Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# UTC

**UTC** staot veur U*niversal *T*ime *C*oordinated**, waorbi'j UT de eigenlike ofkotting is, mit de toevoeging dat et hier om mit de eerdrotaosie koordineerde tiedweergifte gaot. Et wodt ok "Zulu time" nuumd. Voluut wodt UTC meerstal **Coordinated Universal Time** nuumd. Et is bi'jkaans geliek an wat vrogger GMT (Greenwich Mean Time) nuumd wodde. UTC is liekewel een atoomtied, wielst GMT een astrenomische tied is. Om gien verschil te kriegen moeten d'r schrikkelsekondes bruukt wodden.

Bi'j greensoverschriedende toepassingen (bi'jgelieks et internet) wodden tiedstippen vaeke in UTC en op een universele meniere noteerd, o.a. mit behulpe van een 24-uursnetaosie zunder punten, am/pm enz. De netaosie *1315 UTC* betekent dus kwat over 1 middags neffens de standerdkonventie (op de nulmeridiaan).

Een praktisch veurbeeld van een veulbruukte situatie waorin de verwiezing naor de UTC belangriek is, is et gebruuk bi'j de plezierveert.

In pilotbooks, getiedentebellen en meteo wodt vaeke verwezen naor de "UTC-tied".
Et is an de gebruker van disse hulpmiddels om te weten hoe de tied in de zone waorin hi'j op dat mement is, hum verhoolt tot de "zoeloetied". Zien dat disse tied rond West-Europa tot 2 ure kan verschillen, kan bi'jgelieks bi'j getiedentebellen een grote misinterpretaosie optreden!

In een groot diel van West-Europa, waoronder Nederlaand en België, geldt in de wienter UTC+1 en in de zoemer UTC+2 (respektievelik 1 en 2 ure laeter as de wientertied in Groot-Brittannië).

|  |
| --- |
| Op et mement dat disse pagina laedde was et **2026-06-9T01:01** (UTC). |
| (W3C Date and Time Formats) | verni'jen ("purge") |
# Geografische koördinaoten

**Geografische koördinaoten** bin koördinaoten waormit een plak op de eerde vastesteld wodt. As koördinaotenstelsel dient een stelsel meridianen (halve cirkels mit begin- en aendpunt in de polen) en brettecirkels of parallelcirkels, dat bin cirkels die evenwiedig bin mit de evenaor.

De ooster- of westerlengte van een plak is de hoeke tussen de meridiaan van die plak en de meridiaan van Greenwich, de noorder- of zuderbrette is de ofstaand in graoden tot de evenaor, meten langes een meridiaan.
# Latien

Oldste bekende inscriptie in 't Latien
't **Latien** is een Italische taal en is van oorsprong de taal van de Latienen, een volk dät vanof 't eerste millenium veur Christus in de streek Latium woonde (dit is now 't Italiaanse Lazio). 't Waren de stad Rome die nao 500 veur Christus in dit gebied heur poletieke en militaire invleud vergroten en zo heur taal buten de stadsgrenzen verspreiden. Rome wönnen de heufdstad van 't Romeinse Riek, dät blif greuien tot 't in de därde eeuw nao Christus heur grootste umvang bereikten. De Latiense taal was now veranderd van darpstaal in de belangriekste taal in een gebied dät de grootste delen van Europa, Klein-Azië en Noord-Afrika besleug. 't Latien is nog de heeltied een ärg belangrieke taal in 't westen, en is zelfs now nog de officiële taal van Vaticaanstad (de Rooms-Kattelieke Kärke). Deurdat 't oorspronkelijke Latien in de vroege Middeleeuwen uutestörven raakte as spreektaal is de precieze uutsprake dan ok niet meer zeker.

Uut 't Latien bin de Romaanse talen ontstaon. 't Verschil da'w now ken tussen bv. t Frans, t Catalaans en t Italiaans bin veural veroorzaakt deur de oorspronkelijke talen die espreuken wönnen veurdat 't Latien daor de standaard wönnen. D'r wordt ok vaok underscheid maakt tussen 't "Gewone Latien", de Standaordtaal van de Romeinse bovenklasse en 't "Vulgaire of Volkse Latien", wat de dialecten bin die uutendelijk tot de hudige Romaanse talen uutegruid bin.

## Nedersaksisch

* Grunnegs:
	+ *Latain* of *Latijn*
	+ *Latien* (minder broekt)
* Stellingwarfs: *Latien*
* Veluws: *Latien(s)*
* **Overig:Latien(s), Latijn(s)*
# Stoatn van Amerika

De Vereanigde Stoatn van Amerika zeent önnerverdeild in 50 stoatn, 13 territoriums en ean federoal distrikt.

