Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 20 juli

|  |
| --- |
| jun - **juli** - aug |
| << | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 31 |   |   | >> |

De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op **20 juli**

## Gebeurtenissen

* 1982 - Twee IRA-bomanslagen zurgen veur gewonden en dooien (negen meensen en acht peerden).
* 1986 - De Britse prins Andrew trouwt mit Sarah Ferguson.
* 1866 - In de Adriatische Zee viend in 't kaoder van de Prusisch-Oostenriekse Oorlog de Slag bie Lissa plaose.
* 1909 - Georges Clemenceau dient zien ontslag in as premier van Frankriek.
* 1944 - Bomanslag van kollenel Claus Schenk Graf von Stauffenberg op 't leven van Adolf Hitler mislok.
* 1963 - De associatie-overeenkoms tussen de EEG en achttien Afrikaanse lanen wonnen etekend in Yaoundé.
* 1992 - Slowakije nimp een grondwet an, en zal op 1 jannewaori 1993 onofhankelijk wonnen.
* 2002 - Pim Fortuyn wonnen herbegraven in 't Italiaanse Provesano, waor hij een huus had.

## Geboren

* 1980 - Gisele Bündchen, Braziliaans topmedel

## Uut de tied

* 1903 - Paus Leo XIII (93)
# Albert Einstein

Doar he'j em wal (1921)
**Albert Einstein** (Ulm, 14 meart 1879 - Princeton 18 april 1955) was nen Duuts-Zwitsers-Amerikaansen natuurkundigen en oetvinder. Hee geldt as ene van de belangriekste natuurkundigen oet de geskiedenisse, nöast Isaac Newton en James Clerk Maxwell. Zelf duchten em Newton völle belangrieker, umdet den nöast theoretische ook völle grote experimentele ontdekkingen dee. In et dagelikse leawen is 'n namen Einstein geliek ewörden met klokigheid. Der zint mer weinig leu op de wearld wat zien gezichte neet herkent.

Einstein was vuural bekend van ziene beide relativiteitstheoriejen: de speciale relativiteitstheorie oet 1905 en de algemene relativiteitstheorie van 1915 en doaropvolgende joaren. Den tweeden is ne oetbreiding van 'n eersten en Einstein nemp der ook de zwöartekracht in met.

Wieders was Einstein onmundig belangriek vuur andere natuurkundige gebeden: hee kreeg 'n Nobelpries vuur Natuurkunde in 1921 vuur ziene verkloaring van et foto-elektrisch effekt en ook ziene beskriewing van de Brownse beweaging was nen belangrieken duurbraak. Disse beide verkloaringen en de speciale relativiteitstheorie gavven he allemoal oet in zien "wonderjoar" 1905. Verder hef heul he zik gangs met kwantummechaniek, Statistische Thermodynamiek, kosmologie, theorie oawer stroaling (fotonen en estimuleerden oetstoot en de theorie achter de laser) en de veldentheorie.

Um em te earen hebt ze ne eenheid in de fotochemie noar um eneumd; 'n Einstein. Nen *einstein* is geliekweardig an et Getal van Avogadro vuur fotonen. Et chemische element einsteinium is ook noar um eneumd en ook de Einsteinrink in de stearnkunde en et Einsteincoëfficiënt in de optiek.

Albert Einstein wör in ne jödse familie geboren in et Duutse Keizerriek, woonden nen zet in Italië, Zwitserland en et toomoalige Oostenriek-Hongarieje vuurdet he wierumme noar Duutsland köm. In 1933, too at Adolf Hitler in Duutland an de macht köm, verhuusden he noar de Verenigde Stoaten, woer't he zik in 1940 as Amerikaan leut inskriewen, en ofstand dee van zien Duutse stoatsbörgerskop. Zien Zwitserse paspoort heul he. Op 'n 18en april 1955 köm he duur ne aneurisme oet de tied.
# Vatikaanstad

De vlagge van Vatikaanstad
**Vatikaanstad** (Latien: *Status Civitatis Vaticanae*, Italiaans: *Città del Vaticano*) is t soevereine gebied van t kleinste onofhankelike land ter wereld, t wördt umringd deur de stad Rome en hef n eigen stadsmure, waordeur is n enklave is in Italië.

