Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# စပိန်ဘာသာစကား

| Spanish |
| --- |
| Castilian |
| **español**, **castellano** |
| အသံထွက် | [espaˈɲol], [kasteˈʎano] |
| ဒေသ | စပိန်, Hispanic America, Equatorial Guinea (see below) |
| ဒေသခံ ပြောဆိုသူများ | ၄၇၀ million (2016) ၅၇၀ million total speakers L2 speakers: ၉၀ million (no date) |
| ဘာသာစကား မိသားစု | အင်ဒို-ယူရိုပီယမ်
* Italic
	+ Romance
		- Western
			* Ibero-Romance
				+ West-Iberian
					- Castilian languages
						* **Spanish**
 |
| အစောပိုင်းပုံစံများ | Old Spanish
 |
| စာအရေးအသားစနစ် | Latin (Spanish alphabet) Spanish Braille |
| Signed forms | Signed Spanish (Mexico, Spain, & presumably elsewhere) |
| တရားဝင် အခြေအနေ |
| ရုံးသုံး အဖြစ် အသုံးပြုမှု |
20 countries
* အာဂျင်တီးနား
* ဘိုလီးဗီးယား
* ချီလီ
* ကိုလံဘီယာ
* ကော့စတာရီကာ
* ကျူးဘား
* ဒိုမီနီကန်သမ္မတနိုင်ငံ
* အီကွေဒေါ
* အယ်ဆာဗေဒို
* အီကွေတာဂီနီ
* ဂွါတီမာလာ
* ဟွန်ဒူးရပ်စ်
* မက္ကဆီကို
* နီကာရာဂွါ
* ပနားမား
* ပါရာဂွေး
* ပီရူး
* စပိန်
* ဥရုဂွေး
* ဗင်နီဇွဲလား

Dependent entity
* ပေါ်တိုရီကို

အပြောများ
* အင်ဒိုရာနိုင်ငံ
* ဘလိဇ်
* ဂျီဘရောလ်တာ
* အမေရိကန်

နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများ
* အာဖရိကသမဂ္ဂ
* ဥရောပသမဂ္ဂ
* တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း Mercosur
* တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း Organization of American States
* ကုလသမဂ္ဂ
* တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း Union of South American Nations
 |
| တရားဝင်ထိန်းသိမ်းသူ | Association of Spanish Language Academies (*Real Academia Española* and 22 other national Spanish language academies) |
| ဘာသာစကားကုဒ်များ |
| ISO 639-1 | `es` |
| ISO 639-2 | `spa` |
| ISO 639-3 | `spa` |
| Glottolog | `stan1288` |
| Linguasphere | `51-AAA-b` |
|  |

**စပိန်ဘာသာစကား**(စပိန်: *idioma español*)သည် ဥရောပတိုက်သုံး ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
# ညဲဗာမြစ်

**ညဲဗာမြစ်**(ရုရှား: Нева́, IPA: [nʲɪˈva])သည် ရုရှားနိုင်ငံ အနောက်မြောက်ပိုင်း လီနင်ဂရတ်ဒေသ လာဒိုဂါရေကန်မှ စီးဆင်းသော တစ်ခုတည်းသော မြစ်ဖြစ်သည်။ ညဲဗာမြစ်သည် စိန့်ပီတာစဘတ်မြို့ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းပြီး ညဲဗာပင်လယ်အော်မှတဆင့် ဖင်လန်ပင်လယ်ကွေ့ထဲသို့ စီးဝင်သည်။ ၇၄ ကီလိုမီတာ(၄၆ မိုင်) ရှည်လျားပြီး ပျမ်းမျှ ရေစီးမှု ပမာဏအရ ဥရောပတိုက်၏ တတိယ အကြီးဆုံးမြစ်ဖြစ်သည်။
ညဲဗာမြစ်သည် လာဒိုဂါကန်မှ စီးဆင်းသော တစ်ခုတည်းသော မြစ်ဖြစ်သည်။ မြစ်အတွင်း သင်္ဘောများ ဖြတ်သန်းသွားလာနိုင်ပြီး ညဲဗာမြစ်သည် ဗော်ဂါ-ဘောတစ် ရေလမ်းကြောင်းနှင့် ပင်လယ်ဖြူ-ဘောတစ်တူးမြောင်း၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ သမိုင်းဝင် အဖြစ်အပျက်များစွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သော နေရာတစ်ခုဖြစ်ပြီး ထိုအထဲတွင် ၁၂၄၀ ခုနှစ်က အလက်ဇန္ဒား ညဲဗစကီး ပါဝင်တိုက် ခိုက်ခဲ့သော ညဲဗာမြစ်ကမ်းတိုက်ပွဲနှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဂျာမန်တို့နှင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့သော လီနင်ဂရတ်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ တို့မှာ ထင်ရှားလှသည်။

|  |  |  |  |
| လာဒိုဂါတူးမြောင်းဝမှ ညဲဗာမြစ်ကိုမြင်ရပုံမြင်ကွင်း | အီရှိုရာမြစ်ဝမှ ညဲဗာမြစ်ကို မြင်ရပုံ | မဟာပီတာတံတာအနီး ညဲဗာမြစ် | Trinity Bridge မှ မြင်ရပုံ မြင်ကွင်း
  |
# ရှီးအန်းမြို့

