Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# کهون

کیهون|  |
| سند | ۰٫۰۲۱ ± ۱۳٫۷۹۹ میلیارد سال |
| قوطر | ناشناخته قطر جهان قابل مشاهده: ۷۰۲۶۸۸۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰♠۸٫۸×۱۰۲۶ m (۲۸٫۵ Gpc or 93 Gly) |
| جیرم | حداقل ۱۰۵۳ کیلوگرم |
| چیگالی میونگیر | ۹٫۹ x 10−۳۰ g/cm۳ |
| دمائی میونگیر | ۲/۷۲۵۴۸ کلوین (-۲۷۰/۴ °C یا -۴۵۴/۸ °F) |
| اصلی مکولاد | ماده معمولی (باریونی) (۴٫۹٪) ماده تاریک (۲۶٫۸٪) انرژی تاریک (۶۸٫۳٪) |
| چیهر | تخت با حاشیه خطای ۰/۴٪ |

**کیهون**(انگلیسی جه: *Universe*) ادشت دنی و آفاق و کائنات ره اشاره ئارنه کا عبارت هسه دشت بریم (فضا) ، تمن و وشونه محتویات . کا گردله (نجوم)،اساره، کهکیشون و .......... ره شامل بونه.

## ممبعئون

فارسی ویکیپیدیا
# خورشیدی منظومه

خورشیدی منظومه‌ی دله
خورشيدى منظومه شه واقعیِ عکس، رنگ و اندازه‌ئون جا
**خورشیدی منظومه** اتا اساره‌یی منظومه هسه که خورشید و فضایی اجرام جه بساته بیّه که ونه گرانش دام دله درنّه.

وشون سرجمع ۸تا سیاره، ۵تا کوتوله سیاره، ۱۶۲تا قمر و بعضی اجرام (سیارکون واری)، دنباله‌دارون و میون‌سیاره‌یی غبار (شامل کویی‌پر کمربند و اورت ابر) جه تشکیل وونه.

زمین هم اتا سیاره هسته که خورشیدی منظومه ِسیاره‌ئون دله دره.

## خورشیدی سامانه اجرام

خورشیدی منظومه ات خله عضو دانّه که بنشنه وشون ره ۴تا رج دله بی‌یشتن خورشید، سیارات، کوتوله سیارات و پچیک اجرام.

### خورشید

خورشید نزدیک‌ترین اساره زمین جه هسته و خورشیدی منظومه نیشتنگاء وونه.

### سیارات

| گردشگر نوم | قطر(برحسب قوطر زمین) | گتی(برحسب جرم زمین) | مداری شعاع (برحسب واحد نجومی) | سال | روز |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| عطارد | ۰٫۳۸۲ | ۰٫۰۶ | ۰٫۳۸ | ۰٫۲۴۱ | ۵۸٫۶ |
| روجا | ۰٫۹۴۹ | ۰٫۸۲ | ۰٫۷۲ | ۰٫۶۱۵ | -۲۴۳ |
| زمین | ۱٫۰۰ | ۱٫۰۰ | ۱٫۰۰ | ۱٫۰۰ | ۱٫۰۰ |
| مریخ | ۰٫۵۳ | ۰٫۱۱ | ۱٫۵۲ | ۱٫۸۸ | ۱٫۰۳ |
| مشتری | ۱۱٫۲ | ۳۱۸ | ۵٫۲۰ | ۱۱٫۸۶ | ۰٫۴۱۴ |
| زحل | ۹٫۴۱ | ۹۵ | ۹٫۵۴ | ۲۹٫۴۶ | ۰٫۴۲۶ |
| اورانوس | ۳٫۹۸ | ۱۴٫۶ | ۱۹٫۲۲ | ۸۴٫۰۱ | ۰٫۷۱۸ |
| نپتون | ۳٫۸۱ | ۱۷٫۲ | ۳۰٫۰۶ | ۱۶۴٫۷۹ | ۰٫۶۷۱ |

### پچیک‌سیارات

پچیک‌سیارات خورشیدی منظومه دله درنه اینانِنه:

| پچیک‌سیارات |
| --- |
| نوم | قطر(برحسب قطر ماه) | قطر (برحسب km) | گتی (برحسب جرم ماه) | گتی (‎×۱۰21 kg) | چگالی (‎×۱۰3g/m³) | Surface گرانش (m/s2) | سرعت فرار (km/s) | کجی محور | دوره چرخش (روز) | ماه‌ئون | سطح دما(K) | اتمسفر |
| سرس | 28.0% | 974.6±3.2 | 1.3% | 0.95 | 2.08 | 0.27 | 0.51 | ~3° | 0.38 | 0 | 167 | none |
| پلوتو | 68.7% | 2306±30 | 17.8% | 13.05 | 2.0 | 0.58 | 1.2 | 119.59° | -6.39 | ۳ | 44 | transient |
| هائومیا | 33.1% | 1150+250−100 | 5.7% | 4.2 ± 0.1 | 2.6–3.3 | ~0.44 | ~0.84 |  |  | ۲ | 32 ± 3 | ? |
| ماکی‌ماکی | 43.2% | 1500+400−200 | ~5%? | ~4? | ~2? | ~0.5 | ~0.8 |  |  | 0 | ~30 | transient? |
| اریس | 74.8% | 2400±100 | 22.7% | 16.7 | 2.3 | ~0.8 | 1.3 |  | ~0.3 | ۱ | 42 | transient? |
|  |

