Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Australië

Australië mit ziene staoten (donkergreun) en anspraok op Antarkties gebeed (lichtgreun)
**Australië**, offisieel t Gemenebest van Australië, is n laand op t zudelik halfrond dat besteet oet et grootste stukke laand van t Australiese wealddeel en wieters oet t eilaand Tasmanië en nen besten trop kleinere eilaanden in de Indiese en Grote oceanen. Naoberlaanden bunt Indonesië, Oost-Timor en Papoea Ni'j Guinea in t noarden, de Solomon Eilanden, Vanuatu en Ni'j Kalledonië in t noardoosten en Ni'j-Zeelaand in t zuudoosten.

In et laand wont zo'n 22 miljoen leu, de meesten in de grote staeden kort bi'j zee. De heufdstad is Canberra. Sydney is de greutste stad van t laand. 't Eilaand Tasmanië, ten zuudoosten van t Australiese kontinent, is ontdekt deur den Grunninger Abel Tasman.

Veurdat Europeanen in t laand gingen wonnen op t ende van de 18e eeuwe, wonden der al zon 40000 joar leu, eursprönkelike Australiërs (Australian Aborigines), dee't bi'j mekare zo'n 250 verskillende sproaken hadden.
# Vleadermuse

Vleadermuus
**Vleadermuse** (orde *Chiroptera*, ouk wel handvlöägeligen enöömd) bint sougderen dee echt vlegen künnet (dat is anders as sweaven). Ear vlöägels hebbet een vleeghüüd dee tüsken de tengels van ear vöär- en achterpöyte en ear start sit. Der bint vöäle soorten vleadermuse. Enkele seldsame soorten kummet alleynig up eyne plekke vöär, vake in grotten. Wearldwyd binnet der so'n beatyn 1.100 soorten, dårvan kümt dat der meyr as eyne up de vyve sougdeersoorten een vleadermuus is.

## Leavgebeed

Vleadermuse kummet oaveral up de wearld vöär behalve in de poalcirkel. In de tropiske gebeden kummet meyr soorten vleadermuse vöär as dat in koldere gebeden so as Neaderland. Dat kümt döärdat in de tropen der meyr insekten te vinden bint. De meyste vleadermuse leavet in et Amazone-reagenwold in en in Süüdoustasie. De oldste vleadermuus is evünden in de Vereynigde Ståten, dee leavden so'n beatyn 50 miljoon jår eleadene, en in Düütskland eyne dee ungeväär 45 miljoon jår eleadene eleaved hevt. Mangs binnet se so good bewaard ebleaven dat se in den darms doude insekten evünden hebbet.

## Echolokaty

Vleadermuse künnet wal kyken mar neet genog ümme snachtens te jagen, se orienteren sik dan up et gehöyr an de hand van echolokaty. Döär med syn tunge te klikken stöt he gelüden üüt, dee kaatset weaderümme. So kan de vleadermuus precis höyren wår as de vöärwarpen binnet, de richting, de afstand, de groutde, en den förm, of et bewegt, of et glad of ruw is. Med echolokatie künnet se ouk de afstand van een anderen vleadermuus metten, en künnet se by et jagen up prooien in et düüster een good beald krygen.

## Vlegen

Een vleadermuus is et eynige sougdeer dat vlegen kan. Vleadermuse hebbet een steavige vleeghüüd. De tengels van een vleadermuus sittet an de vleeghüüd vaste. Vlegen döt een vleadermuus düs eigenlik med syn 'handen'. De weatenskappelike name vöär vleadermuse is Chiroptera dat handvlüggel betekkent, dår stamt den name vleadermuus van af. De grysen vleadermuus üüt Amerika kan as den besten vlegen. Hy hevt de heyle Atlantiske Oceaan oavervlöägen, en hy is oaver verre in Europa anekummen. Et is et eynigste sougdeer wat up et land levt, dat ouk heylemåle nå Hawaii is evlöägen, wat et verst afeleagen eiland in de wearld is.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et sallandsk.* |