ရှီးအန်းမြို့（တရုတ်: 西安; ပင်ယင်: *Xī'ān* *နားဆင်* ）သည် တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၊ ရှန်ရှီးပြည်နယ်၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။

## သမိုင်းကြောင်း

## ပထဝီဝင်အနေအထားနှင့်ရာသီဥတု

## အုပ်ချုပ်ရေး

## စီးပွားရေး

## လူဦးရေနှင့်လူမျိုးများ

## ယဉ်ကျေးမှု

* ရှီးအန်းမြို့
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## ခရီးသွားလုပ်ငန်း

## သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးလုပ်ငန်း

## ခရီးသွားလုပ်ငန်း

## ကျမ်းကိုး
# ဒုတိယ တရုတ်-ဂျပန်စစ်ပွဲ

| ဒုတိယ တရုတ်-ဂျပန် စစ်ပွဲ |
| --- |
| ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်နှင့် ပစိဖိတ်စစ်ပွဲ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း |
|  ၁၉၄၀ ခုနှစ် ဂျပန်တို့၏ ထိန်းချုပ်ထားသည့် နယ်မြေ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ရက်စွဲ | July 7, 1937 – September 9, 1945 (minor fighting since 1931) |
| နေရာ | တရုတ် |
| ရလဒ် |
ဂျပန်က ချွင်းချက်မရှိ လက်နက်ချကာ တရုတ်သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်တွင် မဟာမိတ်တပ်နှင့်အတူ အနိုင်ရခဲ့သည်။ ထိုင်ဝမ်နှင့် ဖုန်ဟူကျွန်းတို့သည် တရုတ်သမ္မတနိုင်ငံ လက်အောက် ပြန်ရောက်ခဲ့သည်။ |

 |
| စစ်ရင်ဆိုင်သူများ |
|  တရုတ်၁  |  ဂျပန် |
| တပ်မှူးများနှင့် ခေါင်းဆောင်များ |
|  **ချန်ကေရှိတ်**
 Chen Cheng
 Yan Xishan
 Feng Yuxiang
 Li Zongren
 Xue Yue
 Bai Chongxi
 Peng Dehuai
 Zhu De
 Joseph Stilwell
 Claire Chennault
 Albert Wedemeyer  |  **Hirohito**
 Korechika Anami
 Yasuhiko Asaka
 Shunroku Hata
 Seishiro Itagaki
 Kotohito Kan'in
 Iwane Matsui
 Toshizo Nishio
 Yasuji Okamura
 Hajime Sugiyama
 Hideki Tojo
 Yoshijiro Umezu  |
| စစ်အင်အား |
|
၅.၆ သန်း ဆိုဗီယက် ၃၆၀၀ (၁၉၃၇-၄၀) ကန်လေယာဉ် ၉၀၀ (၁၉၄၅) |
၄.၃ သန်း (including 3,200,000 Japanese and 900,000 Chinese collaborators |
| အသေအပျောက် |
|
စစ်သား ၃.၂၂ သန်း (သေ၊ ပျောက်၊ နာ)၂ အရပ်သား ၁၇.၅၃ သန်း |
၂.၁ သန်း (၄.၈ သိန်း သေဆုံး) |

