Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dieren

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Dieren** kan oek verwiezen naor de plaotse Dieren in de Gelderse gemeente Rheden |

**Diern** bint alle lèvende organismen din hier op eerde ronde lopt en hebt elöpen.

Dieren wörd beschrèven vanof heur grondbegunsel: met zintugen uuteruste, meercellige organismen, die heur energie nie deur fotosynthese verkriegt maar deur organiese stof op te etten, en zuurstof veur de aodemhaling. De mieste dieren kunt zich bewègen.

Meansen hebt zich ait veur eholden dat zi-j nie töt 't dierenriek beheurt, dizze gedachte kump veur 't mèrendeel vanuut godsdienstige en filesofiese gedachtens. Maar DNA onderzuuk en aandere onderzuken hebt de ofelopen eewen meerdere moalen können achterhalen woar as alle dieren mut wörden opedeeld. Meansen wöd op edeeld bi-j de meansapen, saam met de Gorilla, de Chimpansee en de Bonobo, dizze drieë bint 't körtsen bi-j verwaant met meansen. Allinnig meansen hebt 'n nie goed te vergelieken bewuswèèn en culturelen complexiteit. Maar der wörd de lesten tied völle onderzuuk edoane noar eulifaanten, Dolfienen en meansapen, umdat wetenschappers der bint achter ekommen dat dizze dieren kwoa gevuul, bewuswèèn, knieftigheid en kultuur concurreert met de meanslike dieren.

Der bint onderscheidings te maken tussen dieren, hier onder 'n oaverzichie van de opdeling van 't dierenriek:

* **Parazoa**
	+ **Placozoa** (Plakdierties)
	+ **Porifera** (Sponsdieren)
* **Mesozoa** (Middendierties)
	+ **Orthonectida**
	+ **Rhombozoa **Eumetazoa** (Orgaondieren)
	+ **Radiata** (dieren met 'n radiale symmetrie)
		- **Cnidaria** (Nötteldieren: poliepen, zeeanemonen, kwallen, koraolen...)
		- **Ctenophora** (Ribkwallen)
	+ **Bilateria** - dieren met 'n twi'jziedige symmetrie
		- **Protostomia** (Oermondigen) - de mieste on-ewarvelde dieren)
			* **Ecdysozoa** (Dieren die 'vervelt', onder aander geleedpotigen, rondwurmen, priapulida, e.a.)
			* **Lophotrochozoa** (Weekdieren, ringwurmen, e.a.)
		- **Deuterostomia** (Ni'jmondigen)
			* **Echinodermata** (Stiekelhudigen)
			* **Hemichordata **Xenoturbellida **Chordata** (Chordadieren) - onder aander ewarvelden
		- **Ovrige Bilateria**

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et sallandsk.* |
# Warvelden

Verskeidene soorten warvelden
**Warvelden** of **vertrebraten** (Vertebrata) förmet ne understamme van de chordadeers. Warvelden sint to herkennen an dat se nen rüggengråt hebbet, nen skedel en neutrale lystcellen. Warvelden höyret de prikken, visken, amfibien, kruupdeers, vöägel un sougdeers by an. Der sint ungeväär 70.000 soorten warvelden.

Üm en nåby de 5 procent van alle bekende deers sint warvelden. De andere 95% is dat neet, sou as leydpöyte, weykdeers en noch vöäle meyr.

## Beskryving

Woas warvelden der uutseet kan slim uuteynloupen. De grötste soorte med rüggengråt is de blauwe vinviske (*Balaenoptera musculus*) den as wal 33 meter lange kan worden. Den kleinsten warvelden kan good den smalbekkikvors (*Paedophryne amauensis*) weasen. Den wördt neet meyr as 7,7 millimeter.

## Indeyling

Up grund van de hüdige kennis oaver evoluty wördt skatted at dit de verdeyling is van warvelden:

* Craniata (skedeldeers)
	+ Myxini (slymprikken of blinde prikken, med skedel, mär ginnen rüggengråt)
	+ Vertebrata ("echte warvelden")
		- Petromyzontiformes (Prikken, deers sunder kiwwe)
		- Gnathostomata (deers med ne kiwwe)
			* Chondrichthyes (Kraakbeynvisken)
			* Osteichthyes (Beynvisken un veervötigen)
				+ Actinopterygii (Strålvinnigen)
				+ Sarcopterygii (Kwastvinnigen un veervötigen)
					- Coelacanthinimorpha (Kwastvinnigen)
					- Choanata (Lungvisken un veervötigen)
						* Dipnoi (lungvisken)
						* Tetrapoda (veervötigen)
							+ Amphibia (Amfibien)
							+ Amniota
								- Synapsida (Sougdeers un sougdeerachtige kruupdeers)
									* Mammalia (Sougdeers)
								- Anapsida
									* Testudines (Skildpädde)
								- Diapsida
									* Archosauria (Archosauriers)
										+ Crocodilia (Krokodillen)
										+ Pterosauria (Pterosauriers)
										+ Dinosauria (Dinosauriers)
											- Aves (Vöägel)
									* Lepidosauria (Lepidosauriers, skubde kruupdeers un tuatara)
# 1904

**Eeuwen:** < | 19e eeuw | **20e eeuw** | 21e eeuw | >

**Decennia:** < | 1880-1889 | 1890-1899 | **1900-1909** | 1910-1919 | 1920-1929 | >

**Jaoren:** << | < | 1900 | 1901 | 1902 | 1903 | **1904** | 1905 | 1906 | 1907 | 1908 | > | >>

## Geboren

* 22 mei - Anne de Vries, schriever