Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 18 juni

|  |
| --- |
| meie - **juni** - jul |
| << | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |   |   |   | >> |

De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op **18 juni**

## Gebeurtenissen

* 1389 - De wapenstilstand van Leulinghen.
* 1815 - Slag bie Waterloo
* 1953 - Egypte wonnen een rippeblie.

## Geboren

* 1710 - Klaas Annink, *Hutnkloas*, Twentse misdaodiger († 1775)
* 1942 - Thabo Mbeki, Zuud-Afrikaanse prissedent
* 1976 - Laura Lynn, Vlaamse zangeres
* 2006 - Graovinne Zaria, tweede deerne van prinsesse Mabel en prins Friso

## Uut de tied

* ...
# Eerde

Eerde

De **Eerde** (symbool: ; aalgemaine noam en Latainse: *Terra*) is n objekt in os zunnesysteem, dat vanof de zunne de daarde planeet is. t Is tot nou aan tou t aineg bekende hemelobjekt woar leven is. Der leven planten, daaier en mikro organismes. Man vermoudt dat de Eerde om en bie 4,57 miljard joar leden ontstoan is.

## Soamenstellen

Eerde
De Eerde bestait oet de volgende loagen:

* Atmosfeer
* Eerdoppervlak
* Eerdmantel
* Eerdkern

### Atmosfeer

De atmosfeer is de loag om de eerde woarin de grootste houveulhaid gassen zoch bevinden. t Bestait oet de volgende stoffen: stikstof 78,08%, zoerstof 20,95%, argon 0,93%, woater 0% tot 4% (daamp, wolken), kooldioxide 0,037%, neon 0,018% en hailium 0,0005%. In de atmosfeer bevindt zoch t maiste leven. Doarom is de atmosfeer dail van de biosfeer.

### Eerdoppervlak

t Eerdoppervlak is de körst van de Eerde. t Is om en bie de 30 km dik en bestait vernoamelk oet sillizium (zaand) en andere stolgestaintes. Enkeld 30 persìnt van t eerdoppervlak is begangboar veur mìnsken. De overege 70% is woaterdekt (ozeoan, zee). De maiste levente organismen leven op t eerdoppervlak deur de swoartekracht. t Eerdoppervlak is opbaauwd oet ploaten.

Zai ook: plaotentektoniek.

### Eerdmantel

De eerdmantel is t gebied tuzzen de körst en de kern. t Bestait vernoamelk oet iezer en magnezium. As eerdploaten van mekoar of schoeven, den kommt der magma (smolten gestainte oet de mantel) noar boven. Dit nuimt man vukanisme. As magma boven t oppervlak kommt, wordt t lava nuimd.

### Eerdkern

De eerdkern is t binnenste van de eerde. t Bestait oet n legeern van iezer en nikkel. In de kern bevindt zoch de maiste swoartekracht. Net zo as de mantel, is de kern vluiboar. De kern zörgt veur n magnetisch vèld om de eerde, dij t vrakst is op de polen.

## Satellieten

De moan, gedailtelk verdusterd
De Eerde het n aantal satellieten om zoch hìn dwirreln, woarvan ain natuurleke: de moan, ook wel *Luna* nuimd. Dit is n vrij grode moan dij in ain moand om de eerde hin dwirrelt. De moan draait om zien aigense as, ook in ain moand, woardeur wie op eerde enkeld ain kaande van de moan zain kennen. Noast de moan het de eerde ook n aantel kwasisatellieten woarmit de eerde n boanresonansie het. Doarvan is (3753) Cruithne mit n deursnid van 5 km 't grootst.

## Hinwiezen

* Beelden van t Eerde op nasa.gov
* This dynamic earth
# Maondag

**Maondag** is ien van de zeuven dagen van de weke volgens de gregoriaanse kelender. 't Is de dag die op de zundag volgt. Maondag is naor de maone eneumd. Bie de Romeinen hiette 't *dies Lunae*, dag van de maone. In 't volksgeleuf stiet de dag in een kwaoje reuk.