## ကိုးကား
# ပိုင် (သင်္ချာ)

ဘာလင်နည်းပညာ တက္ကသိုလ်၏ သင်္ချာ အဆောက်အအုံ အဝင်ဝတွင် ကျောက်ပြားများဖြင့် ပုံဖော်ထားသော ပိုင်ပုံ
**π**(English-Pi) (အသံထွက် ပိုင်) ဆိုသည်မှာ သင်္ချာတွင် သုံးသော ကိန်းသေတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ တန်ဖိုးမှာ ယူကလစ်ဒီယံ မျက်နှာပြင်အတွင်း တွင် တွက်ချက်ရရှိသည့် စက်ဝိုင်းတစ်ခု၏ ပတ်လည်အနားနှင့် အချင်းတို့၏ အချိုးပင် ဖြစ်သည်။ ထိုတန်ဖိုးသည် စက်ဝိုင်း၏ ဧရိယာ နှင့် အချင်းဝက်တို့၏ အချိုးနှင့်လည်း တူညီသည်။ ထိုတန်ဖိုးမှာ အကြမ်းမျဉ်းအားဖြင့် ၃.၁၄၁၅၉၂၆၅ နှင့် ညီမျှသည်။ သင်္ချာ၊ သိပ္ပံ နှင့် အင်ဂျင်နီယာရင်း တွင် အသုံးပြုသော ဖော်မြူလာ အများစုတွင် ပိုင် ပါဝင်လေ့ ရှိပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် ၎င်းအား အရေးပါသော သင်္ချာကိန်းသေ တစ်ခု ဖြစ်လာစေသည်။

ပိုင်သည် အီရာရှင်နယ်ကိန်း တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ ၎င်း၏ တန်ဖိုးကို *m*/*n* စသည့် အပိုင်းကိန်း ပုံစံဖြင့် m နှင့် n တို့သည့် ကိန်းပြည့်ဖြစ်ပါက အတိအကျ ဖော်ပြ၍ မရနိုင်ပေ။ အလားတူပင် ၎င်းအား ဒသမကိန်း ဖြင့် ဖော်ပြပါက ဒသမကိန်းမှာ အဆုံးသတ်ခြင်း မရှိသလို ပြန်ထပ်ချင်းလည်း မရှိပေ။

## ကိုးကား
# ကစော်ဖောက်ခြင်း

ကစော်
**ကစော်ပေါက်ခြင်း** (သို့) **ကစော်ဖောက်ခြင်း** (Fermentation) ဆိုသည်မှာ ဇီဝဓာတ်ပေါင်းများကို သက်ရှိဇီဝပစ္စည်းများ သို့မဟုတ် တဆေးပင်မှုန့်များအားဖြင့် ဖွဲ့စည်းမှုပြောင်းလဲခြင်း၊ ခွဲဖျက်ခြင်းများ ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကာဗွန်ဒိုင် အောက်ဆိုဒ်များ ထွက်ပေါ်မြဲဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် အရက်ပြုလုပ်ရာ၌ ကစီဖတ်များနှင့် ဖျော်ရည်များကို တဆေးဖြင့် အချဉ်ဖောက်ရာမှ အင်ဇိုင်းများ ဖြစ်ပေါ်လာပြီးနောက် သကြားကို အရက်ပျံအဖြစ် ပြောင်းလဲပေးလေသည်။ အရက်ပျံကို ရေနံဓာတ်ပစ္စည်းများနှင့် အက်သလင်းတို့မှ ထုတ်လုပ်နိုင်သော်လည်း ရှေးက ကစော်ဖောက်စေခြင်းဖြင့်သာ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ကစီကို ကစော်ဖောက်စေခြင်းဖြင့် အက်စီတုန်း ရရှိကြောင်းကို ပထမကမ္ဘာစစ် အတွင်းက ဒေါက်တာချိမ်စေ့ဇမင်း တွေ့ရှိခဲ့ရလေသည်။ ရှာလကာရည်၊ ပုန်းရည် ပြုလုပ်ရာ၌လည်း ကစော်ဖောက်ခြင်းဖြင့်သာ ပြုလုပ်သည်။ ကစော်ဖြစ်စေသော ဇီဝပစ္စည်းနှင့် မူလပစ္စည်းကိုလိုက်၍ ထွက်ရှိသော ပစ္စည်းအမျိုးကွဲလေသည်။

သကြားမှ အယ်လကိုဟော (အရက်) ဖြစ်လာခြင်း၊ အယ်လကိုဟောမှ တဖန် ရှလကာရည် (ပုန်းရည်) ဖြစ်လာခြင်း၊ သစ်သီးများ အမှည့်လွန်၍ပုပ်သိုးသွားခြင်း၊ ပေါင်မုန့်များ ပွလာခြင်း၊ နွားနို့ ချဉ်သွားခြင်းစသော အဖြစ် ပြောင်းလဲခြင်းမျိုးကို ကစော်ဖောက်ခြင်းဟု ခေါ်၏။ စပျစ်သီး၊ ပန်းသီး စသော အသီးများမှရသော သကြား၊ ကောက်နှံများမှရသော သကြားများထဲသို့ တဆေးထည့်လိုက်သောအခါ ကစော်ပေါက်လာ၍ အယ်လကိုဟောနှင့် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက် တို့ကိုရ၏။