t Wördt vertegenwoordigd deur de Heilige Stoel en huusvest de heufdzaetel van de Rooms-Katholieke Karke. t Staotsheufd van Vatikaanstad is de paus, zien offisiële verbliefplaatse is t Apostolies Paleis. De paus hef n zien eigen kamerheer, die n *camerlengo* eneumd wördt.

t Dwargstötien is in 1929 ontstaon as gevolg van t Verdrag van Lateranen, dat Paus Pius XI en Benito Mussolini ondertekenden. Daorin is naodrukkelik op-eneumen dat t n nieje staot is. Formeel kan t dus niet ezien wörden as voortzetting of herlaeving van de Karkelike Staot.

Der wonen zo'n 900 mensen op n oppervlakte van 0,44 km², mar der kommen dageliks duzenden toeristen.

De stad hef n eigen pliesiedienst die geheel uut Zwitsers bestiet, de Zwitserse garde, dit is n aoverbliefsel van t oorspronkelike leger van de paus. t Tradisionele uniform is ontwörpen deur kommandant Jules Repond en niet deur Michelangelo, zo as vake edacht wördt.

Vatikaanstad is gien lid van de Europese Unie, mar nemp wel deel an verschillende internasionale organisasies. t Stiet sinds 1984 op de Wereldarfgoedlieste van UNESCO.

## Uutgaonde verwiezingen

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Vatikaanstad** - plaatjes, filmkes en/of gelüüdsbestanden. |

* Offisiële webstae van Vatikaanstad

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et sallandske dialekt van Wieje, in de Algemene Nedersaksiese Schriefwieze.* |
# 1970-1979

**Eeuwen:** < | 19e eeuw | **20e eeuw** | 21e eeuw | >

**Decennia:** < | 1950-1959 | 1960-1969 | **1970-1979** | 1980-1989 | 1990-1999 | >

**Jaoren:** << | < | 1966 | 1967 | 1968 | 1969 | **1970** | 1971 | 1972 | 1973 | 1974 | > | >>

## Gebeurtenissen en ontwikkelingen

* De jaoren zeuventig ku-j beschrieven as een periode van herstel van de nao-oorlogse welvaort. Luxegoederen zoas de automebiel, de tillevisie en vekanties in 't butenlaand, bin veur veule meensen bereikbaor ewönnen.
* In disse tied gungen ze naodenken over 't milieu, ofvalscheiige en amparte glasinzameling koemen opzetten en oek dat vuilt in de openbaore ruumte goed op.
* Suriname wönnen onofhankelijk van Nederlaand op 25 november 1975, veule Surinamers koemen daordeur naor Nederlaand.
* In 1970 begint 't preces van staotshervorming in België, dat in vier stappen zal leien tot een federale structuur. In 1980 wönnen der dree taalgemeenschappen uut-ezet: de Nederlaanse in 't noorden, de Franse in 't zujen en de Duutse in 't osen.
* In Zuud-Europa kump een democratische ontwikkeling opzetten. De dicteturen kriegen democratische regeringen (Portugal en Griekenlaand in 1974; Spanje in 1975) en beginnen an 't preces van toetrejing tot de Europese Gemeenschap.

## Belangriek volk in Nederlaand

* Koneginne Juliana
* Prins Bernhard
* Joop den Uyl
* Dries van Agt
* Hans Wiegel
* Wim Duisenberg
# 1906

**Eeuwen:** < | 19e eeuw | **20e eeuw** | 21e eeuw | >

**Decennia:** < | 1880-1889 | 1890-1899 | **1900-1909** | 1910-1919 | 1920-1929 | >

**Jaoren:** << | < | 1902 | 1903 | 1904 | 1905 | **1906** | 1907 | 1908 | 1909 | 1910 | > | >>

## Gebeurtenissen

* 7 april - Uutbarsting van de Vesuvius
* 18 april - San Francisco wonnen etröffen deur ne zwaore eerdbeving
* 3 september - Natuurmonumenten dut zien eerste ankoop, 't Naardermeer
* 3 december - anvang staking van de Stoomgäste in Riesn
* anvang bouw Ni'je Calixtuskarke in Grolle
* opening spoorliene Mariënbarg-Almelo deur de NOLS
* groonding Oudheidkamer Twenthe

