Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Volksrippebliek China

|  |
| --- |
| **中华人民共和国 Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó** |
|  |  |
|  Kaarte van China |
| **Baosisgegevens** |
| Officiële laanstael | Manderien en aandere Chinese taelen |
| Heufdstad | Peking |
| Regeringsvorm | Volksrippebliek |
| Geleuf | Boeddist 8% taoïst 1-2% christen 3-4% moslim 1-2% |
| **Geografie en bevolking** |
| Oppervlakte - waeter | 9.596.960 km² 2,8% |
| Inwoners - Dichthied | 1,316 miljard 129 inw./km² |
| Koordinaten | 33° 0′ N, 103° 0′ O |
| **Overige** |
| Volkslied | Mars van de vri'jwilligers |
| Muntienhied | Renminbi (`CNY`) |
| Tiedzone | +8 |
| Nationaole feestdag | Verjaordag van et ontstaon van de Volksrippebliek China, 1 oktober (1949) |
| Web | Kode | Til. | .cn | CHI | 86 |

**China** (中国, in Manderien: *Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó*: et centraole verienigde laand van glorieuze meensken), officieel de **Volksrippebliek China**, is een kommenistisch laand in Oost-Azië.

As meensken et hebben over *Kontinentaol China*, dan bedoelen ze meerstal et vaaste laand van China, zunder Hongkong en Macau.

Et gaot aaltied kop aover kop wie of de meerste inwoners het, China of India. Lange lag China veur, mit zoe'n 1,3 miljard. In 2023 was India China veurbi'j. Mit een oppervlakte van omdebi'j 9,6 miljoen vierkaante kilometer is et zoen betien et grootste laand ter wereld (op Ruslaand en Kannede nao). De heufdstad van et laand is Peking.

## Bestuurlike indieling

China bestaot uut 22 perveensies.

China bestaot uut vuuf autonome gebieden:

* et autonome gebied in Tibet (bezet in 1949, autonome regio sund 1965)
* et autonome gebied van Binnen-Mongolië
* et autonome gebied van Ningxia Hui
* et autonome gebied van Guangxi Zhuang
* et autonome gebied van Xinjiang Uygur

Et laand is verdielt in 23 perveensies, Taiwan wodt naemelik zien as de 23e perveensie. Hongkong wodde in 1997 een speciaol bestuurlik gebied van China en Macao bereikte disse staotus in 1999.

## Steden

De heufdstad van China is Peking (ok wel *Beijing* nuumd).

China bestaot uut vuuf overhiedskontroleerde gemientes:

* Peking
* Tsjoengking
* Sjanghai
* Tianjin
* Kanton

Sjanghai is mit zoe'n betien 25 miljoen inwoners de grootste stad van et laand en is ok de daddegrootste van de wereld (nao Tokio en Mexico-stad).

Hong Kong is een appat bestuursregio van China en beheurt sund 1997 weer bi'j China.

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Volksrippebliek China** - plaatjes, filmkes en/of gelüüdsbestanden. |
# Pinyin

**Pinyin** (in et Standaard Sjinees: 拼音; in et Pinyin: *pīnyīn*) is een offisjeel skriefstelsel um Sjinese karakters umme te zetten in et Latiense alfabet. Et wörd gebroekt in de Volksreppubliek Sjina, Maleisië, Sinjapore en Taiwan. Et wörd ook völle gebroekt um Standaard Sjinees te learen en Sjinese naams in boetenlaandse publikasies te beskriewen. Doarnöast wörd et gebroekt um Sjinese karakters (汉字 / 漢字, hànzì) in komputers in te voren.

In de joaren 50 van et et 20ste joarhoonderd leaden Zhou Youguang nen road, dee met ne verbettering van een eulder systeem an et oetdokteren gungen. Et systeem wör duur de regearing in 1958 in evoord en doarnoa nog een antal moal veraanderd. De Internasjonale Organisasie vuur Standaardisasie nöm Pinyin an as de internasjonale standaard in 1982. In Taiwan wör in et 2009 offisjeel an enömmen. Doar wörd et meestal et Nieje Fonetiese Stelsel eneumd.

## Oetgoande koppelings

* Pinyin-Hanzi-Engels - Sjinees-Engels Wöardebook
	+ Standaard Mandarien Pinyin tabelle (Engels)
# Tillefoon

Tillefoontoetsel
Ouwe tillefoon uut 1896
De **tillefoon** (op are plekken op de Veluwe oek wel *luldraod* of *luliezer* eneumd) is een toestel waordeur je praoten kunnen mit iemands anders die oek een tillefoontoestel het. Een veurwaorde is wel da-j alletwee an-esleuten moen wezen op een tillefoonnetwaark. 't Tillefoonsysteem maakt 't meugelijk dat twee minsen een gesprek voeren, terwiel ze buten geheurbereik van mekaar bin. De tillefoon is uut-evunnen deur Alexander Graham Bell hier komt dus oek 't woord *bellen* vandaon.