In de joods-christelijke wereld wördt de maondag as de eerste of as de tweede dag van de weke ezeen. Veur beiden bestaon goeie argumenten. De staotus van de zundag as rusdag (de Dag des Heren) was oorspronkelijk op zaoterdag. A-j van de oorspronkelijke stand van zaken uutgiet, is zundag de eerste dag, en daormit de maondag de tweede. Agenda's vermelden de maondag altied as eerste dag, veural ok um 't weekeinde samen te kunnen vatten an 't einde. Ok volgens ISO 8601 is maondag de eerste dag van de weke.

## Nedersaksisch

* Drèents: *maandag*, *maendag*, *maondag*
* Grunnegs:
	+ *moandag*
	+ *maondag*\* (Westerkertiers)
* Stellingwarfs: *maendag*
* **Overig:maondag* (oek espeld as: *moandag*)

| Dagen van de weke |
| --- |
| maondag - diensdag - woonsdag - donderdag - vriedag - zaoterdag - zundag  |
# Diensdag

**Diensdag** is ien van de zeuven dagen van de weke volgens de gregoriaanse kelender. 't Is de dag die op de maondag volg.

## Romeins veurbeeld

De Romeinen hadden de gewoonte de zeuven dagen van de weke naor goden te neumen.
Diensdag hiette bie de Romeinen *Martis dies*, wät noe in 't Frans *mardi* hiet.
De *Martis dies* was de dag van de oorlogsgod Mars.

De Germanen nammen dit anwensel over mä gebruken d'r eigen goden veur de namen van de dagen. Meugelijk zol diensdag dan of-eleid wezen van de plaselijke naam van de god *Týr* (*Ding*) die in elatininseerde vorm evunnen is in inscripties an de mure van Hadrianus äs 'Thingsus'. Hee was de god van t *Ding*, de roadsvergadering.

## Dingsdag

Een aandere meugelijkheid is dät de naam *diensdag* eneumd is naor de *dingen* zoas vroggere veurlopers van rechsgedingen of rechzaken eneumd wönnen.
In 't Middelnederlaans hiet de dag *dinxdach* of *dinxendach*.
Meerten Luther hef in zien Biebelvertaling een variant hiervan gebruuk en in 't Standerdduuts populair emaak (*Dienstag* tegenover 't Zuudduutse *Ziestag*).

## Nedersaksisch

* Drèents: *dings(e)dag*, *dinsdag*
* Grunnegs: *dinsdag*, *dingsdag*
* Sallaans: *dinsdag*
* Stellingwarfs:
	+ *deensdag*
	+ *deenserdag* (Gieteren)
* Tweants: *deenkseldag*, *dinkseldag*, *dinksdag*
* Urkers: *dingiesdag*, *dingesdag*
* Veluws: *diensdag*, *dinsdag*

| Dagen van de weke |
| --- |
| maondag - diensdag - woonsdag - donderdag - vriedag - zaoterdag - zundag  |
# Woonsdag

**Woonsdag** is een van de zeuven dagen van de weke volgens de gregoriaanse kelender. 't Is de dag dee op de diensdag volg.

Woonsdag is naor de Germaanse god Wodan eneumd. 't Is de middelste dag van de weke en 't heet in 't Duuts dan oek *Mittwoch* (oftewel: *midweke*).

Aswoonsdag val op de zeuvende woonsdag veur Paosen. 't Is de dag nao karneval en 't begin van de rooms-kattelieke vastentied.

In Tweante wör woensdag ook wal *goonsdag* eneumd, umdet ze op den dag meestieds t loon kreegn.

