# ထန်မင်းဆက်

**တန်မင်းဆက်** (တရုတ်: 唐朝; ပင်ယင်: Táng Cháo) သည် အေဒီ ၆၁၈ မှ ၉၀၇ အထိ တရုတ်နိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်ခဲ့သော အင်ပါယာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ဆွေမင်းဆက် ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် လီမိသားစု (Li family) က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ တန်မင်းဆက်သည် တရုတ်သမိုင်းတွင် စစ်ရေးအင်အား၊ စီးပွားရေးနှင့် အနုပညာကဏ္ဍများ၌ အထွန်းကားဆုံးသော ခေတ်တစ်ခေတ်အဖြစ် ထင်ရှားပြီး အရှေ့အာရှတစ်ခွင်လုံးအပေါ် ယဉ်ကျေးမှုအရ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု အလွန်ကြီးမားခဲ့သည်။

| တန်မင်းဆက် 唐 |
| --- |
|  |
| လက်ရှိအခြေအနေ | အင်ပါယာ |
| မြို့တော် | ချန်အန်းမြို့၊ (618–904) လော့ယန်မြို့(904-907) |
| ကိုးကွယ်မှု | ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ တာအိုဘာသာ၊ ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ၊ ရိုးရာကိုးကွယ်မှု |
| အစိုးရ | ဧကရာဇ်စနစ် |
| ငွေကြေး | တရုတ်ကျပ်၊ တရုတ်ငွေ |

တန်မင်းဆက်၏ မြို့တော် ချန်အန်း (ယခု ရှီအန်းမြို့) သည် ထိုခေတ်က ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူဦးရေအများဆုံးနှင့် စည်ကားဆုံး မြို့ကြီးတစ်မြို့ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဤခေတ်တွင် ပိုးလမ်းမမှတစ်ဆင့် နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်မှုများ ဖွံ့ဖြိုးခဲ့ပြီး အနောက်ဘက် အာရှအလယ်ပိုင်းအထိ နယ်နိမိတ် ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်းရှိ ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများနှင့်လည်း သံတမန်ဆက်ဆံရေး ရှိခဲ့ကာ အေဒီ ၈၀၂ ခုနှစ်တွင် ပျူသံအဖွဲ့သည် တန်နန်းတော်သို့ သွားရောက်၍ ဂီတနှင့် အနုပညာ တင်ဆက်ခဲ့သည့် မှတ်တမ်းများမှာ ကမ္ဘာကျော်ခဲ့သည်။

