# Niej-York

|  |  |
| --- | --- |
|  | Zie Niej-York (deurverwiezing) veur aandere betekenissen van **Niej-York** |

De stejelike umtrek van Niej-York
t Vrieheidsbeeld
De brogge van Brooklyn
**Niej-York** (Engels: *New York City*, bienaam: *The Big Apple*; letterlik *de grote appel*) is n Amerikaanse stad die helemaole in t zujen van de gelieknamige staot ligt. t Is de grootste stad van t laand en een van de grootste stejen ter weerld, mit zo'n 8,3 miljoen luui die in de stad zelf woenen en zo'n 22 miljoen inwoeners veur t hele stejelike gebied. Niej-York is oek n sentrum van de internasionale haandel, politiek, kommunikasie, muziek, moede en kultuur. Mit n bulte kwalitatief goeie museums, galderiejen, podiums, media, internasionale bedrieven en groothaandels geldt Niej-York, naost Londen, Paries en Tokio, as een van de belangriekste vier weerldstejen.

De stad Niej-York is verdeeld in vuuf stadsdistrikten: Brooklyn, De Bronx, Manhattan, Queens en Staoteneilaand. De burgemeister is de rippublikeinse Michael Bloomberg.

## Stadsfunksies

Niej-York is nargens de heufdstad van, mer t is n belangriek bestuurlik gebied. De grootste effektenbeurs van de weerld (NSE) zit an de Walstraote (*Wall Street*), liek as n hele bulte belangrieke bedrieven, en tot 2001 oek t World Trade Center.

## Stadsbeeld

Niej-York steet alum bekend um zien *stejelike umtrek*, mit wolkenkrabbers in Manhattan van zo'n honderd en tweehonderd meter hoge. t Hoogste gebouw is de Empire State Building (381 meter, zendmaste tot 443,5 meter); t World Trade Center was veurdat t verrineweerd wördden t hoogste gebouw. In de 20e eeuw is der veule kritiek ewest op t ontbreken van kunstzinnige gebouwen. Volgens partie luui waren de gebouwen wel groot mer niet biezunder genog, mit as uutzunderingen bieveurbeeld t Guggenheimmuseum. t Ontwarp veur t nieje World Trade Center wördden in de kunstzinnige kringen beter ewardeerd, al verdeelt t moederne ontwarp de bevolking wel.

Deur de stad streump de Hudsonrivier, in t oosten he'j nog de Oostrivier en in t westen de Harlemrivier. Brooklyn en Manhattan wörden daordeur mit n paor lange broggen an mekaar verbunnen. Naost de wolkenkrabbers hef Niej-York oek t Vrieheidsbeeld, dat an de stad eschönken wördden deur de Fransen um t honderjaorige bestaon van de VS in 1874 te vieren. t Vrieheidsbeeld is dan oek n symbool van de stad ewörden.

Veural Manhattan, mer oek Queens en De Bronx, bin in-edeeld in strage straotenplannen mit rechtlopende laonen en straoten, die de stad in gelieke parten van bebouwing verdelen en stark doon denken an de ouwe Romeinse stejen.

## Geschiedenisse

Veur de komst van de Europeanen leefden der in t gebied rondumme de Hudsonrivier indianen. In 1609 wördden t gebied deur de Engelsman George Hudson onderzöcht, en in 1626 vestigen de Nederlaanders onder Peter Minuit hier n kolonie mit de naam Niej-Nederlaand. De heufdplaotse heetten Niej-Amsterdam en daor umhinne wördden darpen ebouwd: Vlissingen, Haarlem en Breukelen. De weg waorlanges t vee naor de stad ebröcht wördden heetten de *Breeweg* en de straote bie de stadsmure, as bescharming tegen de indianen, heetten de *Walstraat*. In t moederne Niej-York ku'j al disse namen nog weerummevienen, al is der niks meer beweerd ebleven van de gebouwen uut die tied: Vlissingen, Haarlem en Breukelen heten noen *Flushing*, *Harlem* en *Brooklyn*, de Breeweg is noen *Broadway* en de Walstraat heet noen *Wall Street*.

In 1664 wördden de stad zonder geweld deur de Engelse in-eneumen, en in 1667 wördden de stad bie t Traktaot van Breda formeel overedreugen. In 1685 wördden t n kroonkolonie. Net zo as in 1774 de inwoeners van Amerika t laand onaofhankelik verklaorden, wördden de stad, die inmiddels tot tienduzenden inwoeners uutegreuid was, al mitene deur t Britse leger bezet en eerst op 30 april 1789 verlaoten.

Nao 1800 greuiden de stad alderbarstens vlogge uut tot n metropool van weerldformaot. Umdat de meeste immigranten uut Europa in Niej-York ankwammen, bleef n bulte daor oek woenen. Zo kree'j hele ophopingen van volken die bie mekaar gungen woenen in een straote. Dit is noen nog zo. Der woenen n bulte immigranten uut meer as 180 laanden, waorvan de grootste groepen: Jodemmeensen, Italianen, Chinezen, Latino's, Ieren en Afro-Amerikanen. Veule Aziaten woenen in Chinatown in Manhattan. De stadsbouw wördden regelmaotig veraanderd, en rond 1860 had Niej-York n miljoen inwoeners ehaold.

Vanaof de 20e eeuw wördden Manhattan iezelig duur, dit hef derveur ezörgd dat der n finansiële behoefte kwam an hoge gebouwen. Tegeliekertied gung de buurte De Bronx achteruut, wat n getto veur de negerbevolking wördden en vake mit misdaod in verbaand ebröcht wördden. Niej-York kwam, mit San Francisco, nao de Tweede Weerldoorlog bekend te staon as een van de meest veuruutstrevende stejen van t laand, allewel de stad de vergangen jaoren rippubliekeinse burgemeisters had.

## Zusterstejen

|  |  |
| --- | --- |
| * Boedapest (Hongarije), sinds 1992
* Kairo (Egypte), sinds 1982
* Jeruzalem (Israël), sinds 1993
* Johannesburg (Zuud-Afrika), sinds 2003
* Londen (Engelaand), sinds 2001
 | * Madrid (Spanje), sinds 1982
* Peking (China), sinds 1980
* Rome (Italië), sinds 1992
* Santo Domingo (Dominikaanse Rippubliek), sinds 1983
* Tokio (Japan), sinds 1960
 |

Niej-York hef oek n goeie baand mit twee Kanadese stejen: Toronto en Montréal.

## Nedersaksies

Der bin der verschillende leenvertalingen veur *New York*. n Extreem veurbeeld hiervan is *Niej-Everwiek*, vanuut t Oudengels (*Nīwe Eoforwic*), mer gienene zol dan begriepen waor of da'j t over hebben. Naost de Engelse benaming *New York*, ku'j oek t volgende gebruken:

* Achterhooks: *Niej-, Ni'j-York*
* Drèents *Nij-York*
* Grunnegs: *Nij-York*
* Sallaans: *Nij-, Ni'j-, Niej-York*
* Stellingwarfs: *Ni'j-York*
* Tweants: *Niej-York*
* Urkers: *Nij-York*
* Veluws: *Niej-York* (Bunsjoots: *Nieuw-York*)

## Uutgaonde verwiezing

* De webstee van t Niej-Yorkse stadsbestuur

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et westveluwske dialekt van Algemene Nedersaksiese Schriefwieze.* |