## Geboren

* Herman Doedens - Drèentse schriever onder de name Harm Drent
* Jacques Fijn van Draat - Grönnegse schriever en dichter

## Uut de tied

* 29 jannewaori - Christiaan IX van Denemarken, könning van Denemarken
# 1 augustus

|  |
| --- |
| jul - **augustus** - sep |
| << | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 31 |   |   | >> |

De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op **1 augustus**.

## Gebeurtenissen

* 527 - Justinianus I wonnen keizer van 't Byzantiens Keizerriek.
* 1291 - Mit de Bondsbreve van 1291 wonnen Zwitserlaand estich.
* 1674 - Bie een orkaan stort 't schip van de Dom van Utrech in, waordeur de toorne los kump te staon van 't koar.
* 1798 - Slag op de Niel waorbie 't Britse vloot onder Horatio Nelson win van de Fransen.
* 1838 - Koneginne Victoria van Engelaand wonnen ekroond.
* 1936 - De Olympische Speulen van Berlien wonnen eopend.
* 1941 - De eerste Jeep wonnen epreduceerd.
* 1944 - Anne Frank schreef veur 't les in heur dagboek.
* 1960 - Dahomey, 't laoter Benin, wonnen onofhankelijk van Frankriek.
* 1967 - De gemiente Zwollerkärspel is op egaon in de (toenmaolige) gemientes Asselt, Genemuden, Heino, Zwolle en Iesselmuden.
* 1981 - MTV begin mit uutzennen.
* 2004 - Bie een braand in een supermark in Asunción (Paraguay) vallen 215 dojen.

## Geboren

* 10 v. Chr. - Claudius, Romeinse keizer
* 126 - Pertinax, Romeinse keizer
* 1377 - Go-Komatsu, keizer van Japan
* 1744 - Jean-Baptiste Lamarck, Franse bioloog
* 1936 - Yves Saint Laurent, Franse moedeontwarper
* 1942 - Guus Kuijer, Nederlaanse schriever
* 1961 - Danny Blind, Nederlaanse vootbalspeuler en vootbaltrainer
* 1965 - Sam Mendes, Britse regisseur

## Uut de tied

* 1137 - Koning Lodewiek VI van Frankriek
* 1464 - Cosimo de' Medici, heerser van Florence
* 1714 - Anne Stuart, koneginne van Engelaand, Schotlaand en laoter van Groot-Brittannië
* 1952 - Amoene van Haersolte, eerste winnares van de P.C. Hooft-pries
* 2003 - Guy Thys, Belgische vootbaltrainer
* 2005 - Constant Nieuwenhuys, Nederlaanse schilder
* 2005 - Fahd bin Abdul Aziz, koning van Saoedi-Arabië
* 2011 - Gerard Rutger Buisman, Oaveriesselse troubadour
# Holt

De stam van een boom op de Veluwe
Eprofileerd holt van een kezien mit dreiraam.
**Holt** is 't veurnaamste bestansdeel van (veural) bomen en struken. Behalve blaojen, naolden en schorse, bestaon de takken, stammen en wortels van niet-kruudachtige planten uut holt. Holt vormt 't binnenste en grootste deel van de stamme.

## Functie van holt in de plante

In de plante geeft 't stevigheid an de stamme en daornaost is 't betrokken bie 't vervoer van water en voedingsstoffen binnen de struke of boom, mit name in de butenste laogen.

## Structuur van holt

Holt besteet veur een belangriek deel uut cellulose en hemicellulose, dät samen-eholden wordt deur lignine. Umdät in klimaoten mit zachte temperaturen, de wienter en de zommer verschillende gruuiumstandigheden veroorzaken, hebt veul holtsoorten uut disse klimaoten dudelijke *gruuiringen* (ok wel jaorringen enuumd). Ok tropische holtsoorten hebt soms dudelijke gruuiringen mit name äs ze stammen uut gebieden mit verschillende vochtigheidsseizoenen.