In striktere zin wort mit *tillefoon* 't oenderdeel van een tillefoontoestel bedoeld dat 't ontvangen tillefoonsignaal umzet in geluud.

## Belang van de tillefoon

Tegesworig kunnen de meeste minsen niet meer zoender tillefoon, 't wort namelijk dikkels gebruukt deur zakeluui en is maotschappelijk iezig belangriek eworren, zelfs zo belangriek dat der laoter mobiele tillefoons uut-evunnen bin. In 't begin waren disse tillefoons iezig groot, 't had daorum oek wel de bienaam *baksteen*, mar ze bin staorigan kleiner eworren.

Op straot staon vaak oek nog tillefooncellen (of in sommige gevallen tillefoonpaolen). Hier ku-j haost altied betalen mit de chipknip (een soort pasjen um kleine bedragen mee te betalen) mar oek muntstukken of bankpasjes worren meestentieds wel eaccepteerd.

## Herkomst van 't woord

't Woord *tillefoon* is of-eleid van 't Grieks: τηλε (*tèle*, veer) en φωνη (*phónè*, geluud). In 't Putters betekent 't dus oengeveer zoks as: "veer praoten".

## Zie oek

* Antwoordapperaot

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eschreven in 't Putters* |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Tillefoon** - plaatjes, filmkes en/of gelüüdsbestanden. |
# Klooster

|  |  |
| --- | --- |
|  | Zee ok 't Klooster veur meer betekenissen |

De Sint-Willibrordabdi-je in Deutekem
Klooster van Sint Nilus op Stolbny-eilaand in et Seligermeer bi-j Ostasjkov in Ruslaand rundumme 1910
Ofbeelding: Sergej Prokoedin-Gorski
Een **klooster** (van et Latiense *claustrum* = of-eslotten ruumte) is et gemeenschoppeleke verblief van monniken of monioalen.

## Christendom

In de westerse kultuur bunt veural de kloosters van de kattelieken en de oosters orthodoxe karken bekend. In et christendom was et kloosterleaven eurspronkelek bedoold veur leu dee-t zich wolln trögtrekken uut de zundege weald um zich an God te wieden.

In de Middeleeuwn waren kloosters, en dan veural de zelfstaandege abdi-jen, mangs wetenschoppeleke en economiese middelpunten.

Mangs had n klooster et beheer of bestuur ovver n gebeed; dat wodden dan wal n sticht eneumd.

Der bestoat verskillenden soorten kloosters. Een klooster woar nen abt (of abdis) an et heufd steet is ne abdi-je. Een klooster woar nen prior (of priorinne) an et heufd steet is ne priori-je.

## Boeddhisme

In et Theravada boeddhisme in Thailaand is der nen tradisie van woldkloosters, geneumd de Thaise Woldtradisie.

## Uutgoande verwiezingen

* Geskiedenis Kloosters
* Kloosterleaven
# Literatuur

't Woord **literatuur** hef verschillende, dichtbij mekaor liggende beteeikenissen. De roemste is dat literatuur de verzaomeling van aal teksten is, schreven en in mondelinge vörm.

Literatuur wordt ok wel in een enge betekenis bruukt, waorbij 't tegenover lectuur zet is. In die zin zol literatuur de hoge, elitaire vörm en lectuur de lege, populairdere vörm van teksten anduden. Literaire auteurs wilt een boodschap overbrengen op een artistieke wieze, mor de schrievers van lectuur richt zuk op 't schrieven van teksten die benaom veur de ontspanning lezen worden. Toch is wat tot de literaire canon rekend wordt allennig een soort overeeinstemming en kunt auteurs van wel 't waark in een eerdere periode nog tot literatuur rekend weur oet de literaire canon verdwienen, en aandersom ok.

Behalve an erkende literaire tekstsoorten zoas gedichten, poëzie, de roman en toneeil kunt d'r ok an aandere tekstsoorten literaire eigenschoppen toouschreven worden. Een paor veurbeelden hiervan bint: filmteksten, proza dat verwiest naor waorgebeurde verschiensels en personen (onder meer de brief, 't opstel en de autobiografie) en stripverhaolen.

Literatuur zol ie daordeur as volgt kunnen omschrieven:

Een al dan niet fictieve wereld in woorden, die deur de smaokmaokende gemeeinschap as weerdevol zien wordt en volgens die gemeeinschap biezundere kenmaarken hef.
De term wordt ok bruukt om een verzaomeling van waarken met an te duden; dèenk bijveurbeeld an vakliteratuur.