## သမိုင်းကြောင်း

တန်မင်းဆက် (အေဒီ ၆၁၈–၉၀၇) သည် တရုတ်သမိုင်းတွင် စုစုပေါင်း နှစ်ပေါင်း ၂၈၉ နှစ်ကြာ ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ တရုတ်ပြည်ကို ပြန်လည်စုစည်းပေးခဲ့သော ဆွေမင်းဆက် (Sui Dynasty) ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် ပေါ်ထွန်းလာခြင်းဖြစ်သည်။ ဤမင်းဆက်ကို လီယွမ် (Li Yuan) သို့မဟုတ် ဧကရာဇ် တန်ကောင်းစူ က တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ မင်းဆက်၏ အခြေခံအုတ်မြစ်ကို အမှန်တကယ် ခိုင်မာစေခဲ့သူမှာ ၎င်း၏သားတော် ဧကရာဇ် တန်တိုင်းစုန်း ဖြစ်သည်။ တန်တိုင်းစုန်း၏ လက်ထက်တွင် စစ်ရေးအရ အောင်နိုင်မှုများစွာ ရရှိခဲ့ပြီး နယ်နိမိတ်ကို အနောက်ဘက် အာရှအလယ်ပိုင်းအထိ ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သဖြင့် ပိုးလမ်းမ (Silk Road) တစ်လျှောက် ကုန်သွယ်မှုများ အထူးလုံခြုံချောမွှေ့ကာ တရုတ်ပြည်သည် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထို့ပြင် တန်မင်းဆက်သည် တရုတ်သမိုင်းတွင် တစ်ဦးတည်းသော အမျိုးသမီးဧကရာဇ် ဝူကျယ်ထျန်း (Wu Zetian) စိုးစံခဲ့သော ခေတ်လည်းဖြစ်ကာ၊ သူမ၏လက်ထက်တွင် ပညာတော်သင်ရွေးချယ်သည့် စာမေးပွဲစနစ် (Imperial Examination) ကို အားပေးခဲ့သဖြင့် သာမန်လူတန်းစားများကြားမှ အရည်အချင်းရှိသော ပညာတတ်အရာရှိများ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။
တန်မင်းဆက်သည် အနုပညာနှင့် စာပေကဏ္ဍတွင်လည်း အမြင့်ဆုံးသို့ ရောက်ရှိခဲ့ရာ၊ တရုတ်ကဗျာလောက၏ ကြယ်ပွင့်များဖြစ်သော လီပိုင်နှင့် တူးဖူတို့ ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး နန်းတွင်းဂီတနှင့် အကအနုပညာများသည်လည်း အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများအပေါ် များစွာလွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အေဒီ ၈ ရာစု အစောပိုင်းတွင် ဧကရာဇ် တန်ရွှမ်စုန်း လက်ထက်၌ တန်မင်းဆက်၏ ဘုန်းမီးနေလသည် အထွန်းတောက်ဆုံးဖြစ်ခဲ့သော်လည်း၊ အေဒီ ၇၅၅ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အန့်လုရှန်း ပုန်ကန်မှု (An Lushan Rebellion) ကြောင့် အင်ပါယာကြီးသည် များစွာယိုင်နဲ့သွားခဲ့ရသည်။ အဆိုပါပုန်ကန်မှုကြီးပြီးနောက် ဗဟိုအစိုးရ၏ အာဏာစက်သည် ဒေသန္တရစစ်ဘုရင်များထံသို့ တဖြည်းဖြည်း ရောက်ရှိသွားခဲ့ပြီး၊ နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှုများနှင့်အတူ အခွန်အတုတ်ကြီးလေးမှုကြောင့် လယ်သမားပုန်ကန်မှုများ ဆက်တိုက်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် အေဒီ ၈၈၁ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဟွမ်ချောင် (Huang Chao) ပုန်ကန်မှုသည် တန်နန်းတော်ကို အကြီးအကျယ် ထိုးနှက်နိုင်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် အေဒီ ၉၀၇ ခုနှစ်၌ စစ်ဘုရင် ကျူးဝမ် (Zhu Wen) က နောက်ဆုံးဧကရာဇ် တန်အိုက်တီကို နန်းချ၍ လျန်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်လိုက်ခြင်းဖြင့် တရုတ်ပြည်၏ တောက်ပခဲ့သော တန်ခေတ်သည် နိဂုံးချုပ်ခဲ့ရပြီး မင်းဆက်ငါးဆက်နှင့် ဆယ်နိုင်ငံခေတ် (Five Dynasties and Ten Kingdoms period) ဟုခေါ်သော ကွဲပြားခြင်းခေတ်အတွင်းသို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့လေသည်။

## ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာတရား

တန်မင်းဆက် (အေဒီ ၆၁၈–၉၀၇) သည် တရုတ်သမိုင်းတွင် ယဉ်ကျေးမှု အကြွယ်ဝဆုံးနှင့် ဘာသာတရား အထွန်းကားဆုံးသော ခေတ်ဖြစ်ပြီး အရှေ့အာရှတစ်ခွင်လုံး၏ ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုချက်ဖြစ်ခဲ့သည်။ တန်မင်းဆက်၏ ပွင့်လင်းမြင်သာမှုနှင့် နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေးကောင်းမွန်မှုတို့ကြောင့် ဘာသာစကား၊ အနုပညာနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများစွာ ရောနှောထွန်းကားခဲ့သည်။