De stoatn nemt et heale västelaand van de VSA in, moar der zeent ok twee stoatn dee van det västelaand zeent ofeslootn. Disse zeent Alaska en Hawaii.

De stoatn zeent zo öngevear et zölfde as de Duutse boondsstoatn.

Elkse Stoat het zien eign Goeverneur en Parlement. Die nuumt zich Senaat en Huus van afgevaardigden.

|  |  |
| --- | --- |
| Verenigde Staoten van Amerika |  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Staoten:** |   | Alabama · Alaska · Arizona · Arkansas · Colorado · Connecticut · Delaware · Florida · Georgia · Hawaï · Idaho · Illinois · Indiana · Iowa · Kalifornië · Kansas · Kentucky · Louisiana · Maine · Maryland · Massachusetts · Michigan · Minnesota · Mississippi · Missouri · Montana · Nebraska · Nevada · Niej-Mexiko · Noord-Carolina · Noorddakota · Nyhampshire · Nyjersey · Nyjork · Ohio · Oklahoma · Oregon · Pennsylvanie · Rhode Island · Süüddakota · Tennessee · Texas · Utah · Vermont · Virginia · Washington · West Virginia · Wisconsin · Wyoming · Zuud-Carolina |
| **Federaal distrikt:** |   | Washington D.C. |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dit stüksken is noch mär en knöpken. Wy nöydigt ou üm dissen knop te **låten bloien**. |
# Metropool

Ne **Metropool** is (Oldgryks μήτηρ mētēr = moder, πόλις pólis = stad) is nen agglomerasy, bestånde ut ne seyr groute stad met de byeleagen steydelike gebyden, wåronder vörsteyden. Ok bevat hy et perifere ümland, dat neyt altyd steydelik is, mår wårvan de inwöäners an de stad bünt verbonden dör wark en winkelgeleagenheyden. Et ümland wörd ok wal forensengebyd enömd. Et antal inwöäners van ne metropool kan dårdör bedüdend grouter wean as dat van de stad sölv. De åvertrevvende trap van ne metropool is ne megalopool.

Ne dargelyke stad vörmt våk et middelpünt van ne regio op polityk, weatenskaplik, kultürel en sosial nivo. Bekende vörbeylden van metropolen bünt Londen, Parys, Tokio, Sjanghai en Ny Jork.

De andüdingen "metropool" en "wearldstad" wörd våk synonym an mekare ebrükt. Metropolen bünt åver et algemeyn steydelike gebyden met meyr as 1 miljuun inwöäners. Et wöärd metropool wörd ok wal, in teagenstelling töt et wöärd wearldstad, dat internasionål as absolüt begrip wörd ebrükt, betrekklik ebrükt üm de relasy van ne stad met de ümliggende ümgeaving an te geaven, zo is Groningen "de metropool van et noorden". Et begrip metropool wörd ok ebrükt üm steyden an te geaven wår as ne bepålde aktiviteyt ov bedryvstak völ vörkümt, zo as "künstmetropool" ov "finansjele metropool".

Vör de steiging in de konsentrasy van weatenskap, polityk ov kultür binnen ne gebyd ov stad wörd et wöärd *metropolisering* ebrükt. Met dit begrip wörd skonwal soms ok versteydliking anedüd.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et achterhooksk.* |
# Paries

Paries
Eiffeltoorn
**Paries** (ok wal de *Lechstad* eneumd) is de heufdstad van Frankriek, en de grootste stad in et laand. Zee is zon 105 veerkante kilometer groot, en der wont rond de 2,15 miljoen leu, moar a'j de veursteaden metrekkent, bunt dat der 12 miljoen.

De Seine-reviere streumt deur et oldste stuk van Paries, woardeur de stad in tweejen edeeld wörd. Et noordoosteleke deel is umsgeveer tweemoal zo groot as et zuudoosteleke deel. Rond de reviere stoat verskeidene bossen.

Paries is et harte van de Fraanse ekenemie, politiek en kultuur. Der bunt völle kunstmusea en historiese bouwwarken te vinden. Paries is ok ne knuppe in et Fraanse verkeer, met ne oetebreide metro, vleegvelden en stations. De Metro is ebouwd in 1900 en de totale metrolienen bunt meer as 200 km lang.

