# Mexihco

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  NCI |   |  *NHE* |   |  *NCH* |   |   |

Nemachiyōtīlli:Tlacatiyan

Mexihco
**Mexihco** (caxtillantlahtolli: **México**) ahnozo **Mexico**, itoca **Zancen Mexicatl Tlatocayotl** (caxtillantlahtolco: *Estados Unidos Mexicanos*), ce tlacatiyan ipan America cemantoc tlalli. Altepetl Mexihco itecuacan. Cuaxochtia in mictlampa ica Estados Unidos, in huitztlampa ica Cuauhtemallan ihuan Belice. In tlacatiyan ixeliuhca ipan 31 tlahtocayotl ihuan ce altepetl tecuacan.

## Tlaltocaitl

Mexihco Tenochtitlan ialtepemachiyo.
"Mexihco" quitoznehqui "Mexihtli" ahnozo "Mexihtin" ihuan "-co" zanyeno campa. Quilmach ce aztecatl yaoquizqui in ompa Chicomoztoc. Ahnozo, occequintin quihtoa cah zanyeno Metztli ixic, auh ipampa oncan motoca "Mexihco".

Axcan Caxtillahtolcopa mohcuiloa "Mexihco" iuhqui *México* nozo *Méjico*.

## Tlalticpacmatiliztli

Inin tlahtohcayotl cah ancayotl cuaxochtia mictlampa ica Estados Unidos, canahpa in huitztlampa ica Cuauhtemallan ihuan Belice, in tonalquizayampa ica Ilhuicaatl Pacífico ihuan in tonalcalaquiyampa ica Hueyatl Caribe.

### Yoliztli

Mexihco iyoliz hueyi, quipia occe yeyantli. Nican quipiya hueyac tepehuahcan, quiyauhcuauhtlatli, huacqui teotlalli moihtoa *Sierra Madre*, quipia atl ipampa atoyatl huan atepantli. Ompa mictlampa ca *Sierra Madre del Sur*.

No xiquitta Mexihco tlalli quipia chichinimeh yolcameh in tlecuahutli, canauhtli, centzontlahtoleh, huexolotl, techalotl, cuetlachtli, ayotochtli, tepocolcoatl, miztli, tochtli, tlacuachin, tlahcomiztli ihuan epatl.

## Huehcapatlahtoliztli

Miguel Hidalgo y Costilla, no motenehua iuh in Tlacatiyan Tahtli
In **Mexihco Tlacaxoxouhcayotl** (caxtillantlahtolcopa *Independencia de México*) ocatca ce altepenayotl ihuan tlacah hualomochihualiztli tlapachihuitilo yaotilizca, in tlein otlan in caxtillantepacholiztli ipan in Yancuic Caxtillan tlalli. In yaoyotl ipampa in Mexihco tlacaxoxouhcayotl oman ixquichca in Dolores Tzahtziliztli, in 16 tlachiucnauhti 1810 (6 tōchtli), zan in ocalac Ejército Trigarante ipan in Altepetl Mexihco in 27 tlachiucnAuhti 1821 (4 calli).

## Teyacanaliztli

Mexihco quipia caltetlahtlaniliztli motech teyacanaliztli ipan itecuacan in Altepetl Mexihco, tlahtocac tequitini in cihuatlacatzin Claudia Scheinbaum in tetlanahuatiani.

### Mexihco ixeliuhca

## Tequitiliztli

Mexcalpixcayotl ipan San Miguel de Allende.
Tlapixcayotl ipan Mexihco ca cintli, zacacintli, xalxocotl, ahuacatl, yoloxocotl, lalaxtli, xitomatl, miltomatl, tlalcamohtli, xonacatl, xocomecatl, occe; xochicualli tlanamaca occequin altepemeh ipan tiyanquiztli nozo tiyanquiztiloyan. Nican yeyanyotl tonalli ica quiyahuitl. Miac tlacameh zan miltequitih ihuan occequin tlacameh no quitocah ahuacatl, chilli, tomatl, etl, colantoh, xonacatl, ihuan occe xochicualli.

Mexihco tlalli nohuan pitzopixcayotl, cahuayohpixcayotl, cuacuahuehpixcayotl, pipiyolpixcayotl huan ichcapixcayotl ipan xoxohuic ixtlahuahcan afuera itechpahuic altepetl nozo altepemaitl.

### Nehnemiliztli

Xolalpan Altepetl Mexico.
Ce nehnemiliztli, ce tomincayo ipampa tequitiliztli ipan Méxihco, in altepetl quipia hueyic cualcan ipampa nehnemi canahpa Xolalpan Altepetl Mexihco ipan itecuacan Mexihcopa.

## Chanehmatiliztli

Ce tlacaliztli itechcopa 3,540,684 chanehqueh (Censo INEGI xihuitl 2020), ica 1,4% ipan altepecalpolli, inic ce densidad 16,54 hab/km². Inin nochintin chanehqueh, 5.952 cihuameh ca (76,33%) huan 6.440 tlacameh cah (51,97%). Ce 23,67% (2.933 chaneh.) In tlacamilqueh, 76,33% (9.459 chaneh.) in altepetlacameh ipan mochi altepeticpac 1.576.259 chanehqueh.

| Xihuitl | Chanehqueh |
| --- | --- |
| 2010 | 3,388,168 |
| 2020 | 3 540 684 |

### Hueyi altepemeh

| Tlapohualli | Altepetl | Chanehqueh (2020) |
| --- | --- | --- |
| 1. | Altepetl Mexihco | 1 579 803 |
| 2. | Atemaxac | 452 090 |
| 3. | Monterrey | 378 143 |
| 4. | Cuetlaxcoapan | 160 682 |
| 5. | Tollohcan | 83 352 |
| 6. | Tijuana | 79 772 |
| 7. | León | 72 663 |
| 8. | Morelia | 72 452 |
| 9. | Mérida | 70 068 |
| 10. | Acapolco | 69 371 |

### Neltococayotl

Hueyiteopan itech Āltepētl Mēxihco.
Cuix yectel xihuitl, in achtocaxtiltoc tlacatl neltoquiztia īpan icel teotl tlachihuani cemanahuatl motenehua Ometeotl ahnozo Moyocoyani, mayatlacah motocayotia K’uh itech occequintin itocahuan.

