Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Turks

**Türksk** (*Türkçe*) is ne türkske språke en officiele språke van Türkye. Et türksk is ouk eyne van de officiele språken van Cyprus en enkele gemeynden van Noordmacedonie. Buten Türkye wördt de språke espröäken döär türkske minderheiden in landen van de Balkan en de Kaukasus sou as Irak, Grekenland, Bulgarye, Kosovo, Bosnie en Herzegovina, Syrie, Rumenie, Moldavie en Azerbeidzjan. Türksk wördt ouk espröäken döär seyr vöäle immigranten in andere landen, sou as Neaderland, Belgie en Düütskland. Et is ne agglutinerende språke med klinkerharmony. Seyr våke wordt et Türksk as vöärbeyld enöömd as lüde et hebbet oaver agglutinerende språken. Döär afstammelingen van Türkske emigranten (van et Ottomaanske Ryk) in et Midden-Ousten, de Turkmenen in Irak, Iran en Syrie, wördet Türkske dialekten espröäken.

Et Türksk maakt deyl uut van de family van Türkske språken, dee ouk espröäken wördet in en grout deyl van Centraal-Asie, en dee ne sou groute underlinge verwantskap hebbet, dat sy gröytendeyls underling verstånbår bünt. De Türkske språken wördet up höär böärte ereakened töt de altaiske språken, dee höygerup såmenkomen sülden med de uraalske språken. Dit låtste is neet unumstreden, mår wördt verdeydigd döär sommige akademici, sou as in de jåren 1930 döär de oustenrykske språkkündige Hermann Kvergić.

De öldste eskreaven brunnen in ne türkske språke bünt runeninskriptys uut de 8. eywe.

Et Türksk wördt eskreaven med et - wat anepasde - latynske alfabet. So bünt under anderen de letters x, q en w neet upenoamen in et alfabet, terwyl der wal andere, ekstra letters bünt toevoogd, sou as ç, ğ, ı, ö, ş en ü. Med syn anpassingen nomet lüde dit et Türk alfabesi (Türksk alfabet). Dit wear in 1928 vanweagen de kemalistiske hervörmingen in Türkye inevoord. Töt dan wear et, ouk wat anepasde, arabiske alfabet ebruked. In dat alfabet eskreaven nomet lüde de språke meystal osmaansk (türksk: Osmanlıca).

Skounwal et eigenlik desölvde språke betreft, gåt de verskillen tüsken et hedendågske türksk en et osmaansk wyder as alleane et skrivt. Et osmaansk is namelik anevuld med seyr vöäle arabiske en persiske leynwöörden en döär språksüvering hebbet lüde dee invlood in et hedendågske türksk flink terüggebracht. Hyrdöär is der en grout verskil in wöördenskat ontstån. Terwyl et osmaansk as elitespråke van de edelen, de geystelikheid en de ryken vöär et volk onverstånbår was, wear het puristiske Öztürkçe, dat as reakty in updracht van Kemal Atatürk wear untwörpen, ouk döär mår weinigen begreapen. Nå en antal seyr kontroversiele språkhervormingen, dee neet selden epård gingen med ne (gewelddådige) regimewisseling, is de hüdige türkske skrivtspråke untstån, dee heyl redelik by de spreakspråke anslut.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et achterhooksk.* |
# Eerdgas

Eerdgas tank
**Eerdgas** is n fossile braandstof dat veural bestaait oet Methoan. Doarnoast bestaait t maisttied oet koolwotterstoffen, swoavelwotterstof, stikstof en koolstofdioksied. t Is ontstoan bie t zulfde proces as dat woarbie eerdeulje vörmd wuir, woardeur t ook voak bie eerdeulie vonden wordt. n Verschil mit eerdeulie is dat eerdgas n leger percentoage orgoanische stoffen bevat.

t Grootste gasveld van Nederlaand ligt in t Grunnegse Slochter. Sunt 1963 is doar gas wonnen, moar dij kroan is sunt 1 oktober 2023 òfsloten (omreden eerdbevens). In de Waddenzee en in klainere velden in onder andern Beem, Waarvum, Saaksum en Ol Pekel wordt nog wel gas wonnen.

Bie t vervuiern van eerdgas mit vrachtwoagen wordt t soamenperst, om de dichtte te verlutken en meer tegelieks vervuiern te kinnen. Vanòf Ruslaand, ain van grootste gasleveranciers, wordt t gas via pieplaidens noar landen in Europa vervuierd. Sunt de inval van Ruslaand in Oekraïne het de Nederlaandse stoat dit stop zet, om de Russische oorlogskas nait meer te spekken en om nait meer van heur òfhankelk te wezen.