သို့သော် တဆေးကြောင့် တိုက်ရိုက်အားဖြင့် ဤသို့ပြောင်း၍ အယ်လကိုဟော ဖြစ်လာသည်မဟုတ်။ တဆေးမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော အင်ဇိုင်းကြောင့် သကြားနှင့်တကွ အခြား ပစ္စည်းများသည် မူလအခြေမှ ပျက်ပြားကာ ပစ္စည်းသစ်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားရသည်။ တဆေးမှာ စေး၍အမြှုပ်တက်နေသော ပစ္စည်းဖြစ်၏။ အရောင်မှာ အနည်းငယ်ဝါ၍ ဗက်တီးရီးယားများ ပါဝင်၏။ တဆေးကို အရက်ချက်ရာ၊ ကစော်ဖောက်ရာ၊ အချဉ်ဖောက်ရာတို့၌ များစွာ အသုံးပြုကြ ရလေသည်။

နွားနို့ချဉ်၊ ထောပတ်၊ ဒိန်ခဲ စသော ပစ္စည်းများဖြစ်လာခြင်း၏ အကြောင်းရင်းမှာလည်း အပင်လောကဆိုင်ရာ ပစ္စည်းများတွင် အရင်းခံသော ဗက်တီးရီးယားမျိုးအချို့မှ ဖြစ်ပေါ်လာသည့် အင်ဇိုင်းက နွားနို့ကို အခြေပြောင်းလဲသွားစေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့် ကစော်ဖောက်ခြင်းသည် အင်ဇိုင်းများက တိုက်ရိုက် ဖြစ်စေ၊ သွယ်ဝိုက်၍ ဖြစ်စေ၊ ပစ္စည်းများကို မူလအခြေမှ ပျက်ပြားစေပြီးလျှင် ကစော်ပေါက်၍ ပစ္စည်းသစ်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲစေခြင်းပင် ဖြစ်၏။ လူခန္ဓာကိုယ်တွင်း၌လည်း ဓာတ်သဘာဝအားဖြင့် အင်ဇိုင်းများ ဖြစ်လာ၍ ထိုအင်ဇိုင်းများသည် လူတို့ စားလိုက်သော အစားအစာများကို ကြေညက်စေသည်။

## ကိုးကား
# နံပြား

နံပြား| နံပြား |
| အခြားအမည်များ | နံပြား |
| ဒေသ | Western Asia, South Asia, Indonesia, Malaysia, မြန်မာ့ အစားအစာ and the Caribbean |
| အဓိက ပါဝင်ပစ္စည်း | ဂျုံမှုန့်, တဆေး, ဆား, ရေ |
|  Cookbook: နံပြား   Media: နံပြား |

လက်ဖက်ရည်နှင့် ပဲနံပြားကို နံနက်စာအဖြစ် တွဲဖက်စားသုံးလေ့ရှိသည်။
**နံပြား** (naan) သည် ပြား၍ အဝိုင်းပုံသဏ္ဍန် ရှိပြီး အလယ်အာရှနှင့် တောင်အာရှဒေသတွင် အတွေ့များသော ဂျုံဖြင့် ပြုလုပ်သည့် အစားအသောက် တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ဂျုံအား ခပ်ပြားပြားဖြစ်အောင် လှိမ့်ပေးပြီးနောက် မီးဖုတ်ခြင်းအားဖြင့် နံပြားများ ပြုလုပ်လေ့ရှိသည်။
# အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့

အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့| ဝါရှင်တန်ဒီစီမြို့ရှိ ရုံးချုပ် |
|  |
| အတိုကောက် | IMF |
| ဖွဲ့စည်းခြင်း | ၂၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၄၅ (၁၉၄၅-၁၂-27) |
| အမျိုးအစား | International financial institution |
| ဦးတည်ချက် | Promote international monetary co-operation, facilitate international trade, foster sustainable economic growth, make resources available to members experiencing balance of payments difficulties, prevent and assist with recovery from international financial crises |
| ဌာနချုပ် | 700 19th Street NW, Washington, D.C., U.S. |
| ကိုဩဒိနိတ် | ﻿ / ﻿ |
| ဝန်ဆောင်မှုဒေသ | ကမ္ဘာတဝှမ်း |
| အဖွဲ့ဝင်များ | ၁၉၀
countries (189 UN countries and Kosovo) |
| ရုံးသုံးဘာသာစကား | အင်္ဂလိပ် |
| ဦးဆောင်ညွန်ကြားရေးမှူး | Kristalina Georgieva |
| First Deputy Managing Director | Gita Gopinath |
| Chief Economist | Pierre-Olivier Gourinchas |
| အဓိကအဖွဲ့အစည်း | Board of Governors |
| မိခင်အဖွဲ့အစည်း |  ကုလသမဂ္ဂ |
| ဘတ်ဂျက် (၂၀၂၂) | $1.2 billion USD |
| ဝန်ထမ်း | ၂,၄၀၀ |
| ဝက်ဘ်ဆိုဒ် | imf.org |

**အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့** (အိုင်အမ်အက်ဖ်) (International Monetary Fund, IMF) သည် ကမ္ဘာ့ငွေရေး ကြေးရေးစနစ်ကို ကြီးကြပ်သည့် အဖွဲ့အစည်း တရပ်ဖြစ်ပြီး အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံမှ အစိုးရများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်း ထားသည်။ ယင်းအဖွဲ့အစည်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးလဲလှယ်နှုန်း တည်ငြိမ်စေရေး၊ စီးပွားရေးမူဝါဒ ပိုမိုလွတ်လပ်လာစေရေးတို့ ဖြစ်သည်။ အိုင်အမ်အက်ဖ်၏ ဗဟိုဌာနချုပ်မှာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ဝါရှင်တန်ဒီစီတွင် တည်ရှိသည်။

## ကိုးကား
# မကာအို

|  |
| --- |
| **မကာအို အထူးအုပ်ချုပ်ရေးဒေသ တရုတ် ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ中華人民共和國澳門特別行政區** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| အလံ
  | အမှတ်တံဆိပ်
  |

 |
| **ပထဝီ**（လက်ရှိနယ်နမိတ်） |
|  |
| **ဧရိယာ မြေဧရိယာ：29.2km²（2007）
* ကမ်းရိုးတန်း：41km
 |
| **အချိန်ဇုန်** | UTC+8 |
| **နိုင်ငံ** |  တရုတ် |
| **လူနေမှု** |
| **ရုံးသုံးဘာသာ** | တရုတ်၊ ပေါ်တူဂီ |
| **လူဦးရေ စုစုပေါင်း：557,000 ဦး（2008）
* သိပ်သည်းမှု ：18,000ဦး/km²（2007）
* သက်တမ်း：84.36 နှစ် （2009）
 |
| **လူမျိုး** | တရုတ် 97%၊ ပေါ်တူဂီနှင့် အခြားနိုင်ငံခြားသား 3% |
| **နိုင်ငံရေး** |
| **အုပ်ချုပ်ရေးမှူး** | ဟော်ဟုတ်ဟွ (何厚鏵) |
| **စီပွားရေး** |
| **ငွေကြေး** | ပါတာကပ်စ်（Patacas） |
| **GDP** | $114.36 ဘီလျံ Patacas (နံပါတ် 139) |
| **HDI** |  0.940 （မြင့် 2008 နံပါတ် 21） |
| **အခြား** |
| **သင်္ကေတ** | MAC |
| **ဒိုမိန်း** | .mo |
| **ဧရိယာကုဒ်** | 853 |
| **ယာဉ်မောင်း** | လက်ဝဲကပ်မောင်း |
| **မကာအို မြေပုံ** |

မကာအို
**မကာအို** (澳門 ：မကာအို အထူးအုပ်ချုပ်ရေး ဒေသ) သည် တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၏ အထူးအုပ်ချုပ်ရေးဒေသ ဖြစ်သည်။ မကာအို ကျွန်းဆွယ်သည် မြောက်ဘက်တွင် တရုတ်ပြည်မကြီးနှင့် နယ်မြေခြင်း ဆက်စပ်လျက်ရှိပြီး အရှေ့ဘက်တွင် ဟောင်ကောင်နှင့် ၃၀ ကီလိုမီတာသာ ကွာဝေးသည်။

မကာအိုသည် ချင်မင်းဆက်ခေတ်မှစ၍ တရုတ်အပိုင် နယ်နမိတ်ဖြစ်သည်။ မင်မင်းဆက်ခေတ် ၁၅၅၇ ခုနှစ်တွင် ပေါ်တူဂီအား ငှားရမ်းပေးခဲ့သည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်တွင် ပေါ်တူဂီအစိုးရနှင့် မန်ချူးအစိုးရတို့သည် သက်တမ်း နှစ် ၄၀ ရှည်ကြာသည့် တရုတ် ပေါ်တူဂီ ကုန်သွယ်ရေး စာချုပ်ကို ချုပ်ဆိုခဲ့ပြီးနောက် မကာအိုသည် ပေါ်တူဂီမှ ရေရှည်အုပ်ချုပ်သည့် နယ်မြေဖြစ်လာသည်။ ဥရောပတိုင်းပြည်များ၏ တရုတ်ပြည်ရှိ ပထမဦးဆုံးနှင့် နောက်ဆုံး ကိုလိုနီနယ် ဖြစ်သည်။

၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် တရုတ်နှင့် ပေါ်တူဂီတို့သည် မကာအို၏ ရှေ့ရေးနှင့် ပတ်သက်၍ ဆွေးနွေးခဲ့ကြပြီး ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် တရုတ် ပေါ်တူဂီ ပူးတွဲကြေညာချက်ကို တရားဝင်ရေးထိုးခဲ့သည်။ ထိုကြေညာချက်အရ ၁၉၉၉ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် ပေါ်တူဂီအုပ်ချုပ်ရေးကို အဆုံးသတ်ကာ မကာအိုအား တရုတ်ပြည်သူ့ သမ္မတနိုင်ငံထံ ပြန်လည်အပ်နှင်းခဲ့သည်။ တရုတ်အစိုးရသည် မကာအိုဒေသတွင် တပြည်ထောင် နှစ်စနစ်ကို ကျင့်သုံးရန်၊ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေး ပေးရန် ကတိပြုခဲ့သည်။

## ကိုးကား
# အလှတရား

ဂေါသစ် ဗိသုကာပညာ၏ ပြယုဂ်ဖြစ်သော ပြင်သစ်နိုင်ငံ နော်တာဒိမ်း ဘုရားရှိခိုးကျောင်းမှာ ရေယွန်နက် နှင်းဆီပန်းပုံ ပြတင်းပေါက်
အလှတရားဆိုသည်မှာ လူပုဂ္ဂိုလ်၊ တိရစ္ဆာန်၊ နေရာ၊ အရာဝတ္ထု သို့မဟုတ် အတွေးအမြင်တို့မှ နေ၍ ပျော်ရွှင်မှု၊ အဓိပ္ပာယ်ရှိမှု၊ ကျေနပ်နှစ်သိမ့်မှု စသည်တို့ကို ခံစားသိရှိစေနိုင်သည့် သွင်ပြင်လက္ခဏာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အလှတရားကို အနုသုခုမဒဿနပညာ၊ လူမှုဗေဒ၊ လူမှုရေးဆိုင်ရာ စိတ်ပညာနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အစရှိသည့် ဘာသာရပ်တို့၏ အစိတ်အပိုင်း တစ်ခု အနေနှင့် လေ့လာကြလေ့ ရှိသည်။
# အက်ဖ်-၃၅ လိုက်တနင်း ၂

| F-35 Lightning II |
| --- |
|  |
| အမျိုးအစား | ဘက်စုံသုံး ရေဒါမြင်ကွင်း ပုံရိပ်လျော့ တိုက်လေယာဉ် |
| မူလပထမနိုင်ငံ | အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု |
| ထုတ်လုပ်သူ | လော့ခ်ဟိမာတင် အေရိုနော့တစ် |
| ပထမဦးဆုံးခရီးစဉ် | ဒီဇင်ဘာ ၁၅ရက် ၂၀၀၆ ခုနှစ် |
| အဓိကအသုံးပြုသူ | အမေရိကန် လေတပ် |
| တည်ဆောက်ပြီးခဲ့သည့် အရေအတွက် | ၁၃ (အစမ်း) |
| တစ်စီးချင်း၏တန်ဖိုး | F-35A: ယူအက်စ် ဒေါ်လာ ၁၂၂ သန်း (ထုတ်လုပ်စရိတ် ၂၀၁၁) F-35B: ယူအက်စ်ဒေါ်လာ ၁၅၀ သန်း (ပျမ်းမျှစရိတ် ၂၀၁၁) F-35C: US$139.5M (avg. cost, 2011) |

**လော့ခ်ဟိမာတင် အက်ဖ်-၃၅ လိုက်တနင်း ၂** သည် တစ်ယောက်စီး အင်ဂျင်တစ်လုံးတပ် ပဉ္စမမျိုးဆက် ဘက်စုံသုံး တိုက်လေယာဉ်ဖြစ်ပြီး ယခုလက်ရှိတွင် စမ်းသပ်ဆဲဖြစ်သည်။ မြေပြင်တိုက်ခိုက်ရေး၊ ထောက်လှမ်းရေးနှင့် လေကြောင်းရန် ကာကွယ်ရေး အတွက် ရည်ရွယ်တည်ဆောက်ခြင်း ဖြစ်ပြီး ရေဒါမြင်ကွင်းမှ ဖမ်းမိရန် ခက်ခဲသော ရေဒါလှိုင်း ပုံရိပ်လျော့ နည်းပညာကို အသုံးပြုထားသည်။ အက်ဖ် ၃၅ တွင် မော်ဒယ်လ် ၃ မျိုးရှိပြီး ပထမတစ်မျိုးမှာ ပုံမှန် အတက်အဆင်း ပြုလုပ်နိုင်သည့် အမျိုးအစား၊ ဒုတိယ တစ်မျိုးမှာ ပြေးလမ်း အတိုတွင် တက်နိုင်ပြီး ဒေါင်လိုက် ဆင်းသက်နိုင်သော အမျိုးအစား နှင့် တတိယတစ်မျိုးမှာ လေယာဉ်တင်သင်္ဘောတွင် အတက်အဆင်း ပြုလုပ်နိုင်သော အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား

* Borgu, Aldo. *A Big Deal: Australia's Future Air Combat Capability*. Canberra: Australian Strategic Policy Institute, 2004. ISBN 1-920722-25-4.
* Gunston, Bill. *Yakovlev Aircraft since 1924*. London: Putnam Aeronautical Books, 1997. ISBN 1-55750-978-6.
* Keijsper, Gerald. *Lockheed F-35 Joint Strike Fighter*. London: Pen & Sword Aviation, 2007. ISBN 978-1-84415-631-3.
* Kopp, Carlo and Peter Goon. "Joint Strike Fighter." *Air Power Australia*. Retrieved 15 July 2007.
* Lake, Jon. "The West's Great Hope". *AirForces Monthly*, December 2010.
* Polmar, Norman. *The Naval Institute Guide to the Ships and Aircraft of the U.S. Fleet.* Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 2005. ISBN 978-1-59114-685-8.
* Spick, Mike. *The Illustrated Directory of Fighters*. London: Salamander, 2002. ISBN 1-84065-384-1.
* Winchester, Jim. "Lockheed Martin X-35/F-35 JSF". *Concept Aircraft: Prototypes, X-Planes and Experimental Aircraft*. Kent, UK: Grange Books plc., 2005. ISBN 1-59223-480-1.

## ပြင်ပလင့်ခ်များ

* Official JSF web site 27 October 2007 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး ., Official JSF videos 15 March 2010 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး .
* Official F-35 Team web site 24 July 2012 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး .
* JSF UK Team 21 May 2001 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး .
* F-35 – Royal Air Force 28 September 2007 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး .
* U.S. Navy Research, Development & Acquisition, F-35 page 25 June 2008 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး .
* F-35 profile on Scramble Dutch Aviation Society 22 August 2012 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး .
* U.S. Naval Air Systems Command 30 March 2014 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး ., NAVAIR news 22 December 2018 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး .
* F-35 Lightning II Joint Strike Fighter
# အရင်းအနှီး

**အရင်းအနှီး** (အင်္ဂလိပ်: Capital) ဆိုသည်မှာ ဘောဂဗေဒပညာရပ်၌ စီးပွားရေးအရ အသုံးဝင်သော လုပ်ငန်းများကို ဆောင်ရွက်နိုင်မည့် စွမ်းအားကို မြှင့်တင်ပေးနိုင်သည့် ဥစ္စာပစ္စည်းများသည် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အမဲလိုက်ရာတွင် လက်နက်အဖြစ်အသုံးပြုနိုင်သော ကျောက်တုံး သို့မဟုတ် မြားတစ်လက်မှာ ဂူအောင်းလူသားတစ်ဦးအတွက် အရင်းအနှီးဖြစ်သကဲ့သို့ လမ်းများမှာလည်း မြို့နေပြည်သူများအတွက် အရင်းအနှီးပင်ဖြစ်သည်။

အရင်းအနှီးဆိုသည်မှာ "ဝင်ငွေမျှော်မှန်းနိုင်သည့် စတော့ခ်တစိတ်တပိုင်း" ဟု အဒမ်စမစ်သ်က အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ "စတော့ခ်" ဟူသည့်အသုံးအနှုန်းမှာ သစ်ငုတ် သို့မဟုတ် ပင်စည်ဟူသည့် ရှေးအင်္ဂလိပ်စကားမှ ဆင်းသက်လာသည်။ အနည်းဆုံး ၁၅၁၀ ခုနှစ်မှစတင်၍ လယ်ယာမြေပေါ်ရှိ ရွှေ့ပြောင်းနိုင်သည့် ပစ္စည်းအားလုံးအဖြစ် ရည်ညွှန်းသုံးနှုန်းလာခဲ့သည်။

ရင်းနှီးကုန် သို့မဟုတ် မတည်အရင်းအနှီး ဆိုသည်မှာ ကုန်ချော ၊ တာရှည်ခံကုန် သို့မဟုတ် ထုတ်ကုန် နှင့် ဝန်ဆောင်မှုပြုရာတွင် အသုံးပြုသည့် ငွေမှတပါး အခြားအရင်းအနှီး ဖြစ်သည်။