## Nedersaksisch

* Drèents: *wons(e)dag*
* Grunnegs: *wonsdag*, *wounsdag*, *woensdag*
* Oostfreisk: *middeweek*
* Stellingwarfs: *woensdag*
* Sallaans: *woensdag*
* Tweants:
	+ *goonsdag*, *gooseldag*,
	+ *gooindag* (Riesn)
	+ *woonsdag*, *woensdag*
* Urkers: *woeniesdag*, *woenesdag*
* Veluws: *woensdag*, *woonsdag*

 **Wikiweurdebook: woonsdag** - weurdebook, woordherkumste, variaanten

| Dagen van de weke |
| --- |
| maondag - diensdag - woonsdag - donderdag - vriedag - zaoterdag - zundag  |
# Donderdag

**Donderdag** is ien van de zeuven dagen van de weke neffens de gregoriaanse kelender. 't Is de dag die op de woensdag volgt.

Donderdag is naor Donar, de Germaanse god van de donder, nuumd.

Hemelvaortsdag vaalt elk jaor op de zesde donderdag nao Paosken. Aj' vanof de Eerste Paosdag tellen, is dat de veerstigste dag. Eerste Pinksterdag is dan de vuuftigste dag.

De donderdag veur Paoske staot bekend as Witte Donderdag.

De eerste donderdag van een jaor zit in weke 1 van dat jaor.

## Nedersaksisch

* Drèents: *donderdag*, *dunderdag*
* Grunnegs:
	+ *dunderdag*, *dönderdag*
	+ *dunnerdag* (Westerkertiers)
* Tweants: *doonderdag*
* **Overig:donderdag*

| Dagen van de weke |
| --- |
| maondag - diensdag - woonsdag - donderdag - vriedag - zaoterdag - zundag  |
# Vriedag

**Vriedag** is ien van de zeuven dagen van de weke volgens de gregoriaanse kelender. 't Is de dag nao donderdag.

Vriedag is naor Freya, de Germaanse godin van de liefde, eneumd. In 't Frans neumen ze disse dag *vendredi*, naor 't Latiense woord Venus.

Vriedag is de leste dag veur 't weekeinde in veul gebieden mit een vuufdaagse warkweke.

## Betekenis

Disse dag van de weke hef veur partie christenen een slichte naam, umdat de kruziging van Jezus Christus op een vriedag plaosvun *(zie: Goeie Vriedag)*. Vriedag de dartiende is veur partie luui een ongeloksdag.

Veur de moslims is vriedag de belangriekste dag van anbidding.

De joodse sabbat begin bie zunsondergang op vriedagavond, en huild op bie zunsondergang op zaoterdag.

## Trivia

* *Vriedag* was ok de naam van de kannibaol dee 't hulpeen wönnen van Robinson Crusoe in 't beroemde book van Daniel Defoe.

## Nedersaksisch

* Achterhooks: *vri'jdag*
* Drèents: *vraaidag*, *vrijdag* (*vri'jdag*)
* Grunnegs: *vraidag*, *vrijdag*
* Sallaans: *vriedag*, *vri'jdag*
* Stellingwarfs: *vri'jdag*
* Tweants: *vriejdag*, *vri'jdag*
* Veluws: *vriedag*, *vri'jdag*

| Dagen van de weke |
| --- |
| maondag - diensdag - woonsdag - donderdag - vriedag - zaoterdag - zundag  |
# Zaoterdag

**Zaoterdag** is ien van de zeuven dagen van de week volgens de gregoriaanse kalender. 't Is de dag nao vriedag.

De naom is een verbastering van 't Latiense: *dies Saturni*, naor de god Saturnus, god van de laandbouw.

De Franse naom *samedi* is ofleid van Vulgair-Latien *sabbati dies* (dag van de sabbat).

De Duutse naom is *Sonnabend* (= veuraovend van de zundag) of *Samstag*, saomensteld oet een op 't Hebreeuwse woord *sabbat* of *sjabbat* teroggaond leenwoord, en *Tag* (dag). De wekelijkse rustdag wördt deur de joden en deur een antal christenen op dizze dag holden. De reden is dat de Biebel beschrieft dat God, naodat Hij de wereld in zes dagen maokt had, op de zeuvende dag, de zaoterdag of sabbatdag, rust nam.