### پچیک‌چیزون

خورشیدی منظومه پچیک‌چیزون، سیارکون و دمباله‌دار اساره‌ئون و قمرون هستنه.

| **خورشیدی منظومه** |
| --- |
|  |
| **خورشید** |
| **سیارات**:عطارد - روجا - زمین - مریخ -مشتری - زحل - اورانوس - نپتون |
| **پچیک‌سیارات**:پلوتو-سرس-اریس-ماکی‌ماکی-هائومیا |
| **دیگرون:** ماه - دمباله‌دارون - کایپر کمربند - سیارکون کمربند - اورت ابر |

## منابع
# عطارد

نماد عطارد
تصویر مسنجر عطارد جه
**عطارد** (نماد: ) اتا از خورشیدی منظومه ره سیاره ئون هسه .عطارد نزدیکترین سیاره خورشیدی منظومه هسه به خورشید که ونه کچیکترین سیاره هم هسه.ونه قطر ۴۸۰۰ کیلومتر هسه.ونه فاصله تا خورشید ۵۷۹۰۷۶۰۰کیلومترهسه.وه خله تند خورشید دور چرخ گیرنه همینتا سر وره تیر هم گننه. ونه لاتین نوم Mercuryهسه. وه هر ۸۸ روز اتا بار هم شه دور و هم خورشید دور چرخ گیرنه. همینتا سر همیشه ونه اتا ور خورشید رو دره. ونه روشن طرف دما ۳۰۰ درجه هسه. ونه تاریک طرف دما هم ۲۰۰- درجه هسه.

| **خورشیدی منظومه** |
| --- |
|  |
| **خورشید** |
| **سیارات**:عطارد - روجا - زمین - مریخ -مشتری - زحل - اورانوس - نپتون |
| **پچیک‌سیارات**:پلوتو-سرس-اریس-ماکی‌ماکی-هائومیا |
| **دیگرون:** ماه - دمباله‌دارون - کایپر کمربند - سیارکون کمربند - اورت ابر |
# روجا

*شِمه منظور شاید اینتا بی‌بائه: روجا (کتاب).*
روجای ماهواره‌یی عکس
**روجا** یا **زهره** (نماد: ) (فارسی جه: *ناهید*) اتا سیاره نوم هسته که خورشیدی منظومه دله دره. وه ره فارسی دله ناهید و عربی دله زهره هم گانّه ونه لاتین نوم Venus (ونوس) هسه. وه خله زمین ره موندنه. ونه قطر ۱۲۲۵۰ کیلومترو ونه فاصله خورشید جه ۱۰۸۰۰۰۰۰۰ کیلومتر هسه. روجا ۲۲۵ روز اتا بار خورشید دور و ۲۴۳ روز اتا بار شه دور چرخ گنّه. وه خورشیدی منظومه دله، نزدیکترین سیاره زمین جه هسه. ونه سطح ِدما ۴۷۰ درجه جه رسنه. روجا خله سو دانّه و همینسه مازرونی فرنگ دله خله معروف اساره حساب انه.

## منابع

* تبرستون لغتنومه: روجا
* فارسی ویکی‌پدیا: ناهید
* روجانیوز

| **خورشیدی منظومه** |
| --- |
|  |
| **خورشید** |
| **سیارات**:عطارد - روجا - زمین - مریخ -مشتری - زحل - اورانوس - نپتون |
| **پچیک‌سیارات**:پلوتو-سرس-اریس-ماکی‌ماکی-هائومیا |
| **دیگرون:** ماه - دمباله‌دارون - کایپر کمربند - سیارکون کمربند - اورت ابر |
# مشتری

**مشتری** (نماد: ) اتا از خورشیدی منظومه سیاره‌ها هسه. مشتری گت‌ترین سیاره خورشیدی منظومه هسه که ۱۳۰۰ بار زمین توم گت تر هسه.ونه قطر ۱۴۲۰۰۰ کیلومتر هسه.ونه فاصله تا خورشید ۷۷۸۰۰۰۰۰۰ کیلومتر هسه.وه هر ۱۲ سال اتا بار خور شید دور هر ۹ساعت و۵۴ دقیقه اتا بار شه دور چرخ گیرنه(با سرعت ۳۶۰۰کیلومتر اتا ساعت دله)مشتری ۱۴ تا ماه دارنه که چهار تا ره گالیله ماها گنه.ونه گت‌ترین ماه نوم کالیستو هسه.

| **خورشیدی منظومه** |
| --- |
|  |
| **خورشید** |
| **سیارات**:عطارد - روجا - زمین - مریخ -مشتری - زحل - اورانوس - نپتون |
| **پچیک‌سیارات**:پلوتو-سرس-اریس-ماکی‌ماکی-هائومیا |
| **دیگرون:** ماه - دمباله‌دارون - کایپر کمربند - سیارکون کمربند - اورت ابر |
# ۱۵ ژوئن

