Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Plaanten

Verschillende plaanten
**Plaanten** (*Plantae*) bin n riek in t domein van de eukaryota. De wetenschappelike dissipline plaantkunde hölt zich bezig mit de studie van t plaantenriek. n Plaante is dus n levend organisme in de groep van de eukaryota. Der bin wereldwied miljoenen plaantensoorten.

Plaanten bestaon meestentieds uut stengels en blaojen (soms mit bloemen), mer der bin oek plaanten die gien stengels en blaojen hebben, n veurbeeld hiervan is gres. Veerder wörden plaanten vake onderverdeeld in amparte *klassen*. *Greune plaanten* haolen heur meeste energie uut t locht van de zunne via n proses dat fotosynthese hit.

Aristoteles deelden alle levende dingen in bie plaanten (die over t algemeen niet bewegen), en dieren (die meestentieds bewegen um heur eten te vangen/zeuken). In Linnaeus' systeem, wördden dit rieken: Vegetabilia (laoter *Metaphyta* of *Plantae*) en Animalia (oek wel Metazoa eneumd). Vanaof disse tied is t dudelik ewörden dat de Plantae zo as t oorspronkelik beschreven was, eigenliks bestung uut meerdere onverwaante groepen, en de schmimmels en verschillende aandere groepen algen in nieje rieken ezet waren, mer ze wördden nog in veule opzichten ezien as plaanten, beie in technies opzicht en t algemene beeld dat meens dervan hef.

## Nedersaksies

* Drèents: *plaant(e)*
* Grunnegs: *plaant*, *gruinerij*
* Stellingwarfs: *plaant*
* Veluws: *plaant(e), plant(e)*

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Plaanten** - plaatjes, filmkes en/of gelüüdsbestanden. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et westveluwske dialekt van Nunspeet, in de Algemene Nedersaksiese Schriefwieze.* |
# Zaodplaanten

Vetblad (*Pinguicula vulgaris*)
**Zaodplaanten** bin de levende plaanten waorbie de seksuele voortplaanting gebeurt mit zaojen. De zaodplaanten kunnen behaandeld wonnen in de rang van stamme (phylum) of superstamme, onder de naam *Spermatophyta*. De *Heukels*, 2005, behaandel ze in de rang van klasse (classis), onder de wat vremde naam *Spermatopsida* (de naam *Spermatophyta* mag in elke rang gebruuk wonnen, oek in disse klasse).

## Kenmarken

De zaodplaanten bestaon uut dree heuforganen: wortel, stengel en blaojen. Alle delen van een zaodplaante bin in de loop van de evolusie hieruut ontstaon. Zo bin de bloemdelen allemaole of te leien van blaojen. Ranken kunnen of-eleid ween van een blad (bladranken) of van een stengel (stengelranken). Doorns bin oek of van een blad, of van een stengel ofleidbaor (bladdoorns en oek takdoorns). Soms bin der gien argementen te bedenken um een plaantedeel van een van de heuforganen of te leien. In zo'n geval wonnen 't zo'n deel uut-ereupen tot "emergentie". Een veurbeeld daovan bin de scharpe uutsteeksels dee bie rozen veurkoemen. Umdat ze neet of te leien bin, neumen ze 't "stekels". Dus gien doorns!

In de levensloop van de zaodplaanten deurloop de plaante een vegetatieve en een ginneretieve faose.

* In de **vegetatieve faose** besteet een plaante uut één of meer stengels mit blaojen en wortels, mar 't kan oek ween dat 't gien blaojen of wortels hef. De stengel kan arg edrungen ween en een bladrozet vormen. Maretak hef gien wortels. Bie arten bin der rassen, dee gien blaojen hemmen, allinnig nog mar bladranken.
* In de **ginneretieve faose** hef de plaante naos een stengel, blaojen en wortels oek bloemen. In de ofriepingsfaose zitten der zaojen en/of vruchen an de plaante.

## Onderverdeling

De zaodplaanten bin een netuurlijke groep plaanten dee tredisioneel mar oek volgens de leste inzichen onderverdeeld wonnen in de naakzaojigen (*Gymnospermae*) en de bedekzaojigen (*Angiospermae* of, in APG II terminologie, **angiosperms**).
# Carolus Linnaeus

Pertret van Carolus Linnaeus 1775
**Carolus Linnaeus**, geboren äs **Carl Linnaeus**, naodät e in 1762 in de aodelstand verheven was, stond e bekend äs **Carl von Linné** (geboren op 23 mei 1707 in Råshult bie Stenbrohult, Zuud-Zweden, estörven op 10 jannewaori 1778 in Uppsala) was een Zweedse dokter of plaantkundige (dit was toe 'tzelfde), bioloog, die de binomiale nomenclatuur veur levende wezens ontwikkeld hef. Ok was e geoloog. Deurdät e bekend is over de hele wereld, worden der in 2007 meerdere samenwärkingsexpesisies eorganiseerd in Nederlaand ter ere van zien 300e verjaordag; onder aandere in Harderwiek (woar he promoveerd is), Haarlem en in Leiden.
# Tieloze

Tielozen
**Tieloze** (*Narcissus*) is een geslach van bolgewassen uut de femilie van de Amaryllidaceae. De Latiense en Nederlaanse naam is ofkomstig uut de Griekse mythologie. Tielozen bin veurjaorsbollen en hem een kouwe rusperiode neudig. Je vienen tielozen in veule soorten en kleuren: roze, oranje, rooie, witte of mit vlekken, dubbelbloemige bloemen, mit grote gele trompetten of mit trosjes van gele of witte bloemetjes. In tegenstelling tot bie de leliefemilie kump bie disse femilie een onderstandig vruchbeginsel veur.

Je kunnen tielozen rustig laoten verwilderen; ze vermeerderen vanzelf en elk jaor zullen der meer bloemen koemen.

## Soorten

Der bin verschillende soorten tielozen. In Nederlaand en België kump allinnig de *wilde tieloze* (*Narcissus pseudonarcissus* subsp. *pseudonarcissus*) van neture veur.

* Soort: *Narcissus bulbocodium*
* Soort: *Narcissus poeticus*

## Nedersaksisch

* Grunnegs: *poaskeblo(u)m*
* Drèents:
	+ *meertbluier*
	+ *paoskebloum*, *paosblooum*
	+ *tieloos*
	+ *tieloze* (u.a. Ni'jlusen)
	+ *tuloze*
* Stellingwarfs:
	+ *tielroze*, *tietelroze*
	+ *paos(ke)bloeme*
* Veluws:
	+ *tielozen* (Nunspeet)
	+ *telozen* (Putten)

## Citaoten

*Dalijk as de tilozen bluit*
*aodemt alles de gedachten*
*van het langvergeten wachten*
*op het leven dat weer gruit.*
Uut *Dalijk as de tilozen bluit*, gedicht deur Bart van Oosteringh (ps. van Lambertus van der Sleen, 1912-1993)

Evunden in: Rouke Broersma (2003). *Scheupers van de taol. Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003*. Zuudwolde: Het Drentse Boek (p. 66)

*Wat kleur hangt dood nog an de rooie rozen*
*De zummer is te rad weer naor zien inne gaon*
*Een regendrup hangt glin nog an de haarsttylozen*
*Die huverig en kleums in 't kleine hoffie staon*
Uut *Haarst*, gedicht deur Peter van der Velde

Evunden in: *Roet, Drents letterkundig tiedschrift*, harfst 2018

## Foto-uutstalling

*
*
*

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Tieloze** - plaatjes, filmkes en/of gelüüdsbestanden. |