 1877 | 1878 | 1879 |
| Jaoren '80 | 1880 | 1881 | 1882 | 1883 | 1884 | 1885 | 1886 | 1887 | 1888 | 1889 |
| Jaoren '90 | 1890 | 1891 | 1892 | 1893 | 1894 | 1895 | 1896 | 1897 | 1898 | 1899 |
| Jaoren '0 | 1900 | 1901 | 1902 | 1903 | 1904 | 1905 | 1906 | 1907 | 1908 | 1909 |

## Belangrieke gebeurtenissen

* De Bataafse Rippebliek
* Onofhankelijkheidsoorlogen in Latiens-Amerika
* De Belgische onofhankelijkheidsstried
* 't Europese revolusiejaor 1848
* De Amerikaanse burgeroorlog
* De ofschaffing van de slavernieje
* De Evolutietheorie
* De Industriële revolusie, uutvieningen as de stoomlokemetief enz.
* 't Tiedpark van de Romantiek in de kuns
* Ontdekkingsreizen
* 't Imperialisme waorbie de wereld verdeeld wönnen tussen de grote Europese meugendheden.

## Belangrieke personen

* Joseph Aspdin, uutviender van 't potlaandcement
* Ludwig van Beethoven, kompenis
* Otto von Bismarck uutviender van de *Realpolitik* en vereniger van de Duutse staoten.
* Simón Bolívar, onofhankelijkheidsstriejer
* Napoleon Bonaparte, Franse staotsman en veroveraar
* Frédéric Chopin, kompenis
* Charles Darwin, grondlegger van de evolusietheorie
* Thomas Edison, uutviender
* Vincent van Gogh, kunsschilder
* Benito Juárez, staotsman
* Abraham Lincoln, Amerikaanse prissedent in de tied van de Amerikaanse Burgeroorlog dee oek de slavernieje of-eschaf hef
* David Livingstone, ontdekkingsreiziger en zendeling
* Karl Marx, economisch filesoof
* Friedrich Nietzsche, filesoof
* Johan Rudolf Thorbecke, Nederlaanse staotshervormer
* Richard Wagner, kompenis
# Ierlaand (eilaand)

Sattelietfoto van t eilaand Ierlaand
**Ierlaand** (Iers: *Éire*; Ulster-Schots: *Airlann* of *Airlan*) is n eilaand in Europa. t Ligt op t westn van Groot-Brittanje. t Wörd umringd duur n Atlantiesen Oseaan en de Ierse Zee.

Op t eilaand lignt de onofhaankelike Ierse Reppubliek en Noord-Ierlaand, wat offisjeel bie t Verenigd Keuninkriek heurt. Meestal wörd met n naam *Ierlaand* de reppubliek bedoold.

t Eilaand wörd van ooldsher oonderverdeeld in vier proveensies: Munster, Leinster, Connacht en Ulster. Noord-Ierlaand ligt volledig in Ulster.