# Noors

Noorse dialekten
Et **Noors** of **Noorsk** (in et Noors: *norsk*) is ne Noord-Germaanse of Skandinaviese sproake, met ongevear 4,5 miljoen sprekkers. Et is de offisjele sproake in Noorweagen.

t Is nauw verwaant met de aandere Skandinaviese sproaken Zweeds en Deens, en sprekkers van disse sproaken köant mekoar oonderling redelik volgen. De twee aandere Skandinaviese sproaken Ieslaands en Faeröars köant et Noors, Zweeds en Deens nit mear verstoan.

Noors hef twee offisjele skriefwiezes, Bookmoal en Niejnoors, en völle dialekten. Alhoowal de meeste dialekten mear op de skriefvörm *Niejnoors* liekt, gebrok mear 10 töt 15 perseant van de Noren et as skrieftaal. De rest gebrok et *Bokmål*.

Aanders as in aandere laanden is et in Noorweagen nit gek um dialekt te gebroeken. Algemeen Noors besteet nit. Der besteet wal *standard østnorsk* (standaard oost-Noors), mear den wörd mear duur n heandke vol leu gebroekt. Vuur de radio en tellevisie kuiert leu ne gesprökkene vörm van ene van de beaide skriefsproaken.

t Noors gebrok et Latiense skrift, woerbie noa de *z* nog dree aandere letters bie edoan zeent: *æ*, *ø* en *å*. De letters c, q, w, x en z wordt hoaste nit gebroekt.

Noors is ne toonsproake, met twee tonen, dee't zorget det n woord op verskillende maneren oet elegd kan worden. Zo he'j de wöarde *bønner* en *bønder*, woervan at de oetsproake et zelfde is, behalve n toon. Et eerste betekent *bonen*, e aandere *boeren*. Et eerste woard kan ook *bidden* betekenen, mear det haank dan wier van de rest van et gesprek of.

## Geskiedenisse van et Noors

Van ooldsher kuierden alle leu in Skandinavië dezelfde sproake: et Oernoords en vanof ong. 700 et Ooldnoors. Um 1350, toew at et antal inwonners van Noorweagen stoark was oet edund duur de pest, köm der ne nieje sproake, et middelnoors. Zo um 1525 gung det umme noar et modern Noors.

Et Runeskrift wör as skrieftaal gebroekt töt in de middeleewen, toew at der heanig an et Latiense skrift in köm.

In 1397 köm Noorweagen oonder beweend van Deanemoarken, woervan et in 1536 ne proveensie wör. Et Deens wör de skrieftaal, de sproake van de middelklasse, et bestuur, de skole en de koarke. De dialekten van et plattelaand blewen recht Noors. Vuural in et westen bleef et Noors on-anetast.

In de Hanzetied wör et Noors, liekas et Zweeds en Deens, vuural in de woordenskat froai beïnvlood duur et Nedersaksies.

Noa at Noorweagen in 1814 onafhaankelik wör, gröaiden der twee aparte skriefwiezes, et verdeenskete *Riksmål* (rieksmoal, ofwal riekssproake), wat later *Bokmål* (booksproake) eneumd wör, en et *Landsmål* (laandssproake), wat later *Nynorsk* (Niejnoors) eneumd wör en baseerd was op de westerlike dialekten.

Der was ne beweaging dee't ne eankele Noorske sproake wollen (t *samnorsk*), mear doar was nooit völle anhang vuur, mear de beaide skriefwiezes wörden wal vake op mekoar an epast. Det der twee verskeaidene Noorse "standaardsproaken" bestoat veendt de meeste Noren vandaag an n dag wal best.

## Kenmoarken

t Noors (en de aandere Noord-Skandinaviese sproaken) steet bekeand um vervoging van de woarkwöarde. Bievuurbeeld, et woarkwoard "wean" (*å vaere*) krig in de Hudige Tied bie alle personen ne eankele vervoging:

* ik zin = jeg *er*
* iej zeent = du *er*
* hee is = han *er*
* vie zeent = vi *er*

n Aander kenmoark is det et bepoalde lidwoard achter et naamwoard eplakt wörd, en et onbepoalde der vuur keump. Bv:

* (onbepoald) n book = *en* bok, (bepoald) et book = *boken*;
* (onbepoald) n hoes = *et* hus, (bepoald) et hoes = huset.

Hieroet blik ook det et Noors twee geslachten keant, namelik *geslachtelik* en *onziedig*. Geslachtelike wöarde kriegent *en* as lidwoard, onziedige wöarde kriegent *et*. Dit keump ook wier in de bievooglike wöarde: *en stor bok* (n groot book), *et stort hus* (n groot hoes).

## Oetgoande verwiezing

* Noorsetaal.org

|  |
| --- |
| Indo-europeeske talen > **germaanske talen** > |
| **noordgermaanske talen**: | **westgermaanske talen**: | **oustgermaanske talen**: |
| däänsk | färöösk | noorsk | norn\* | sweedsk | yslandsk | afrikaansk | düütsk | engelsk | freesk | jiddisj | limbörgsk | luxembörgsk | neaderlandsk | sassisk | skotsk | wilmesauersk\*\* | burgondisk\* | gotisk\* | vandaalsk\* | krimgotisk\* |
|  | \* = uutstorven taal       \*\* = mid uutstarven bedreigd |