Eerdgas wordt veural bruukt veur t koken en verwaarmen van t hoes of n ander gebaauw. Dit wordt doan, deur middel van t verbranden van dit eerdgas, woardeur de wotterstofdailkes mit zuurstof binden en bie t vörmen van wotter, energie (waarmte) vrijkomt. De koolstof bindt ook mit zuurstof, wordt koolstofdioksied en komt mit de overge dailkes in de locht. Dit droagt bie aan t bruikaseffekt.

Pure wotterstof is dus schoon. t Komt nait in natuur veur, dus in tegenstellen tot eerdgas is wotterstof n energiedroager en gain energiebron. Deurdat allìnd de wotterstofdailkes verbraand worden, wordt pure wotterstof ook zain as t perfekte alternatief veur de fossile braandstoffen.

## Hìnwiezen

* Fossile braandstoffen
* Eerdeulje
* Stainkool
* Alles over eerdgas

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Schreven ien t Noord-Oldambtsters* |
# Tsjechies

Ut **Tsjechies** (*čeština*, *český jazyk*) is ne West-Sloaviese sproake met ongeveer 12 miljoen sprekkerds. Tsjechies wördt vuural sprökn in Tsjechie (10,2 miljoen inwonners), mer wördt ook wal sprökn duur leu oet de landn dee an Tsjechie greanst (met name Slowaaknlaand en Oostnriek) en landn met völ Tsjechiese immigraantn, zooas de Verenigde Stoatn van Amerika en Kanada. Seend 1 mei 2004 is t Tsjechies een van de officiële wearksproakn van de Uropese Unie.

Ut Tsjechies lig oonder de West-Sloaviese sproakn t körtst biej t Slowaaks, voalgd duur t Öppersorbies en t Pools. Ut Tsjechies en t Slowaaks bint töt op grote heugte oonderling verstoanber. Wal hebt Tsjechen en Slowaakn van de jungste generoasie meer meuite um mekaar te verstoan. Dit kömp duurdat ze noa t oet mekaar valn van Tsjechoslowaaknlaand in 1993 nich meer dageliks met mekaars sproak van doon hebt.
# Bibliotheek

Skapn met beuke in ne bookhalle
Nen **bibliotheek** (mangs oet esprökn as *biebl**teek, en ok wal of ekörtt töt **bieb**), **beukerieje** of **bookhalle**, is van ooldsher n gebouw woer at beuke, tiedskriftn en blaadn bewoard wordt. Dee kö'j leenn, en mangs koopn. Rechtevoort hebt ze ok vake cd-roms en dvd's, en dr bestoat ok helemoal digitale bibliotheekn.

n Naamn *bibliotheek* keump van t Griekse βιβλιοθηκη *bibliothèkè*, wat *bookbewoarplaatse* beteeknt.

## Soortn

Dr zeent verskilnde soortn bookhaln. In de weetnskoppelike bookhalle wordt akademiese woarkn verzameld en oet eleend. Ze zeent vake verbeundn an ne universiteat en mangs zelfs an één vakgroep, woervan en woervuur at ze de dan zo völle meugelik informatie opzeukt en opsloat.

In de openbare bookhalle köant leu zik inskriewn en beuke en muziek leenn. Ze köant oawer oeteenloopnde oonderwoarpn dinge opzeukn. Ook wordt hier völle leasbeuke (romans) oet eleend. Nen variaant hierop is de *Keunstoetleen*, woerbiej at leu n keunstwoark vuur nen bepoalden tied köant leenn en in thoes an de mure köant hangn.

In de muziekbookhalle bewoart ze bladmuziek. Dit is vake vuur muziekskooln, konservatoria en verskilnde muziekvereniges.

## Websteas

Vake hebt al disse soortn bookhaln ne eegne webstea, woerop at t gehele anbod van öare verzameling te duurloopn is. Met ne heandige zeukmesiene is dr dan op titel, skriewer, joar van oetgaawe, ezw, te zeukn noar beuke dee'j neudig hebt.

## Oetgoande verbeending

* webstea van de Neerlaandse Openbare Bibliotheek
# Kolonialisme

**Kolonialisme** betekent et stichten, oonderhoolden, oetbreaden en weenst halen van ne kolonie op een aander groondgebeed as et egene. Met et woard wörd ook wal es een antal skelle sosjale verbaanden bedoold tusken den kolonialen macht en de inheemse volker in et koloniseerde gebeed.