## Nedersaksisch

* Achterhooks: *holt*
* Drèents: *holt* (lokaol ok: *olt*)
* Grunnegs: *holt* (oetsproken as hoalt)
* Sallaans: *holt* (lokaol ok: *olt*)
* Stellingwarfs: *hoolt*
* Tweants: *holt*, *hoolt*, *hoalt*
* Urkers: *out*
* Veluws:
	+ Oost-Veluws: *holt, hout* (Attem: *olt*)
	+ West-Veluws: *hout*
# Graon

Alderhaande soorten graonen
**Graon** is n antal soorten grezen die verbouwd wörden veur der eetbaore zaojen of vruchten. Disse eenzaodlobbige kultuurgewassen vormen wereldwied de belangriekste voedingsbron veur de meens. Graon zit in brood en aandere produkten die mit bieveurbeeld meel emaakt wörden. Daornaost he'j oek nog rieste, mais en gao zo mer deur. t Gebruuk van graonen was al zo'n 7.000 jaor veur de neolithiese revolusie bekend.

Graonen bin riek an koolhydraoten. Der bin oek verschillende dieren die graonen eten, bieveurbeeld voegels, kiepen, muzen, ekels en insekten. In de voedingsindustrie wördt der in hondenvoer oek vake graonen verwarkt.

Boekweite en quinoa wörden as kultuurgewas wel es tot de graonen erekend, mer dat bin ze niet. t Bin gien grezen en zelfs gien eenzaodlobbigen, mer (achtereenvolgens) n soort uut de duzendknoopfamilie en de amarantenfamilie.

## Soorten graon

1: rogge, 2: haver, 4: harde weite, 5: gebaorden weite, 6: ongebaorden weite, 7: garste
Enkele soorten graonen bin:

* garste
* gierst
* haver
* mais
* rogge
* weite
* weitenrogge (*triticale*)
* rieste
* dinkelweite
* emmerweite

## Inhoudsstoffen

| Inhoudsstoffen van welende graonsoorten (per 100 g) |
| --- |
| **maxmin** | Energie (kJ) | Eiwit (g) | Vet (g) | Koolhydraot (g) | Kalsium (mg) | Iezer (mg) | Kalium (mg) | Magnesium (mg) | Vitaminen |
| B1 (mg) | B2 (mg) | B6 (mg) | E (mg) | Foliumzuur (mg) | Nikotinezuur (mg) |
| Dinkelweite | 1470 | 11,5 | 2,7 | 69,0 | 22 | 4,2 | 447 | 130 | 0,40 | 0,15 | 0,27 | 1,6 | 0,03 | 6,9 |
| Garste | 1430 | 11,0 | 2,1 | 72,0 | 38 | 2,8 | 444 | 119 | 0,43 | 0,18 | 0,56 | 0,67 | 0,065 | 4,8 |
| Haver | 1530 | 12,5 | 7,1 | 63,0 | 79,6 | 5,8 | 355 | 129 | 0,52 | 0,17 | 0,75 | 0,84 | 0,033 | 1,8 |
| Gierst | 1510 | 10,5 | 3,9 | 71,0 | 25 | 9,0 | 215 | 170 | 0,46 | 0,14 | 0,75 | 0,1 | 0,01 | 4,8 |
| Mais | 1498 | 9,0 | 3,8 | 71,0 | 15 | 1,5 | 330 | 120 | 0,36 | 0,20 | 0,40 | 2,0 | 0,026 | 1,5 |
| Rieste | 1492 | 7,5 | 2,2 | 75,5 | 23 | 2,6 | 150 | 157 | 0,41 | 0,09 | 0,67 | 0,74 | 0,016 | 5,2 |
| Rogge | 1323 | 8,8 | 1,7 | 69,0 | 64 | 5,1 | 530 | 140 | 0,35 | 0,17 | 0,29 | 2,0 | 0,14 | 1,8 |
| Weite | 1342 | 11,5 | 2,0 | 70,0 | 43,7 | 3,3 | 502 | 173 | 0,48 | 0,24 | 0,44 | 1,35 | 0,09 | 5,1 |

