Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Zuud-Amerika

Waor aj Zuud-Amerika op de eerdbol viendt (orthografische projectie)
**Zuud-Amerika** is een continent det kats op 't westelk halfrond lig en miest op 't zudelk halfrond, en op 't zuuden van 't continent Amerika. Der wördt ok vake naor verwezen as Latiens-Amerika, umdet wieduut de miest espreuken talen der Portugees en Spaans bint, die van 't Latien ofeleid bint.

Zuud-Amerika is ien van de miest biodiverse continenten ter wereld. Ie viendt der veule unieke diersoorten, zoas de llama, anaconda, piranha, jaguar, vicuña en tapir. 't Amazone-regenwold is slim biodivers en harbargt een groot andiel van de diersoorten in de wereld.

## Ligging, oppervlak en bevolking

Ten westen van Zuud-Amerika lig de Grote Oceaan; ten oosten en an de noordkaante de Atlantische Oceaan, Noord-Amerika en de Caraïbische Zee. Mit een oppervlak van 17,840,000 vierkaante kilometer is Zuud-Amerika 't op drei nao grootste continent, nao Azië, Afrika en Noord-Amerika. De mèenselijke bevolking wördden in 2018 op meer as 423 miljoen eschat, waorvan meer as de helfte in Brazilië woont. Brazilië nemp ok de helfte van 't bruto binnenlaands product van Zuud-Amerika veur zien rekening. De mieste lu woont in de buurte van de west- of oostkust van 't continent; de binnenlaanden bint veule leuger.

## Geografie

Geografisch eziene wördt de westelke helfte van Zuud-Amerika domineerd deur 't Andesgebargte. In 't oosten viej zowal hoogvlaktes as leegvlaktes, mit revieren zoas de Amazone, de Orinoco en de Paraná. 't Miest van 't continent lig in de tropen.

## Cultuur

Cultureel en etnisch is Zuud-Amerika een product van de ummegaank tussen de Inheemse Amerikanen, de conquistadores van 't historische Spaanse Riek en Portugese Riek, wiedere Europese veraoveraars en immigraanten en Afrikaanse slaven. Deur de lange geschiedenis van kolonialisme pröt 't gros van de Zuud-Amerikanen Portugees of Spaans en hebt de maotschoppijen veur een groot diel westerse tredities.

## Laanden en ofhaankelke gebieden in Zuud-Amerika

### Onofhaankelke laanden

* Argentinië
* Bolivia
* Brazilië
* Chile
* Colombia
* Ecuador
* Guyana
* Paraguay
* Peru
* Suriname
* Uruguay
* Venezuela

### Ofhaankelke gebieden

* Falklandeilaanden (Brits)
* Fraans-Guyana (Fraans)
* Zuud-Georgia en de Zudelke Sandwicheilaanden (Brits)

### Mangs miteteld

Partietoeren wördt de volgende laanden en gebieden bij Zuud-Amerika eschaard:

* de ABC-eilaanden (Nederlaands)
* Ascension (Brits)
* Bouvet (Noors)
* Panama
* Trinidad en Tobago
* Tristan da Cunha (Brits)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eschreven in 't Zuudwest-Drèents.* |
# Madagaskar

|  |
| --- |
| **Repoblikan’i Madagasikara (mad.) République de Madagascar (frans.)** |
| Vlagge van Madagaskar | Woapn van Madagaskar |
|  Kaarte van Madagaskar |
| **Informasie** |
| Sproaken | Malagasi, Frans, Engels |
| Heufdstad | Antananarivo |
| Regeringsvörm | Republiek |
| Geleuf | Volksgeleuf, Christendom |
| **Laand en inwonners** |
| Oppervlakte | 587.041 km² |
| Inwonners - Dichtheid | 20.653.556 (Juli 2009) 35,2 inw./km² |
| Koordinaten | 18° 45′ S, 46° 50′ O |
| **Oaverig** |
| Volksleed | Ry Tanindrazanay Malala ô |
| Munteenheid | Ariary (`MGA`) |
| Tiedzone | +3 |
| Web | kode | tel. | .mg | MDG | +261 |

**Madagaskar** is n eilaand en n laand dat ten oosten van et vastelaand van et kontinent Afrika ligt, doarvan escheiden deur Stroat Mozambique. Et is et op 3 noa grootste eilaand ter weald, noa Greunland, Ni'j-Guinea en Borneo.
# Afrika

Afrika geografies
Satellietfoto van Afrika
**Afrika** is nao Azië t grootste kontinent ter wereld, in oppervlakte mar oek in bevolking. t Beslaot zo'n 30.244.050 vierkante kilometer (vasteland en eilanden samen), wat 20,3% van de totaole landoppervlakte van de eerde is. Der woenen meer n miljard minsen - oengeveer één zeuvende van de wereldbevolking.