De stad hef ne multikulturele oetstroaling, onder meer umdat meer as 20% van de leu neet oet Frankriek kump. Doardeur hef Paries n varieerd anbod van restaurants, met kökkens oet alle deeln van de weald.

Et bekendste bouwwark in Paries is den Eiffeltoorn, fealek n tiedelek gebouw veur de wearldoetstalling van 1889, en ontworpen deur Gustave Eiffel. Et is met 327 meter ok et hoogste gebouw in de stad, en trök völle toeristen.

De breedste, duurste en bekendste stroate van Paries is de Champs-Élysées, die niet allenig in Paries bekend is moar ok wearldwied.
# München

Seenswaerdigheiden van München
**München** is ne metropoolstad in Düütskland un höyvdstad van bundsland Beiern. Med souwat 1,5 miljoon inwoaners is et de up twey nå grötste stad van et land, nå Berlyn un Hamborg. Med de vöärstäden der by medereakend kümt et totale inwoanertal up sou'n 6 miljoon, wårmed et de up twey nå grötste metropoolstreake van de EU is.

De stad wördt et eyrste nöömd in 1158. Et katolike München vöcht slim teagen de Reformaty un was en vöärnaam kantelpunt in den Dartigjöärigen Oorlog. Undanks at de protestantske sweyden de streake innöämen, bleav München oaverende. In 1806 untstünd et Köäningryk Beieren, wårmed München as höyvdstad ne vöärname trekpleister wör vöär kunsten un weatenskappen. By den Düütsken Upstand van 1918 must Huus Wittelsbach ofstand doon van de troune. Dårup wör de Beierske Sovjetrepublik uuteröpen, mär dat hölde neet lange stand. In de jåren '20 van de 20. eywe kreag de Nazipartye voordan meyr voot an de grund, un München wör uuteröpen as de *Höyvdstad van de Beweaging*. In den Tweyden Wearldoorlog kreag de stad slim wat bummen üm den kop, mär et meyste van de olde stad is weader upebouwd. Ouk ståt der noch souwat 30.000 gebouwen van vöär den oorlog oaverende. Nå de nåoorlogse besetting van de amerikanen in 1949 kümmen der heyl wat lüde up den stad an. Der was wark sat un et wör et *Wirtschaftswunder* enöömd (ekonomisk wunder). In 1972 was München gastgeaverstad vöär de Olympiske Soamerspöälen.

Rechtevoord steyt München wearldwyd bekend as vöärname steade vöär weatenskap, technology, geldsaken, uutvindingen, handel un turisme. De stad steyt wearldwyd in de top van houge leavensstandaarden. In 2018 küm et as 'meyst leavbåre stad van de wearld' uut et *Leavenskwaliteitsundersöök* van Monocle. Wat hüsepryse angeyt is München eyne van Düütsklands düürste städen.

In 2021 was 28,8% van de inwoaners van butenlandske kumaf. Noch es 17,7% hadden düütsk ståtsbörgerskap med migratyachtergrund. Wat geld angeyt müt München et hebben van houghwaerdige technik, automakerye, de deenstensektor un IT, biotechnology, ingeniöörskap un elektronika. Et hevt eyne van de starkste ekonomyen van alle düütske städen un et getal van lüde wat by de döäre löpt is et laegste van alle düütske städen med meyr as 1 miljoon inwoaners. Vöäle internationale bedryve hebbet der en kantoor, sou as BMW, Siemens, Allianz SE un Munich RE. Der ståt ouk twey undersööksuniversiteiten un nen heylen koppel weatenskappelike instellingen.

Der is nen houp to seen un beleaven up et gebeed van bouwkunst, kulturele uutstallingen un sport un spel. Et jårlikse Oktoberfest, et grötste volksfeest van de wearld, trekt flink wat internationaal turisme an.
# Rio de Janeiro

Rio de Janeiro
**Rio de Janeiro** (oetsprekn as ‘’RIE-jo de zja-NEA-ro’’, Portugese oetsproake ˈʁi.u dʒi ʒɐˈnejɾu) of mangs ook kortweg **Rio**, is de tweede grötste stad van Brazilië. Et is de heuwdstad van de lieknamigen deelstoat. Delen van de stad stoat op de wearldoarfgoodlieste van UNESCO.