De Friese naom veur zaoterdag is *sneon*. Dit sneon hef as oldere vörm *snjoen*, wat een saomentrekking is van *sunne* (Oldfries veur zunne) en joen (Oldfries veur aovend, tegenswoordig speld as jûn, mar hetzölfde oetspreuken). Net as bij 't Duutse *Sonnabend* hiet dizze dag bie de Friezen dus letterlijk vertaold 'zunne-aovend'.

De zaoterdag veur Paosken stiet bekend as Stille Zaoterdag.

## Nedersaksisch

* Grunnegs:
	+ *sotterdag*, *sutterdag*
	+ *zaoterdag*\* (Westerkertiers)
* **Overig:zaoterdag* (oek wel espeld as: *zoaterdag*)

| Dagen van de weke |
| --- |
| maondag - diensdag - woonsdag - donderdag - vriedag - zaoterdag - zundag  |
# Zundag

**Zundag** is een van de zeuven dagen van de weke volgens de gregoriaanse kelender. 't Is de dag dee op de zaoterdag volg.

Zundag is eneumd naor de dag dee in de veur-christelijke tied an de zunne ewijd was (Latien: *dies solis*) en dee in de hele christelijke wereld as de 'Dag des Heren' evierd wonnen (Latien: *dies domenica*, waorvan Fraans: *dimanche*; Italiaans: *domenica*). De dag wonnen over 't algemeen as geloksdag ezien.

* De tweede zundag in meie is moordag, allewel in partie streken moordag eerder op 15 augustus evierd wonnen.
* De darde zundag in juni is, van de Nederlaanstalige lanen allinnig in Nederlaand en Suriname, vaordag.
* Eerse Paosdag of Paoszundag val volgens de christelijke kelender op de eerste zundag nao de eerste volle maone vanof 't begin van de lente (20/21 meert).
* Eerse Pinksterdag val op *vuuftigste paosdag*, oftewel de zeuvende zundag nao Paosen.

In 't christendom is de zundag de wekelijkse rusdag. Mar de eerse Joodse christenen huilen nog de sjabbat, zoas dat noen nog altied in 't jodendom, bie de zeuvendedagsbaptisten, zeuvendedagsadventisten en in de Oosters-Orthodoxe Karke 't geval is. Der is nargens in 't Ouwe of 't Nieje Testement te lezen dat de zundag de rusdag is, de meeste karken houwen op zundag liekewels d'r erediens.

't Eilaand Dominica zol deur de Italiaans-Spaanse ontdekkingsreiziger Christoffel Columbus zo eneumd wonnen umdat 't op een zundag ontdek wönnen.

## Nedersaksisch

* Grunnegs: *zundag*, *zöndag*
* Tweants: *zöndag*, *zundag*
* Veluws: *zundag*, *zondag*
* **Overig:zundag*

| Dagen van de weke |
| --- |
| maondag - diensdag - woonsdag - donderdag - vriedag - zaoterdag - zundag  |
# Wekke

Ne **weake** is in de hüdige tydsreakening de tyd van söäven dage. Den eyrsten dag van de weake in christelike en de jöydske kalender is den måndag, mar mangs wörd den sündag eseen as den eyrsten dag van de weake.

De söäven dage van de weake bint:

* måndag - enöömd når de måne
* dingseldag - enöömd når den noordsken god Thing (tubanten nöömden den god *Thingcsus*, Dingsdag)
* woonsdag - enöömd når den germaansken god Woden
* dunderdag - enöömd når den noordsken god Donar
* vrydag - enöömd når den noordske godinne Frya
* såterdag - enöömd når den romeinsken god Saturnus
* sündag - enöömd når de sünne

## 1 weake

* 7 dage
* 168 uur
* 10.080 minuten
* 604.800 sekondes
* 23% van een gemiddelde månd