## Nedersaksisch

* **Algemeein:literatuur, literetuur*

* Sallaans: *skrieveri-je*

## Zeei ok

* Nedersaksische schrieveri'je
# Onomatopee

**Onomatopeejn** of *klaanknoabootsingn* hebt n naamn van t geluud dat t ze maakt. Alle haandelinge dee geluud maakt köant oonder onomatopeejn valn. Zo he-j bevuurbeeld *slurpn*, *slikn*, *klopn*, enzovoort.

Oonder andere biej veugelnaamns keump dit vaake vuur. Vuurbeelde zeent n koekoek, n grutto en n tjiftjaf.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Disse bladziede is eskreeuwn in t Riesns* |
# Tweede Wereldoorlog

Tweede Wereldoorlog in Europa
De **Tweede Wereldoorlog** was 't duurste en meest umvangrieke ewaopende konflik in de geschiedenisse van de wereld. De Tweede Wereldoorlog duren van 1939 tot 1945 en wordt zo eneump umdät 't de tweede oorlog was waor lanen uut zwat alle continenten betrökken wanen (dit wil zeggen de continent die bewoond wanen). In beide oorlogen, de Eerste en de Tweede Wereldoorlog bin der een kwak mensen estörven in verschillende slagvelden over de hele wereld.

In de Tweede Wereldoorlog vöchen twee groepen tegenover mekare: de Eallieren en de Asmeugendheden. De Eallieren bestongen uut de Britse Staotenbond, de VS, de Sovjet-Unie, China, Frankriek, Polen en aandere Europese lanen. De Asmeugendheden bestongen uut Duutslaand, Italië, Japan en d'r bondgenoten.

Tiedens de Tweede Wereldoorlog vuilen der onder Nazi-bewiend van Adolf Hitler naor schatting tussen de 50 en 70 miljoen doden. De oorlog wordt - naost de militaire campagnes - ok ekenmärkt deur de Holocaust, de volkerenmoord op zwat zesmiljoen joden en 't vervolgen en vermoorden van homoseksuelen, Roma, ehandicapten, verzetsstrieders en verschillende aandere minderheden, zoals vrijmezzelders. De Holocaust, eïnspireerd deur de nasionaalsocialistische ideologie beheurt tot de gruwelijkste episodes die de mensheid tot dan toe ekend hef.

## Zie oek

* Eerste Wealdkrieg

## Nedersaksisch

* Grunnegs:
	+ Twijde Wereldkraig
	+ Twijde Wereldoorlog

## Uutgaonde verwiezingen

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Tweede Wereldoorlog** - plaatjes, filmkes en/of gelüüdsbestanden. |
# Latainse alfabet

t **Latainse alfabet** is t alfabet dat veur sikkom aal westerse spellens bruukt wordt, zo ook veur de Leegsaksiese spellen en de Nederlaandse spellen.

De veurloper van t westerse alfabet is ontwikkeld deur de Semitische luu in Egypte (zai Proto-Sinaitisch). In wiezegde vörm is t deur de Feniciërs overnomen. De Grieken hebben doar weer n aigen alfabet van oflaaid, dat in n aantal taikens van de veurloper verschilde. t Klassiek Latainse alfabet is weer van t Griekse alfabet oflaaid en telde in de tied van Cicero 21 letters. Veur t weergeven van Griekse woorden wuiren loater **Y** en **Z** touvougd. **I** en **V** wuiren zowel oetsproken as klinker as dat ze as medeklinker oetsproken wuiren. Hierbie was de **I** de **ie** en **j** en de **V** was den de **u** en de **v**. In de Middelaiwen kwamen hierveur de **J** (medeklinker) en **U** (klinker) derbie. **W** is dubbel **V** om **w** weer te geven. In de Skandinoavische toalen wordt de **V** nog aal oetsproken as **w**.

Tegenswoordeg bestaait de veur de Nederlaandse spellen gebrukelke variant van t Latainse alfabet oet de volgende 26 letters:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M |
| N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z |

Summege noaslagwaarken beschaauwen de IJ as apaarte letter. De maiste noaslagwaarken kiezen der aanders veur om de **IJ** as kombinoatsie van de letters **I** en **J** te zain, of sums as spellensvariant van de **Y**.