## Nedersaksies

* Drèents:
	+ *graan* (ZD, MD)
	+ *graon* (Noord-Drenthe, ZOV)
* Grönnegs:
	+ *groan*
	+ *koren*
* Stellingwarfs: *graon*
* Veluws: *graon*

## Zie oek

* Grezen
* Pillegarste

## Uutgoande verwiezing

* Boerderi-je.nl - Thema Groanen
# Kareelsk

**Kareelsk** of **Karelisk** (eygenspråklik *karjalan kieli*) is en finno-ugriske språke, dee in Rusland un Finland sproaken wardt.

## Eksempels (up livvidialekt)

* Moin - *Terveh*
* Goden morgen - *Hyviä huondestu*
* Goden dag - *Hyviä päiviä*
* Goden åvend - *Hyviä ildua*
* Gode nacht - *Hyviä yödy*
* Danke ouk - *Passibo*
* Ik heyte... - *Minuu kučutah...*
* Myn moderspråke is sassisk. - *Minun muamonkieli on alasaksi.*
* Ik snakke neyn russisk/finsk. - *En pagize ven'akse/suomekse.*
* Ik wil meyr kareelsk leyren. - *Tahton opastuo enämbi karjalan kieleh.*
* Ik bin språkaktivist. - *Olen kieliaktivistu.*
* Wårüm hebbet Jy neyn spyskaarte up kareelsk? - *Mindäh teil eule syömislistua karjalakse?*

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Disse artikel is skreaven in holsteynsk, in de Nysassiske Skryvwyse.* |
# 1989

**Eeuwen:** < | 19e eeuw | **20e eeuw** | 21e eeuw | >

**Decennia:** < | 1960-1969 | 1970-1979 | **1980-1989** | 1990-1999 | 2000-2009 | >

**Jaoren:** << | < | 1985 | 1986 | 1987 | 1988 | **1989** | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | > | >>

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in **1989**

## Gebeurtenissen

* 22 augustus - Ontdekking van de eerste ring van de pleneet Neptunus.

## Geboren

* 21 febrewaori - Corbin Bleu, n Amerikaansen popzänger, daanser en muziekskriewer
* 25 april - Michael van Gerwen, Nederlaandsen darter

## Uut de tied

* ...
# Proza

De Nedersaksische schriever Fritz Reuter schreef ok gedichten, mar wördden veural beroemd deur zien prozawarken (romans)
**Proza** is eschreven of espreuken taal die in de riegel ekenmarkt wördt deur netuurlijk taalgebruuk, mit grammatica zoas mèensen die netuurlijkerwieze toepast. Der kan aans ok ofeweken wörden van de gebrukelijke grammaticariegels, zoas bij verhaaltechnieken as de stream of consciousness.

In de schrieverije wördt proza onderscheiden van de dichtkeunst oftewal poëzie. Poëzie is een bezundere vörm van eschreven of mondelinge literatuur, bestaond uut varsriegels en ericht op esthetische eigenschoppen van taal zoas ritme en riem. Vanwege zokke conventies stiet poëzie wieder of van netuurlijk taalgebruuk as proza.

Deur verneiings in de schrieverije sinds de 20ste ieuw, zoas de ontwikkeling van 't vrije vars en 't prozagedicht, is 't onderscheid tussen proza en poëzie minder rechtliendig ewörden. De Amerikaanse dichter T. S. Eliot kwaamp mit de volgende prakkezaotsie: *"'t onderscheid tussen varzen en proza is dudelk; 't onderscheid tussen poëzie en proza is lange zo dudelk niet."*

Gebrukelijke genres waorin der proza eschreven wördt, bint (van kört töt lang) 't slim kört verhaal, 't kört verhaal, de novelle en de roman.

't Woord proza is een verkörting van 't Latiense *prōsa ōrātiō*, 'directe stiel van spreken', waorbij 't eerste element de vrouwelijke vörm is van *prosus*, eerder *prorsus*, 'direct'.

## Rifferenties

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eschreven in 't Zuudwest-Drèents.* |