တန်မင်းဆက်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ တာအိုဘာသာနှင့် ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ ဟူသော "ဘာသာကြီးသုံးရပ်" (Three Teachings) သည် ယှဉ်တွဲထွန်းကားခဲ့သည်။ တန်မင်းစောပိုင်းကာလတွင် ဧကရာဇ်များ၏ အားပေးမှုကြောင့် ဗုဒ္ဓဘာသာသည် အထွန်းတောက်ဆုံး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ကျော်ကြားသော ရဟန်းတော် ဟွမ်စန်း (Xuanzang) သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ ၁၇ နှစ်ကြာ သွားရောက်၍ စစ်မှန်သော ဗုဒ္ဓကျမ်းစာများကို ပင့်ဆောင်ခဲ့ပြီး တရုတ်ပြည်သို့ ပြန်ရောက်သောအခါ ဘာသာပြန်ဆိုမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဤခေတ်တွင် ချန်ဗုဒ္ဓဘာသာ (Zen) ကဲ့သို့သော ဂိုဏ်းခွဲများလည်း အခြေခိုင်လာခဲ့သည်။ တန်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်သူ လီမိသားစုသည် မိမိတို့ကိုယ်ကို တာအိုဘာသာ၏ အရှင်သခင် လောင်ဇူး (Laozi) ၏ အနွယ်တော်များဟု ယူဆခဲ့ကြသဖြင့် တာအိုဘာသာသည်လည်း နိုင်ငံတော်ဘာသာကဲ့သို့ အထူးမြှင့်တင်ခဲ့သည်။ပိုးလမ်းမမှတစ်ဆင့် အစ္စလာမ်ဘာသာ၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာ (Nestorianism) နှင့် ဇိုရိုရက်စထရီယန်ဘာသာ (Zoroastrianism) တို့သည်လည်း မြို့တော်ချန်အန်းသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး ဝတ်ကျောင်းတော်များ တည်ဆောက်ခွင့် ရရှိခဲ့ကြသည်။

### အနုပညာနှင့် စာပေယဉ်ကျေးမှု

တန်မင်းဆက်ကို "ကဗျာခေတ်" ဟု တင်စားရလောက်အောင် စာပေအနုပညာ ထွန်းကားခဲ့သည်။ တန်ကဗျာပေါင်း ၄၈,၀၀၀ ကျော်ကို ယနေ့တိုင် မှတ်တမ်းတင်နိုင်ခဲ့သည်။ လီပိုင် (Li Bai) ၏ ကြည်နူးဖွယ် ကဗျာများနှင့် တူးဖူ (Du Fu) ၏ လက်တွေ့ဆန်သော ကဗျာများသည် တရုတ်စာပေသမိုင်း၏ အထွတ်အထိပ်များ ဖြစ်ကြသည်။ သဘာဝရှုခင်းများကို ရေးဆွဲသည့် ပန်းချီပညာနှင့် လူပုံတူရေးဆွဲမှုများ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ထို့ပြင် "တန်သုံးရောင်ခြယ်" (Tang Sancai) ဟုခေါ်သော ကြွေထည်မြေထည် အနုပညာသည် ကမ္ဘာကျော်ခဲ့ပြီး အရှေ့အလယ်ပိုင်းနှင့် ဥရောပအထိ တင်ပို့နိုင်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံတကာမှ သံတမန်များ လာရောက်ကြသဖြင့် ဗဟိုအာရှ၊ အိန္ဒိယနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ (ပျူနိုင်ငံ အပါအဝင်) တို့မှ ဂီတနှင့် အကများ နန်းတွင်း၌ ခေတ်စားခဲ့သည်။ အေဒီ ၈၀၂ ခုနှစ် ပျူသံအဖွဲ့၏ တင်ဆက်မှုမှာ တန်မင်းဆက်၏ ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်မှု သမိုင်းတွင် အထင်ကရ မှတ်တိုင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။

စာမေးပွဲစနစ် (Imperial Examination) ကို အားပေးခဲ့သဖြင့် ပညာတတ် အထက်တန်းလွှာ (Scholar-officials) များ ပေါ်ထွက်လာပြီး ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်းကို မြှင့်တင်နိုင်ခဲ့သည်။ လက်ဖက်ရည်သောက်သည့် ဓလေ့သည်လည်း ဤခေတ်တွင် လူတန်းစားမရွေး ကျယ်ပြန့်လာခဲ့ကာ လက်ဖက်ရည်ကျမ်း (Classic of Tea) ကဲ့သို့သော စာအုပ်များ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။