Koloniseren betekent et oetbreaden van groondgebeed duur nen zelfregearenden stoat. In et verleden besleut de koloniseerder vake oawer et lot van de inheemse volker, of ze verplaatst of zelfs ummebracht wörden. Doarduur hef kolonialisme nen slechten naam ekregen. Stoaten dee as koloniseert, besteurt duur mekaar de middelen, et waark, en de maarkt van de kolonie. Wiedters köant ze staarken invlood hebben op de wieze woarop as de inheemse leu met mekaar mut umme goan, wat ze mut geleuwen en wat vuur ne sproake of ze kuieren mut. Bie kolonisasie kan noar ne oawertuging of ne riege geleuwe wezen wörden um et systeem good te kuieren. Duurdet koloniseerders meanden at de egene kiek op et leawen en et geleuf de juuste is, konnen ze et good kuieren. In wat laanden wör et zelfs as plicht ezeen um neet-blaanke volker "ne fatsoenlike beskawing" bie te brengen. Dit wör in et Engels de *white man's burden* (de last van den blaanken) eneumd.

In Europa warren verskeadene laanden tusken et 16de en 20ste joarhoonderd drok met opzetten van kolonies in Azië, Afrika en Amerika. Bie den anvaank was et bedoold um de egene ekonomie te verstaarken ten koste van de tegenstaanders. Doarumme meugen de kolonies eerst eankel haandel driewen met et moderlaand. Tegen et middeln van et 19de joarhoonderd gavven et staarke Britse Riek et merkantilisme en haandelsverboden op. Zee kömmen met et vrieje haandels-idee, zoonder alle verboden en tarieven.
# Wit-Ruslaand

|  |
| --- |
| **Рэспубліка Беларусь Respoeblika Belaroes** |
| Vlagge van Wit-Ruslaand | Wåpen van Wit-Ruslaand |
|  Ligging van Wit-Ruslaand |
| **Basisgegeavens** |
| Officiele språke | Wit-Russisch, Russisch |
| Höyvdstad | Minsk |
| Regeringsform | Rippebliek |
| Godsdeenst | Russisch-orthodox 65% |
| **Geografy en bevolking** |
| Uppervlakde | 207.600 km² |
| Inwoanertal - Dichtheid | 10,3 miljoen 50 inw./km² |
| Koordinaten | 53° 0′ N, 28° 0′ O |
| **Oaverige** |
| Volksleed | My Bielarusy |
| Münteynheid | roebel (`BYR`) |
| Tydzone | +3 |
| Nationale feystdag | 3 juli (onofhankelijkheidsdag) |
| Web | Kode | Tel. | .by | BLR | 375 |

**Wit-Ruslaand** (Wit-Russisch: *Belarus*, ok etranslitereerd as *Belaroes*) was (samen mit Ruslaand en Oekraïne) ien van de oorspronkelijke Sovjet-rippeblieken. Wit-Ruslaand verklaorde zich onofhankelijk op 19 september 1991. De heufdstad is Minsk.

## Demografie

* Inwoners: 10,322 miljoen (50/km²) (2006)
* Bevolkingsgruui: -0,11% (2004)
* Bevolkingsgroepen: Wit-Russen 81%, Russen 11%, Polen 5%, Oekraïners 2%
* Tälen: Wit-Russisch, Russisch (officiële tälen), Pools
* Religie: Wit-Russisch-Orthodoxe Karke en de Russisch-Orthodoxe Karke 80%, Rooms-Kattelieke Karke en de Grieks-Kattelieke Karke 7%, protestantisme ca. 2,7% (waoronder 0,2% evangelische christenen [200.000 in 950 gemeentes]) en een klein antal joden en moslims.

## Geografie

* Grenzen: 3098 km, waorvan mit Letlaand 141 km, Litouwen 502 km, Polen 605 km, Ruslaand 959 km, Oekraïne 891 km

Wit-Ruslaand kreeg zien udige vorm in 1946 (toe hiette 't nog *Wit-Russische SSR*).

Enkele stejen in Wit-Ruslaand bint:

* Brest
* Hrodna
* Minsk
* Homel
* Vitebsk

Revieren in Wit-Ruslaand bint:

* Daugava
* Dnjepr
* Memel
* Pripjat

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Wit-Ruslaand** - plaatjes, filmkes en/of gelüüdsbestanden. |
# Appelsien

Appelsien mit blossem
Onriepe appelsienen
Appelsienen
n **Appelsien** is de vrucht dij aan appelsienenboom gruit en beheurt tou t geslaacht *Sitrus*.

De appelsien wordt ien Nederlaand en Floandern voak ienvouerd oet Spanje. De appelsien verkleurt tiedens riepensprozes van gruin noar oraanje tou, môr sums worden de vruchten kunstmoateg oraanje kleurd. Bie bomen dij ien tropen gruien blift de vrucht gruin of gruingeel, ook as zie riep binnen. Dat komt deurdat man veur de oraanje kleur verlet het van kollere nachten, dij der nait binnen ien tropen. De kleur van de schil het gain ìnkelde ienvloud op smoak.

t Vruchtvlais is licht oraanjegeel van kleur, mit n typische vrizze smoak. Der bestoan ook appelsienen mit rood vruchtvlais, dit nuimen wie bloudappelsienen, ien t Grunnegs betekent t ook wel *grapefruit* dat offisjeel n aandere, verwaante soort is.

