Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Engels

Laanden waor et Engels de officiële tael is (donkerblauw) of waor et as twiede tael of minderhiedstael erkend is (lichtblauw)
EN (ISO 639-1)
Et **Engels** of **Ingels** (in de tael zels: *English*) beheurt tot de West-Germaanse takke van de Germaanse taelen en is ien van de grootste taelen ter wereld.

Engels is een officiële tael van zowat zestig soevereine staoten. Et is de heufdtael in onder aandere et Verienigd Keuninkriek, de Verienigde Staoten van Amerike, Ierlaand (naost et Iers), Kannede (naost et Fraans), Australië en Ni'j-Zeelaand. Et het in totaol zoe'n 335 miljoen memmetaelsprekers, en staot daormit nao Chinees en Spaans op et dadde plak van tael mit de meerste memmetaelsprekers. Daornaost bin d'r nog een slim groot antal twiedetaelsprekers dat eschat wodt op 1,5 miljard.

Et Engels stamt of van de Germaanse taelen die in et Verienigd Keuninkriek praot wodden, in et biezunder de tael van de Angelen, de Saksen en de Juten. Et is stark beïnvloed deur et Ooldnoors (daankzi'j de vule Vikingen die d'r daor vestigd hebben tussen 800-1000) en veural et Fraans (nao de verovering deur de Normandiërs in 1066). De grammatikaole struktuur is Germaans mar mit slim vule woorden die ontleend binnen an et Fraans en Latien. Engels wodt somstieden ok wel een broggetael tussen de Germaanse- en Romaanse taelen nuumd.

## Zie ok

* Zuud-Afrikaans Engels

## Uutgaonde verwiezingen

 **Wikiweurdebook: Engels** - weurdebook, woordherkumste, variaanten

|  |
| --- |
| Indo-europeeske talen > **germaanske talen** > |
| **noordgermaanske talen**: | **westgermaanske talen**: | **oustgermaanske talen**: |
| däänsk | färöösk | noorsk | norn\* | sweedsk | yslandsk | afrikaansk | düütsk | engelsk | freesk | jiddisj | limbörgsk | luxembörgsk | neaderlandsk | sassisk | skotsk | wilmesauersk\*\* | burgondisk\* | gotisk\* | vandaalsk\* | krimgotisk\* |
|  | \* = uutstorven taal       \*\* = mid uutstarven bedreigd |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dit artikel is noch mar en beginnechyn. Help mid döär et **üüt to breiden**. |
# Verienigd Keuninkriek

|  |
| --- |
| **United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland** |
|  |  |
|  Kaarte van Verienigd Keuninkriek |
| **Baosisgegevens** |
| Officiële laanstael | Ingels |
| Heufdstad | Londen |
| Regeringsvorm | konstitutionele monarchie |
| Geleuf | christendom 59,5% islam 4,4% hindoeïsme 1,3% sikhisme 0,7% jodendom 0,4% boeddhisme 0,4% anders 0,4% gien / niet angeven 32,8% |
| **Geografie en bevolking** |
| Oppervlakte - waeter | 242.495 km² 1,3%% |
| Inwoners - Dichthied | 64.769.452 (2017) 267 inw./km² |
| Koordinaten | 55° 0′ N, 3° 0′ W |
| **Overige** |
| Volkslied | God Save the King |
| Muntienhied | Pound sterling (£) (`GBP`) |
| Tiedzone | +0 |
| Web | Kode | Til. | .uk | GBR | 44 |

Et **Verienigd Keuninkriek van Groot-Brittannië en Noord-Ierlaand** is een laand in West-Europa legen tussen de Noordzee en de Atlantische Oceaan. De heufdstad is Londen. Groot-Brittannië (Engelaand, Schotlaand en Kymrië) en Noord-Ierlaand vormen gezaemelik et Verienigd Keuninkriek van Groot-Brittannië en Noord-Ierland, legen op 'e Britse Eilanen in de Noordzee, in et westen van et Europese kontinent. Kymrië was al een onderdiel van Engeland veurdat dit laand saemengong in 't Verienigd Keuninkriek. Tot 31 jannewaori 2020 was et Verienigd Keuninkriek diel van de Europese Unie. Op die dag stapten zi'j uut de unie nao vier jaor onderhaandelen over de Brexit, een laandelike stemronde waoruut naor veuren kwam dat zi'j uut de EU wollen. Töt 31 december 2020 was er een overganks riegeling met de Europese Unie.