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| مه | **ژوئن** | ژوئیه |
|  |  |  |  |  |  |  |
| ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ | ۷ |
| ۸ | ۹ | ۱۰ | ۱۱ | ۱۲ | ۱۳ | ۱۴ |
| ۱۵ | ۱۶ | ۱۷ | ۱۸ | ۱۹ | ۲۰ | ۲۱ |
| ۲۲ | ۲۳ | ۲۴ | ۲۵ | ۲۶ | ۲۷ | ۲۸ |
| ۲۹ | ۳۰ |
|  \* \* میلادی تقویم \* \*  |

**۱۵ ژوئن** روزی هسه که گریگوری تقویم دله، هر سالِنه ۱۶۶اُمین روز کَفِنه و اگه سال کبیسه بوئه، ۱۶۷اُمین روز إستِنه. ۱۵ ژوئن جه، تا خانه سال سَر بوو، ۱۹۹ روز کار دارنه.

## اتفاقات

## دپیته چرخه‌تو

* ویکی‌پدیا:امروز واری روز/۱۵ ژوئن

## بریم بگردستن

* BBC: On This Day
* The New York Times: On This Day
# زمین درست کر چیزها

لایه‌های زمین(۱)هسته درونی (۲) هسته بیرونی (۳) گوشته درونی (۴) گوشته بیرونی (۵) سنگ‌کره (۶) پوسته
**چیزایی کهزمین سیاره ره سازنّه**، چن لایه دله بخش بندی بینه که هر لایه بالاتر اتا لایه پائین‌تر سر کته.

## بیرونی پوسه

زمین اولی لایه ره بیرونی پوسه یا لیتوسفر گنه.ونه کلفتی میون ۵تا ۵۰ کیلومتر هسه.اینتا لایه اتا خله کانی مواد جا مثل اوکسیژن،کربون،آهن،کلسیوم،سیلیکون،آلومینیوم،منیزیوم،سدیوم،هیدروژن و...جا درست بیه.

## گوشته

زمین دومی لایه چندتا نوم دارنه مثل جبه(عربی دله)،منتل(لاتین دله)یا گوشته(فارسی دله) که اما مازرونی زبون دله وره همون گوشته گمی.وه پوسه زیر دره و ونه مواد خمیرره موننه.اینا ره ماگما گنه.اینتا لایه کلفتی ۲۹۰۰ کیلومتر هسه.

## هسته

زمین سومی قسمت هسه نوم دارنه.هسته شه دتا قسمت بونه اولی قسمت بیرونی هسه که ۲۱۰۰ کیلومتر ونه کلفتی هسه.دومی قسمت درونی هسه که ۱۳۷۰ کیلومتر ونه کلفتی هسه.وه ویشتر آهن و نیکل جا درست بیه.ونه گرمی ۵۳۰ سانتی گراد هسه.هرچی مواد هم هسته دله درنه همه سرخ بئی هسنه.
# آفریقا

آفریخاAfrica **زوون ِکُد ره اشتباه بنویشتی.**

کلی معلومات| نوع بنا |
قاره — لوکیشن — منطقه   |

اندازه‌ئون| گتی |
۲۹٬۶۴۸٬۴۸۱ کیلومتر مربع ۳۰٬۲۷۱٬۰۰۰ کیلومتر مربع  |

فنی جزئیات| بخش‌ها |   لیست…
آفریقای شمال مرکز آفریقا  غرب آفریقا  جنوب آفریقا  شرق آفریقا   |
| جزئی از |
Ostfeste  — زمین — آفرو–اوراسیا  — Afro-Asia   |

دیگه چیون| مختصات | ﻿ / ﻿  |

 آفریقا
تصویر ماهواره‌ای مرکب آفریقا
**آفریخا** یا **آفریقا** که سیو قاره نوم جه معروفه، اتا قاره نوم هسته. ونه گَتی ۳۰۳۱۰۰۰۰ کیلومتر مربع وانه. وه عدن تنگه و سوئز کانال جا آسیا جا سیوا بونه. وه ره جبل اطارق ِتنگه اوروپا جا سیوا کنه. ونه گت‌ترین قولّه کلیمانجارو هسه که ۵۸۵۹ کیلومتر ونه بلنّی هسه. ونه درازترین روخنه نیل ِرود هسه و ونه گت‌ترین دریامونا ویکتوریا هسه.

ونه شرق دله اتا بر بمودگی دره که وه ره آفریقای شاخ گنه وه سه تا کشور ره بونه که وشون نوم اتیوپی و جیبوتی و سومالی هستنه.

## تاریخ

دیرین‌شناسی گانّه اوایل آدم ِجمجمه ِآناتومی مشابه به شه نزدیک بستگون بی‌یه ، آفریقایی گت شادیون ، گوریل و شمپانزه. اما نقل و انتقال ثناوی-رجلی اتخاذ هاکردنه و آفریقا جه اولین آدمون بمونه دنیا دله تنک بیینه.