Zwat heel Afrika beheurt tot de Darde Wereld. Partie minsen rekenen t hele kontinent hiertoe, are luui alleen de landen ten zujen van de Sahara, behalve Zuud-Afrika.

## Naamsherkomst

De naam *Africa* was in de Oudheid eerst veurbehouwen an t gebied waor noen Tunesië leit. Laoter worde de hele kuststrook *Africa* eneumd en in de tied van de ontdekkingsreizen worde t hele kontinent hiermee an-eduud.

De naam *Afrika* zou Berberse of Fenisiese ofkomst wezen. In de oudheid woenden verschillende Noord-Afrikaanse stammen in grotten, t zogenaamde 'Afer'-volk. Volgens de meeste geschiedkundigen het disse bevolkingsgroep zien naam egeuven an t werelddeel. De meest aksepteerde theorie is dat de naam van t Berberse *ifri* (meervoud: *ifran*, "grotten") komt en verlatienst is naor *afri*. De term is in verschillende Berberse plaots- en stamnamen weer te vienen. n Are meugelikheid is dat de naam komt van t Fenisiese *afar*, wat *stof* betekent.

## Staoten

Afrika bestaot uut 54 onofhankelike staoten en n paor niet-onofhankelike gebiejen.

Onofhankelike landenAlgarije – Angola – Benin – Botswana – Burkina Faso – Burundi – Sentraol-Afrikaanse Rippubliek – Komoren1 – Kongo-Brazzaville – Kongo-Kinsjasa – Djibouti – Egypte\* – Equatoriaol-Guinea – Eritrea – Ethiopië – Eswatini – Gabon – Gambia – Ghana – Guinee – Guinee-Bissau – Ivoorkust – Kaapverdië1 – Kameroen – Kenia – Lesotho – Liberië – Libië – Madagaskar1 – Malawi – Mali – Marokko – Mauritanië – Maurisius1 – Mozambiek – Namibië – Niger – Nigeria – Oeganda – Rwanda – São Tomé en Príncipe1 – Senegal – Seychellen1 – Sierra Leone – Soedan – Somalië – Tanzania – Togo – Tsjaad – Tunesië – Zambia – Zimbabwe – Zuud-Afrika – Zuudsoedan
Niet-onofhankelike gebiejenBassas da India1 – Ceuta – Europa1 – Glorieuzen1 – Juan de Nova1 – Kanariese Eilanden1 - Madeira1 – Mayotte1 – Melilla – Réunion1 – Tromelin1
Gebiejen mit betwiste staotus / bezette gebiejenSomaliland – Westelike Sahara
1 Hoewel disse eilanden niet op de Afrikaanse kontinentaole plaot liggen, worren ze gewoonlik toch tot Afrika erekend.

Opmarking:

* Egypte kan staotkundig ezien bie Afrika erekend worren, mar oek bie Azië, umdat t in beie werelddelen leit.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et westveluwske dialekt van Putten, in de Algemene Nedersaksiese Schriefwieze.* |
# Vleagnde kateker

n Amerikaanse vleagnde kateker (*Glaucomys volans*)
De **vleagnde katekers** (*Pteromyinae* of *Petauristini*) bint ne oonderfamilie van de katekers (*Sciuridae*). Soortn oet disse oonderfamilie bint verspreid oaver Noord-Amerika, Uropa en Azie. In Zuudoost-Azie, woaroonder Indonesie, leavn de meeste soortn vleagnde katekers. De bekeandste soort oet de Pteromyinae is de Uropese vleagnde kateker (*Pteromys volans*).

Der bint viefteen geslachtn vleagnde katekers:

* *Aeretes*
* *Aeromys*
* *Belomys*
* *Biswamoyopterus*
* *Eoglaucomys*
* *Eupetaurus*
* *Glaucomys*
* *Hylopetes*
* *Iomys*
* *Petaurillus*
* *Petaurista*
* *Petinomys*
* *Pteromys*
* *Pteromyscus*
* *Trogopterus*

## Neersassies

* Grunnegs: *vlaigende aikern*