## Indieling

Et Verienigd Keuninkriek bestaot uut twie grote laansdielen:

* Groot-Brittannië dat in drie "perveensies" is onderverdield, naemelik in:
	+ Engelaand, bestaot uut 9 greefschoppen
	+ Schotlaand, bestaot uut 9 greefschoppen en drie eilanengebieden (Outer Islands, Orkney en Shetlaand).
	+ Kymrië of *Weels*
* Noord-Ierland, is onderverdield in twintig distrikten.

## Uutgaonde verwiezingen

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Verienigd Keuninkriek** - plaatjes, filmkes en/of gelüüdsbestanden. |
# Theater (keunstvorm)

Theater
**Theater** is een verzaemelnaeme veur de keunstvormen die levende veurstellings veur pebliek maeken. Veurbeelden bin:

* Teniel
* Daans
* Musical
* Opera
* Operette
* Meziektheater
* Theatersport
* Lekaosietheater
* Kabberet
* Pantomime

## Anverwaant

* Teniel
* Theater (gebouw)
# Romantiek

*Dit artikel zol soamenvougd mouten worden mit t artikel Romantik (strouming), of der daint n dudelker oafboaken tuzzen baaide artikels moakt te worden*

De **Romantiek** is 'n streuming in de Westerse kultuur. Disse streuming kö-j vinnen in de (skeelder)kuns, skrieveri'je en ok nog bi'j teengsworigse subkulturen, deank beveurbeeld an de Hippies uut de jaoren 60 en de milieubeweging van toe en noe.

### Kört over de gedachtenisse van de Romantiek

De Romantiek is van oorsprunk 'n teengsdraodige reaktie west op de Verlichting, dus hef zi'j nog wel 't ien 'n aander wat der stark an verskeeld. Hier voolgs 'n ri'jchie wat bi'j de Romantiek mooi thuus heurt:

* Vuulen (romantiek) boaven deanken (verlichting).
* 't Binnensten (romantiek) boaven 't buutensten (verlichting).
* Synthese en holisme (romantiek) boaven analyse (verlichting).
* 't Ambigue en ironische (romantiek) boaven ondubbelzinnigheid en helderheid (verlichting).
* Kuns (romantiek) boaven wetenskap (verlichting).
* Kreativiteit in de kuns boaven nao-apen.
* 't spirretuwele boaven materialisme.
* Wille boaven nut.
* Kwaliteit boaven kwantiteit.
* 'n organiese netuurbekieks boaven 'n mechaniese natuurbekieks.
* De meanse wölken 'n deel van de netuur is boaven de meanse wölken boaven de netuur stiet, en dissent weel gebruken.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et sallandske dialekt van 't Vechtdal, in de Algemene Nedersaksiese Schriefwieze.* |
# 2023

**Eeuwen:** < | 20e eeuw | **21e eeuw** | 22e eeuw | >

**Decennia:** < | 2000-2009 | 2010-2019 | **2020-2029** | 2030-2039 | 2040-2049 | >

**Jaoren:** << | < | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | **2023** | 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | > | >>

## Gebeurtenissen

* 6 febreoari: Aardbeving in Turkije

## Geboorn

* ...