Huēhuehmēxihcatl teōneltococāyōtl poliuhqui cenca iciuhcac catca īpampa catolicismo romano, mācēhualtin ahmō ōneltoqui mochololih canahpa ohuitepētitlān īhuān occequīntīn tlaihiyōhuatilocque zannō *Santo Oficio* (Caxtillān Atlācayōtl). Ihcuāc caxtiltēcah ōmpēhua mā xicristiania canah mācēhualtzintin zan motlamati Catolico teōneltococāyōtl quēmeh cristianoyōtl, mātēl in teōpixqueh tlamatizqiazque tlein ōyeyah occequīntīn cristianomeh ītōcā *lutero tlalnetoqui* in ompa Mixcoac, *ortodoxo tlalnetoqui* in ompa Peñón de los Baños, īhuān inglatlālpantlalnetoqui ompa Polanco.

Axcan inonqueh calpolli itech **Mahomayōtl**, **judioyōtl** in ponpa Polanco, Huehuehcauh Altepetl Mexihco īhuān **cristianoyotl** īhuīcpa huēytlahtōlāmoxtli īpal Fray Alonso de Molina, yeh ōquihcuilo *Iudioyotl* nozo *Iudiocayotl*, *Mahomayotl* auh *Christianoyotl*.

## Temachtiliztli

Universidad Nacional Autónoma de México.
In tlahtohcayotl nican quipiya ipan temachtiliztli coconeh xochitlah, inic ce tlamachtiliyan, inic ome tlamachtiloyan, bachillerato, tepochcaltlamachtiloyan huan Hueyi tepochcalli, noihqui in *Escuela Secundaria*, noyuhqui quipiya in conemeh; pipilton huan cihuapiltin temachtiah ica 99,08 % chanehqueh.

Mexihco quipia ipan ahcopa tlamachtiloyan, canahpa hueyi tepochcalli tlen itocah *Universidad Nacional Autónoma de México*, *Universidad Politénica Nacional*, *Instituto Tecnológico de Estudios Superiores de Monterrey*, *Instituto Policténico Nacional*, *Universidad Pedagógica Nacional* huan *Universidad*, ce pani tlamachtiloyan itech Altepetl Mexihcopa.

## Momotlacayotl

In momotlaliztli ipan Guanajuato ca ipampa neicxitapayolhuiliztli, chiquiuhtapayolhuiliztli, omalacapainaliztli, tenis, mapatoltiliztli ihuan momotlacayotl itech tepozcuaitl. Nican ca ce autódromo, in Fórmula 1 huan quiquiuhpatoltiliztli.

Mexihco quipia tlamahuichihuanih ipan momotlacayotl quemeh: xopatiliztli, padel, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, acalpainaliztli, taekwondo, tenis, atletismo, triatlón, aquizaliztli, neneloaliztli, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan.

## Oc no xiquitta

* America

## Tlatenehualiztli

## Occe neihcuiloliztli

  **MexihcoTlahtohcayotl**
 Aguascalientes • Altepetl Mexihco • Pani California • Pani California Huitztlampa • Campeche • Chihuahua • Chiapan • Coliman • Cuahuillan • Durango • Guanajuato • Guerrero • Hidalgo • Huaxyacac • Mexihco • Michhuahcan • Morelos • Nayarit • Puebla • Querétaro • Quintana Roo • San Luis Potosí • Sinaloa • Sonora • Tabasco • Tamaulipas • Tlaxcallan • Veracruz • Xalixco • Yancuic León • Yucatan • Zacatecah

**Hueyi altepetl**
 Ehcatepec • Monterrey • Atemaxac • Cuetlaxcoapan • Tollohcan • Tijuana • León • Tlachco • Altepetl Juárez • Torreón • Tzapopan • Nezahualcoyotl • Mérida • San Luis Potosí • Aguascalientes • Mexicali • Nauhcalpan • Saltillo • Cuauhnahuac • Colhuahcan • Morelia • Chihuahua • Pitic • Chalchiuhcuecan • Tlalnepantlah • Acapolco • Tochtlah Gutiérrez • Durango • Tampico • Cancún • Irapuato • Cualnezcaltepec • Tlalquipac • Xallapan • Reynosa • Pachyohcan • Huaxyacac • Tepic • Mazatlan • Altepetl Victoria • Cozcatlan • La Paz • Campeche • Chetumal • Zacatecah • Pachtitlan • Chilpantzinco • Ahcoliman • Tlaxcallan

**Ocachi tlahcuilolli**
Chanehmatiliztli ipan Mexihco • Huehcapatlahtoliztli ipan Mexihco • Ichimal Mexihco • Ipan Mexihco • Mexihcah • Mexihco tlahtocatlahtoani • Mexihco peso • Mexihco tlacatiyancuicatl • Momotlaliztli ipan Mexihco • Tlacualiztli ipan Mexihco • Tlahtolli ipan Mexihco • Tlaixconaliztli ipan Mexihco