De appelsien komt oorspronkelk oet Sina, woar ook de noam wegkomt (*appel-sina*) en haren heur vrouger veural veur de schier.

Appelsienen worden eten of pèrst tou appelsiensap, ook wel sjuderaans nuimd. De vrucht is ook n grondstof veur limonoat zo as ranja (komt van t Spoanse woord veur appelsien *naranja*). De schil wordt veur marmeloat broekt en as smoakmôker ien gebak en witbier.

Haandappelsienen kommen gewoonlieks oet Uropa en pèrsappelsienen oet Brazielje.

## Wozzen joe dat

Nait allenneg t Spoanse Valencia, môr ook de lieknoamege stad in Venezuela is bekìnd wegens de appelsienen.

Ien summege toalen zo as Grieks ("πορτοκαλι" *portokáli*), Perzisch ("پرتقال") en Aroabisch ("برتقال" *burtuqāla*) wordt de appelsien "portogal" nuimd, noar Portugal, dat ien 15. aiw as eerste laand appelsienen oet China invouerde. Ien Zuud Duutslaand, Englaand en Fraankriek wordt t *orange* nuimd, wat verwiest noar de kleur en de middelaivse "appelsienenheufdstad" Orange (woar traauwens ook os keunenshoes vot komt).

De hoavenstad Jaffa wör in de 19. aiw n zìntrum veur de teelt en de verhaandeln van appelsienen, noadat der n kultivar was ontwikkeld mit n dikkere schil, dij beter en laanger beweerd worden kon en vervouerd wör ien appelsienkisten. Ook nou staait de maarknoam 'Jaffa' nog hailtied veur zìtrusvruchten en vruchtensap.

## Leegsaksisch

* Drèents:
	+ *sinesappel*
	+ *siniesappel*
	+ *appelsien(e)*
* Grunnegs: *appelsien(e)*
* Sallaands: *sinnesappel, sinesappel, sienappel, sientiesappel* (verolderd) (o.a. Zwolle)
* Stellingwarfs: *sinesappel*
* Tweants: *sina(a)sappel*, *sienzappel*
* Veluws:
	+ *sinesappel*
	+ *sinnesappel* (Nunspeet, Doospiek)
	+ *siensappel* (Epe, Une, Vaossen)
	+ *sisasappel* (Epe)
	+ *appelsien(e)* (Nunspeet, Klanenbeek)
	+ *sinneballe* (Nunspeet)

## Oetstallen

* Appelsien
* Satsuma-appelsienen plukken ien Gainesville (Florida)
* Pitten van n appelsien
* Appelsienbomen ien Marokko
* n Appelsien plaantoazie vanoet locht
* Appelsienen bezörgen ien Tulum, Mexico
* Appelsiensap
* n Appelsien middendeur

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Appelsien** - plaatjes, filmkes en/of gelüüdsbestanden. |
# Natuurgodsdienst

Toevaanse sjamaan tiedens n vuurseremonie
De **natuurgodsdienst** of **natuurrilligie** is 'n rilligie wat veural op natuurverschiensels, zo as donder en bliksem, reagen, wind en vuur ebaseerd is en die de krachtn van de netuur döt anbidden. 'n Anhanger van 'n natuurgodsdienst höld zich vake gaanks met de netuur en de laandbouw mar ok met de gezondheeid. Disse goden 'vroagt' völle offers veur 'n besten verloop, dus a'j völle offeren, he'j hoplik 'n goede oogst. De offers bint vake dure veurwarpen of met emosionele weerde, mar ok leevnde wezens in spesiale gevalln. Veural op groten delen van Azië en Afrika hoaldt volk zich nog slim gaanks met netuurgodsdiensten.

Der bint meestal völle goden, met elk netuurverschiensel is ter wel n god bi-j, drumme wördt t ok n völgodendom enuumd. Woar uut t vandan kump wet geniene, t bestiet effen zolange as ter meansen bint. A'j uut de tied kommen zol iej as n geest verdan goan, zo da'j veur oewen noabestoanden der ait nog ween kunt. Netuurgodsdiensten komt aoaveral op de weerld veur. t Is allinnig op völle plekken dan wal uut gebruuk ewörden, zo as beveurbeeld in Europa en Ruslaand.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et sallandske dialekt van Hardenbarg, in de Algemene Nedersaksiese Schriefwieze.* |