## Neadersassisk

Sallandsk: *weke*

Vechtdalsk: *wekke*

Twentsk: *wek*

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et achterhooksk.* |
# Zunne

|  |
| --- |
| **Zunne**  |
|  De zunne fotografeerd in extreem UV |
| **Kenmarken** |
| Deursnea | 1.392.000 km |
| Ofplatten | ~1×10−5 (~7 km) |
| Massa | 1,989×1030kg (= 332.946×eerde) |
| Temperatuur | 5780 K (5510 °C) (oppervlak)
15,5×106 K (sèntrum) |
| Dichtheid | 1,41 g/cm3 (gemiddeld), 148 g/cm3 (sèntrum) |
| Valversnellen | 274 m/s2 (= 27,9×*g* aarde) |
| Kern | 70 massa-% H, 28% He, 0,9% O, 0,4% C, 0,15% Ne, 0,15% Fe, 0,09% N, 0,08% Si, 0,07% Mg, 0,05% S,... |
| Drok | 2×1016 Pa (sèntrum) |
| Oetstroalde energie | 3,8×1026 J/s |
| Visuele kloarheid | −26,8 magnitude |
| **Umdreajing en bane** |
| Rotatietied (dag) | 25,38 doagen (equator) 27,4 doagen (45° NB/ZB) |
| Umlooptied Melkweg | 225×106 joaren |
| Ofstaand tot midden Melkweg | 27.000 lichtjoaren |
| Ofstaand tot de eerde | 149.598.000 km (1 AE) |

De **zunne** is de steern dij zoch t dichtst bie de eerde bevindt en t helderste objekt aan de hemel is. t Vörmt t middelpunt van ons zunnesysteem. Alle planeten, astroiden en kommeten draaien om dizze steern hìn. De zunne stroalt licht en waarmte uut, woardeur wie minsken leven kennen.

Aandere minder gebruukte benoamens binnen *Helios* en *Sol*, dit binnen de noamen van de Griekse en Romeinse god van de zunne. t Steernkundege symbool is n cirkel mit n timp in t midden:

Vrouger wuir de zunne ook voak as planeet zain, dit veural in de tied dat t geozentrisme nog as woar beschouwd wuir.

De zunne zindt elektromagnetiese stroalen oet dij wie woarnemen as waarmte en lucht. Ook UV, Infra-Rood en andere Gamma-stroalen wordt van de zunne noar de eerde stuurt, moar dat wordt grotendails tegenholden deur de atmosfeer en t magnetisch veld.

Bie n zunnewind komt der hail veul stroalen en magnetische dailtjes vanof de zunne. As dij richten de eerde goan, worden dij dailtjes en dij stroalen noar de polen tou trokken. As t den in de atmosfeer komt, krigst t vernuimde Aurora Boralis of Aurora Australis (*Noorder -en zuderlucht*).

## Nedersaksisch

* Drèents:
	+ *zun(ne)*
	+ *Evert* (*Daor het e Evert bai zain* - hij hef gien zin an det wark)
	+ *luie Evert* (bv. (luie) Evert op de rogge/nakke/pokkel hebben)
	+ *Geesienmu*, *meui Gees* (*Geesienmu hef het ooriezer aordig oppoetst* - de zunne schient läkker)
	+ *Ate* (*Olde Ate zet nog een schone musse op* - ezegd wanneer tegen de aovend de zunne asnog deurbrek)
	+ *het aol mensk* (*Het aol mensk zet het ooriezer op* - de zunne brek uut)
* Grunnegs: *zunne*
* Sallaands:
	+ *zunne*
	+ *Jennemeuie* (evunden in 't gedicht *Wier'nschen Suntemätten* deur Johanna van Buren)
* Stellingwarfs:
	+ *zunne*
	+ *Evert*, *luie Evert*
* Tweants: *zun(ne)*
* Veluws: *zunne* of *zon*
* Urrekers: *zunne*
# Wikiwoordebook

Logo van de neadersassiske Wikiwoordebook / Wikiwöörbook
**Wikiwoordebook** (of: *Wiktionary*) is en projekt van de Wikimedia-stichtinge dat as dool hevt et kreeren van en vry togangelik, meyrspråkig woordebook.