## တန်မင်းဆက်၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု

ထန်ခေတ်ဝတ်စားဆင်ယင်မှု
တန်မင်းဆက် (အေဒီ ၆၁၈–၉၀၇) သည် တရုတ်သမိုင်းတွင် စီးပွားရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အထွန်းကားဆုံးဖြစ်ခဲ့သည်နှင့်အညီ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုအပိုင်းတွင်လည်း အလွတ်လပ်ဆုံး၊ အကြွယ်ဝဆုံးနှင့် အရောင်အသွေး အစုံလင်ဆုံးခေတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး ပိုးလမ်းမမှတစ်ဆင့် ဝင်ရောက်လာသော အနောက်ဘက်နိုင်ငံများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဝတ်စုံဒီဇိုင်းများမှာ အလွန်ဆန်းသစ်ခဲ့သည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုတွင် အပေါ်ဝတ်အင်္ကျီတိုနှင့် ခါးအထက် ရင်ညွန့်အထိ မြှင့်တင်စည်းနှောင်ထားသော စကတ်ရှည် (High-waisted Ruqun) ကို တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ခြင်းမှာ အထင်ရှားဆုံးပုံစံဖြစ်ပြီး၊ ပခုံးပေါ်တွင် အလွန်ပါးလွှာသည့် ပိုးပဝါရှည် (Pibo) များကို တင်ထားကာ အလှဆင်လေ့ရှိသည့်အပြင် အနောက်ဘက်နိုင်ငံများမှ ဆင်းသက်လာသော လက်မောင်းကျပ်ဘောင်းဘီဝတ်စုံ (Hu Fu) ကိုလည်း မြင်းစီးခြင်းနှင့် အပြင်ထွက်ခြင်းတို့တွင် အဆင်ပြေစေရန် ပွင့်လင်းလွတ်လပ်စွာ ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ အမျိုးသားများအတွက်မူ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုမှာ အဆင့်အတန်းခွဲခြားမှုကို ဖော်ပြရာ၌ အဓိကကျပြီး လည်ပင်းဝိုင်းအင်္ကျီရှည် (Yuanlingpu) ကို ဝတ်ဆင်ကာ ရာထူးအဆင့်အလိုက် ခရမ်းရောင်နှင့် အနီရောင်စသည့် အရောင်များကို သတ်မှတ်ချက်အတိုင်း ဝတ်ဆင်ရသည့်အပြင်၊ အရာရှိများနှင့် ပညာတတ်များမှာ အနက်ရောင်ထည်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဦးထုပ် (Futou) ကို အမြတ်တနိုး ဆောင်းလေ့ရှိကြသည်။ အလှပြင်ခြင်းအတတ်ပညာတွင်လည်း အမျိုးသမီးများသည် မျက်နှာကို ဖြူဖွေးအောင်ခြယ်သပြီး နဖူးအလယ်တွင် ပန်းပွင့်ပုံစံအမှတ်အသား (Huadian) ကပ်ခြင်း၊ ဆံပင်ကို အထက်သို့ အထပ်ထပ်စုစည်းတင်ထားသော ပုံစံများ (High chignon) ပြုလုပ်ခြင်းတို့ဖြင့် ခမ်းနားစွာ ပြင်ဆင်ကြကာ၊ ဤကဲ့သို့သော အဆင့်မြင့်မားသည့် အထည်အလိပ်နှင့် ဒီဇိုင်းယဉ်ကျေးမှုများသည် နောက်ပိုင်းတွင် အိမ်နီးချင်း ဂျပန်နှင့် ကိုရီးယားနိုင်ငံတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံများအပေါ်၌လည်း များစွာလွှမ်းမိုးမှု ရှိခဲ့လေသည်။

## ကိုးကားချက်များ