## Oet de tied

* ...
# Noorwegen

|  |
| --- |
| **Kongeriket Norge/Noreg** |
|  |  |
|  Kaarte van Noorwegen |
| **Baosisgegevens** |
| Officiële laanstael | Noors (Bokmål, Ni'jnoors), Samisch |
| Heufdstad | Oslo |
| Regeringsvorm | Parlementaire konstitutionele monarchie |
| Geleuf | luthers |
| **Geografie en bevolking** |
| Oppervlakte - waeter | 385 207 km² 6% |
| Inwoners - Dichthied | 5 627 400 (2026) 15 inw./km² |
| Koordinaten | 65° 0′ N, 12° 0′ O |
| **Overige** |
| Volkslied | Ja, vi elsker dette landet  |
| Muntienhied | Noorse krone (`NOK`) |
| Tiedzone | +1 |
| Nationaole feestdag | 17 meie |
| Web | Kode | Til. | .no | NOR | 47 |

**Noorwegen** (Noors: *Norge* (uutspraoke: *norjè*) of *Noreg*, Noord-Samisch: *Norgga gonagasriika*, Lule-Samisch: *Vuona gånågisrijkka*, Zuud-Samisch: *Nøørjen gånkarijhke*), officieel et **Keuninkriek Noorwegen**, is een laand in Noord-Europa. Et leit op et Skandinavisch schiereilaand, en greenst an Zweden, Finlaand en Ruslaand.

Noorwegen is krekt as Nederlaand een konstitutionele monarchie. De hudige keuning is Harald V. De heufdstad van Noorwegen is Oslo. Aandere belangrieke steden bin Bargen, Trondheim en Stavanger. Tot Noorwegen beheurt et eilaand Bouvet in de Zudelike Ieszee. Noorwegen eist ok een diel op van Antarktika. Bie et referendum het Noorwegen et lidmaotschop van de Europese Unie ofwezen. Et laand is dus gien EU-lid en ok gien kandidaot-lid. De heufdgodsdienst van Noorwegen is et lutheranisme.

## Tael

De overgrote meerderhied van de Noren praoten Noors. De Samische minderhied praot daornaost ok heur eigen tael, et Samisch. In et uterste noorden, in de gemienten vlakbi'j de Finse greens, wodt van ooldsher ok Fins praot.

Et Noors het twie officiële standerdvariaanten: et *Bokmål*, dat nauw op et Deens liekt, en et *Nynorsk (Ni'jnoors)*, dat op basis van Noorse dialekten vormd is.

## Perveensies

Noorwegen is verdield in 15 perveensies (Noors: *fylker*). De perveensies bin onderverdield in 357 gemienten (Noors: *kommuner*). In et geval van Oslo valen perveensie en gemiente saemen.

Perveensies (fylke) 2024

| # | Perveensies 2024 | Administrative center |
| --- | --- | --- |
| 3 |  Oslo | Oslo |
| 11 |  Rogaland | Stavanger |
| 15 |  Møre og Romsdal | Molde |
| 18 |  Nordland | Bodø |
| 31 |  Østfold | Sarpsborg |
| 32 |  Akershus | Oslo |
| 33 |  Buskerud | Drammen |
| 34 |  Innlandet | Hamar |
| 39 |  Vestfold | Tønsberg |
| 40 |  Telemark | Skien |
| 42 |  Agder | Kristiansand |
| 46 |  Vestland | Bergen |
| 50 |  Trøndelag | Steinkjer |
| 55 |  Troms | Tromsø |
| 56 |  Finnmark | Vadsø |

## Belangrieke plakken

De belangriekste plakken in Noorwegen bin:

* Oslo
* Bargen
* Drammen
* Fredrikstad
* Hamar
* Hammerfest
* Kongsberg
* Kristiansand
* Lillehammer
* Narvik
* Odda
* Stavanger
* Trondheim
* Tromsø

## Uutgaonde verwiezingen

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Noorwegen** - platys, filmpys en/of gelüüdsbestanden. |
# 1999

**Eeuwen:** < | 19e eeuw | **20e eeuw** | 21e eeuw | >

**Decennia:** < | 1970-1979 | 1980-1989 | **1990-1999** | 2000-2009 | 2010-2019 | >

**Jaoren:** << | < | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | **1999** | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | > | >>