De oaverkupelende name van et projekt, *Wiktionary*, is en mengwoord van *wiki* en *dictionary* (*woordebook*). De neadersassiske versy hit **Wikiwoordebook** / **Wikiwöör(de)book** en is en mandeylig projekt van alle neadersassiske dialekten, souwel van neaderlandske as de düütske kante van de pål. Et vöärblad is eskreaven in de Nysassiske Skryvwyse üm underlinge verstånbårheid te vergrouten. Neadersassiske lemmas maggen ouk andere bekende skryvwysen gebrüken.

## Globale upset

Et projekt verstrekt informaty oaver språkkündige eigenskappen (as skryvwyse en eventuele spellingsvarianten, etymologiske herkumst vöär souveare as dat bekend is, verkleinde vormen, meyrvold en afleidingen) mär ouk oaversettingen in andere språken.

In principe kummen in elk Wikiwoordebook sou vöäle möägelik woorden üüt sou vöäle möägelijk verskillende språken te stån. En vereiskde vöär upnåme is dat et woord al eynige tyd in gebrüük is en in en antal unafhangelike bronnen weader te vinden is. Neologismen binnen düs neet de bedolinge. Minder good edokumenteerde språken künnen lykewels in erekonstrueerde form noch vasteleagd wörden.

As en seakere woordform in meyrdere språken etselvde eskreaven wördt, kummen al disse woorden up deselvde syde te stån, wårby et woord in elke språke en eigen upskrivt krigt. Of der en etymologisk verband is (byvöärbeald döär untleyning), maakt dan neet üüt. Et kan weasen dat de woorden neet verwand binnen mär tovallig deselvde skryvwyse hebben. Wel wördt etymologiske informaty wår möägelik der altyd by anegeaven.

## Geskydenisse

De engelske Wikiwoordebook (*Wiktionary*) begün up 12 december 2002. Der sit en amparte tesaurus by, **Wikisaurus** enöömd, en en ampart woordebook vöär *Basic English* (*vereynvoldigd engelsk*).

Sinds 1 mei 2004 binnen der ouk andersspråkige Wikiwoordeboken begünnen. De eyrste andersspråkige versys waren in et fransk en poolsk. In mei 2009 waren der in totaal meyr as 5 miljoon lemmas in 272 verschillende språken. De engelsspråkige Wikiwoordebook had in mei 2021 meyr 6.650.000 lemmas, de neadersassiske versy meyr as 9.000.

Vöäle lemmas binnen mid en bot maked dee lemmas üüt andere woordeboken importeert. De franske en vietnameeske versys importeerden groute deylen van et *Free Vietnamese Dictionary Project*. De franske versy groide in 2006 mirakels vlugge wat vöär en grout deyl te danken was an bots dee üüt vrye woordeboken sou as de Dictionnaire de l'Académie française importeerden.

## Üütgånde verwysingen

* De neadersassiske Wikiwoordebook

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et westveluwsk, in de Nysassiske Skryvwyse.* |
# Moanfoasen

De **moanfoasen** binnen de verschaaidene oeterlieken dei moan het deur tied hean. Deurdat Zun op moan schienen dut en moan om earde hean swindt, zugt moan der aelke dag lutje aans oet. t Zichtboare dail van moan is t paart woar of Zun op schient. t Dail dat nait zichtboar is, is ien schare en liekt nait te bestoan, deurdat zowel de schare, as de roemte swaart binnen. Der binnen vaaier heufdfoasen:

* Slichtmoan (of Neie Moan)
* Snitmoan (of Eerste kertaaier)
* Lichtmoan (of Volle moan)
* Liggenmoan (of Laeste kertaaier)

De moan nemt op t noordelk haalfrond tou van links noar rechts, en op t zudelk haalfrond van rechts noar links. n Moan mit t lichte stuk rechts is in t noorden dus n wassende moan (wassen = gruien) en in t zuden n òfnemende moan.