De stad wör in 1556 egroondt duur et Portugese Riek. Et was doaroonder anvaankelik de heuwdstad van et Kapteinskop Rio de Janeiro. In 1763 wör et de heuwdstad van de Stoat Brazilië, nen stoat oonder et Portugese Riek. Toen as in 1808 et Portugese Hof noar Brazilië oetweek, wör Rio de wonstad van Keunigin Maria I van Portugal öar hof. Doar maakten zee met öar zönne, den preensregeant en anstoanden keunink Johan VI van Portugal van Brazilië een keuninkriek binnen et Verenigd Keuninkriek van Portugal, Brazilië en de Algarven. Rio bleef de heuwdstad van et Lusitaanse keuninkskop töt 1822, toen as den Onofhaankelikheaidskrieg anvung. Dit is ene van de weanig bekeande moalen at ne heuwdstad van een kolonistenlaand noar de kolonie verskeuf. Rio de Janeiro was töt 1889 de heuwdstad van et Keaizerriek Brazilië en doarnoa töt 1960 van de Republiek Brazilië. Doarnoa wör Brasília de heuwdstad.

Rio de Janeiro hef et een noa heugste bruto inkommen van Brazilië, en de 30ste van de wearld in 2008. Et wörd eskatt op R$ 343 miljard (zowat 84 miljard). In de stad zitt völle heuwdkantoren van de Braziliaanse öllie-, mienbouw- en telekommunikasie-industrie. Doaroonder zeent twee van de grötste bedriewen van et laand (Petrobras en Vale) en et grötste telemedia-samenwoarkingsverbaand van Latiens-Amerika: Grupo Globo. Der zitt ook nen hoop universiteaten en oonderwiesinstellingen en et is et een noa grötste middelpeunt vuur oonderzeuk en oontwikkeling van Brazilië: 17% van al et nasjonale oonderzeuk köm in 2005 oet Rio.

Rio de Janeiro is ene van de drokst bezöchte steaden van et Zudelik Halfroond. Et steet bekeand um de natuurlike umgewing, et Braziljaanse Karnaval, samba, bossa nova en de straanden van balneario, zo as de Barra da Tijuca, Copacabana, Ipanema en Leblon. Nöast de straanden zeent belangrieke herkenningspeunten oonder mear et onmeundige staandbeeld van Kristus den Verlösser boawenop den boarg Corcovado, wat ook wal ene van de Zeuwen nieje woonderen van de wearld eneumd wörd; den Sukerbroodboarg met de kabelbane; de *Sambódromo* (Sambadrome), een groot paradestadion vuur samba-optochten tiedens Karnaval, met onmeudige tribunes an weerskaanten; en Maracanã-stadion, ene van de grötste vootbal-stadions van de wearld.

In Rio de Janeiro wordt de Olympiese en Paralympiese Zomerspöllen van 2016 eheuldn. Det is et eerste moal at dee spöllen op et Zudelik Halfroond en in een Portugees-talig laand eheulden wordt. In et Maracanã-stadion wörden de finales van de FIFA Wearldcup eheulden in 1950 en 2014, de Confederations Cup van 2013 en de Pan-Amerikaanse Spöllen van 2007.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dit artikel is noch mär en beginnetjen. Help mead döär et **üüt to breiden**. |
# Page

Spaansen page: *L'Enfant à l'épée* deur Édouard Manet
Nen **page** was n kearltjen dat vanof zien 5de of 6de leavensjoar in dienst van nen ridder opgeleid wierd tot schildknaap.

As den page genog kracht had, zich had bekwoamd in de deugden van nen ridder en in stoat was um in veldtochten met te vechten, wierd hi-j rundume zien 15de joar schildknaap. Den schildknoap was erechtegd om nen dolk, den banier en et schild van den ridder te draegen en den ridder te denen um zelf as volwassen kearl den ridderslag te meugen untvängen.
# Chicago

**Chicago** (spreak uut: *tsji-KAA-go*) is de gröätste stad van den amerikaansken ståt Illinois. Der wördt vake meynd dat et de höyvdstad der van is, mär dat is Springfield. In Chicago woaneden in 2017 2,7 miljoon lüde.

De stad is et middelpünt van ne gröätere metropool, Chicagoland, wårin as by mekander ungeveyr 9 miljoon lüde woanet. nå Ny Jork en Los Angeles is et dårmed de dardegröätste stad van de VS.

Chicago wör sticht in 1830 up den over van Lake Michigan, wår eyrst de Potowatomi-stamme woanden. Al rap was et een regionaal industrieel middelpunt. De stad is buten Amerika vöäral bekend as de beginsteade van de musikstyl *Chicago Blues* en ne vöärname steade vöär Jazz. Under sportleevhebbers is ouk et basketbal-team Chicago Bulls eyne van de bekendste manskappen.