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in **1999**

## Gebeurtenissen

* 1 jannewaori - de euro wonnen in-evoerd as geldeenheid.
* 12 meert - Tsjechië, Hongarije en Polen trejen toe tot de NAVO.
* 13 juni - Parlementsverkiezingen in België.
* Juli - bie 't EK zwemmen win Pieter van den Hoogenband zes gouwen medailles.
* 1 juli - In Edinburg wonnen 't Schotse parlement hersteld, dat op 1 jannewaori 1801 of-eschaf was.
* 12 juli - Guy Verhofstadt (VLD) wonnen premier in de federale regering in België.
* November - De VS en China sluten een haandelsovereenkoms.
* 2 december - Noord-Ierlaand krieg een intern zelfbestuur.
* 28 december - Saparmurat Niyazov wonnen levenslange prissedent verklaord in Turkmenistan.
* 31 december - Boris Jeltsin nimp ontslag as prissedent van Ruslaand. Vladimir Poetin wonnen de veurlopige prissedent.
* 31 december - 't Panamakenaal kump volledig in de hanen van Panama.

## Geboortes

* 19 juli - De 6 miljardste meens. 't Is een kiend uut Sarajevo dee disse (symbolische) roem toe-ewezen krieg.

## Uut de tied

* ...
# 2003

**Eeuwen:** < | 20e eeuw | **21e eeuw** | 22e eeuw | >

**Decennia:** < | 1980-1989 | 1990-1999 | **2000-2009** | 2010-2019 | 2020-2029 | >

**Jaoren:** << | < | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | **2003** | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | > | >>

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in **2003**:

## Gebeurtenissen

* In Nederlaand is 2003 't jaor van de boerderieje.
* 4 febrewaori - Joegoslavië houd op te bestaon: 't parlement van 't laand neem een nieje groondwet an, waorbie de unie Servië-Montenegro (*Srbija i Crna Gora*) ontsteet.
* 15 meert - De leste autoveerdiensen in Zeelaand wonnen op-eheven.
* 10 september - De Zweedse minister van butenlaandse zaoken Anna Lindh wörd slachoffer van een steekpertie, enkele dagen veur een referendum over de invoering van de euro. Zee starf de volgende dag an heur verwondingen.

## Geboren

* 3 jannewaori - Greta Thunberg, Zweedse klimaotactiviste
* 20 augustus - Prins Gabriël, de jonge van prins Filip en prinses Mathilde
* 7 december - Prinses Amalia, deerne van prins Willem-Alexander en prinses Máxima Zorreguieta.

## Esturven

* ...
# 12 april

|  |
| --- |
| mrt - **april** - meie |
| << | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |   |   |   | >> |

De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op **12 april**

## Gebeurtenissen

* 1606 - De Union Jack wonnen de officiële vlagge van Groot-Brittannië.
* 1861 - Fort Sumter in Zuud-Carolina wonnen bescheuten, dit is 't beginne van de Amerikaanse burgeroorlog.
* 1946 - Syrië wonnen onofhankelijk van Frankriek
* 1961 - Joeri Gagarin is de eerste meens in de ruumte an boord van de Vostok 1.
* 1992 - De deuren van EuroDisney (noen Disneyland Resort Paris) gaon veur 't eers los.

## Geboren

* 1577 - Christiaan IV, koning van Denemarken en Noorwegen († 1648).
* 1903 - Jan Tinbergen, Nederlaanse ekenoom († 1994).
* 1906 - Samuel Beckett, Ierse schriever en dichter († 1989).
* 1954 - Evert van Hemert, Nederlaanse beeldhouwer en schilder.

## Uut de tied

* 1555 - Jehanna van Kestilië, moor van Karel V (geboren 1479).
* 1945 - Franklin D. Roosevelt, prissedent van de VS (geboren 1882).
* 1954 - Pim Mulier, journalis, grondlegger van de mederne sport in Nederlaand (geboren 1865).

## Viering/herdenking

* Paosen in 1626, 1637, 1648, 1705, 1716, 1789, 1846, 1857, 1868, 1903, 1914, 1925, 1936, 1998, 2009, 2020.