In veul toalen binnen extroa letters touvougd, of letters veurzain van diakritische taikens (~ aksìnten) om te veurzain in toalspesivieke schriefwiezen veur toalaigense klanken. Hierbai gaait t allind om de letters mit aksìnten dij as apaarte letters zain worden.

|  |
| --- |
| À à | Á á | Â â | Ã ã | Ä ä | Å å | Ā ā | Ą ą | Ç ç | Ĉ ĉ | Č č | Ć ć | Ð đ | Ę ę | Ë ë | Ĝ ĝ | Ğ ğ | Ĥ ĥ | Į į | Ï ï | I ı | Ĵ ĵ | Ł ł | Ñ ñ | Õ õ | Ö ö | Ő ő | Ø ø | Ǫ ǫ | Ş ş | Ș ș | Š š | Ŝ ŝ | Ț ț | Ŭ ŭ | Ü ü | Ų ų | Ů ů | Ű ű | Ž ž |

En den hemmen je ook nog de kombinoasies Æ æ, Œ œ en ß. En vanzulfs de taikens veur euro €, dollar $, yen ¥ en pond £.

Der bestaait n Engelse zin, woarin aal letters van t alfabet trugge te vinden binnen: *The quick brown fox jumps over the lazy dog.* In het Nederlaands kin man de zin *Pa's wijze lynx bezag vroom het fikse aquaduct* bruken.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Schreven in t Oldambtsters* |
# Griekse alfabet

| Griekse alfabet
 |
| --- |
| Α | α |  | alfa
 | Ν | ν |  | nu
 |
| Β | β |  | bèta
 | Ξ | ξ |  | xi
 |
| Γ | γ |  | gamma
 | Ο | ο |  | omikron
 |
| Δ | δ |  | delta
 | Π | π |  | pi
 |
| Ε | ε |  | epsilon
 | Ρ | ρ |  | rho
 |
| Ζ | ζ |  | zèta
 | Σ | σ | ς | sigma
 |
| Η | η |  | èta
 | Τ | τ |  | tau
 |
| Θ | θ |  | thèta
 | Υ | υ |  | ypsilon
 |
| Ι | ι |  | iota
 | Φ | φ |  | phi
 |
| Κ | κ |  | kappa
 | Χ | χ |  | chi
 |
| Λ | λ |  | lambda
 | Ψ | ψ |  | psi
 |
| Μ | μ |  | mu
 | Ω | ω |  | omega
 |
| Verouderde letters
  |
| Ϝ | ϝ |  | digamma
 | Ϟ | ϟ |  | koppa
 |
| Ϛ | ϛ |  | stigma
 | Ϡ | ϡ |  | sampi
 |
| Ͱ | ͱ |  | hêta
 | Ϸ | ϸ |  | sjô
 |
| Ϻ | ϻ |  | san
 |  |  |  |  |

De Griekse toal wordt schreven ien t **Griekse alfabet**. Dit alfabet is in de oldheid (om en bie de 9e ieuw v. Kr.) ontwikkeld uut t Fenisische schrift en bestoat uut 24 klassieke letters, en n poar verolderden/neet klassieken. t Wordt nog aal ien Griekenlaand nuttegd.

## Klassiek

| Kapitoalen | Lutjen | Verolderde | Nijmoodse | Letter |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Α | α | a | a | Alfa |
| Β | β | b | v | Bèta |
| Γ | γ | g | g/j | Gamma |
| Δ | δ | d | d | Delta |
| Ε | ε | e | e | Epsilon |
| Ζ | ζ | z | z | Dzèta |
| Η | η | ê | i | Èta |
| Θ | θ | th | th | Thèta |
| Ι | ι | i | i | Iota |
| Κ | κ | k | k | Kappa |
| Λ | λ | l | l | Labda |
| Μ | μ | m | m | Mu |
| Ν | ν | n | n | Nu |
| Ξ | ξ | x/ks | x | Ksi/Xi |
| Ο | ο | o | o | Omikron |
| Π | π | p | p | Pi |
| Ρ | ρ | r | r | Rho |
| Σ | σ, ς | s | s | Sigma |
| Τ | τ | t | t | Tau |
| Υ | υ | y | y | Upsilon |
| Φ | φ | ph | f | Phi |
| Χ | χ | kh | kh | Chi |
| Ψ | ψ | ps | ps | Psi |
| Ω | ω | ô | o | Omega |

As er op t ìnd van n woord n sigma (σ) te stoan komt, schrift man de sigma as ς.

Veurbeeld:

* δουλο**ς** (doulos, slaaf)
* **σ**ωμα (sooma, lichaam)

## Nait klassiek

| Kapitoalen | Lutjen | Verolderde | Nijmoodse | Letter |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Ϝ | ϝ | w | v | Digamma |
| Ϛ | ϛ | st | st | Stigma |
| Ͱ | ͱ | h | h | Hêta |
| Ϻ | ϻ | s | s | San |
| Ϟ | ϟ | q | q | Koppa |
| Ϡ | ϡ | ss | ss | Sampi |
| Ϸ | ϸ | sj | sj | Sjô |

## Referensies

* Greek Unicode Issues

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Schreven in t Westerkwartaaiers* |