မတည်အရင်းအနှီးသည် လူလုပ်အားဖြင့်မြှင့်တင်နိုင်သည့် မြေရာ (သို့မဟုတ် ပြန်လည်အသုံးမပြုနိုင်သော ရင်းမြစ်များ) နှင့်မတူ ကွဲပြားသည်။ ရုပ်ဝတ္တုအရင်းအနှီးကို မတည်စတော့ခ်ဟု ညွှန်းဆိုလေ့ရှိသည်။ (လုပ်ငန်းဆိုင်ရာ မတည်စတော့ခ်နှင့် မရောထွေးရန်လိုသည်)

ထုတ်လုပ်မှုဖြစ်စဉ်အတွက် သွင်းကုန်ဖြစ်သည်။ ပြန်လည်ရောင်းချနိုင်သော ထုတ်ကုန်နှင့် ဝန်ဆောင်မှုများကို ထုတ်လုပ်ရာတွင် အသုံးပြုနိုင်သည့်အတွက် အိမ်ရာနှင့် ကိုယ်ပိုင်သုံးယာဉ်များကို မတည်အရင်းအနှီးဟု သတ်မှတ်ခြင်း မရှိဘဲ တာရှည်ခံကုန်အဖြစ်သာ သတ်မှတ်သည်။

မာ့ခ်ရှန်းနိုင်ငံရေးဘောဂဗေဒ၌ မတည်ငွေဆိုသည်မှာ အမြတ်အစွန်းရစေရန် ပြန်လည်ရောင်းချနိုင်မည့် ပစ္စည်းကို ဝယ်ယူသုံးစွဲသည့် ငွေကြေးကို ဆိုလိုသည်။ စီးပွားရေးသံသရာဖြစ်စဉ်တွင်သာ မတည်အရင်းအနှီး (လုပ်ငန်း လည်ပတ်မှုမှ ရရှိသော ကြွယ်ဝမှု) ရှိပြီး မတည်အရင်းအနှီးသည် အရင်းရှင်စီးပွားရေး စနစ်၏ အခြေခံဖြစ်သည်ဟု မာ့စ်ကယူဆသည်။ ခေတ်ပေါ်ဘောဂဗေဒတွင်မူ ယင်းမတည်အရင်းအနှီး အမျိုးအစား ကို မတည်ရင်းနှီးငွေဟု ညွှန်းဆိုပြီး မတည်ကုန်နှင့်ကွဲပြားသည်။

သမရိုးကျ သို့မဟုတ် ကျမ်းရိုးဘောဂဗေဒက ကုန်ထုတ်လုပ်မှုဖြစ်စဉ်၏ အစိတ်အပိုင်း (အခြားအစိတ်အပိုင်းများ - မြေရာ နှင့် လုပ်အား) ဟု အသိအမှတ်ပြုသည်။ ထုတ်လုပ်ရေး၏ အခြားသွင်းကုန်များကို ကျမ်းရိုးဘောဂဗေဒတွင် မရွှေ့ပြောင်းနိုင်သောပစ္စည်းများဟု ခေါ်ဆိုပြီး အဖွဲ့အစည်း၊ စွန့်ဦးတီထွင်မှု၊ အကြားအမြင်သုတ၊ နာမည်ကောင်း၊ စီမံခန့်ခွဲမှု (အချို့က အရည်အချင်း၊ လူမှုအရင်းအနှီး သို့မဟုတ် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာအရင်းအနှီးဟု သရုပ်ဖော်သည်)

ကုန်ထုတ်လုပ်မှု၏ အစိတ်အပိုင်းမှာ -

* ကုန်ကြမ်း သို့မဟုတ် ကြားခံကုန်များကဲ့သို့မဟုတ်ဘဲ ကုန်ထုတ်လုပ်မှုဖြစ်စဉ်တွင် ချက်ချင်းအသုံးမပြုသော ကုန်ပစ္စည်းများ။ (ခြွင်းချက်မှာ တန်ဖိုးလျော့ခွင့်ပြုငွေ ဖြစ်ပြီး ကြားခံကုန်များနှင့်အလားတူ လုပ်ငန်း အသုံးစရိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။)
* ထုတ်လုပ်နိုင်သော သို့မဟုတ် ပွားစီးနိုင်သော ကုန်ပစ္စည်းများ (မြေရာ နှင့် ပြန်လည်အသုံးမပြုနိုင်သော ရင်းမြစ်များ)

## ကိုးကား
# အုဆုတောင်

| အုဆုတောင် |
| --- |
| 有珠山 *Usu-zan* |
| Viewed from the SE. |
| အမြင့်ဆုံးအမှတ် |
| အမြင့် | ၇၃၃ m (၂,၄၀၅ ft) |
| စာရင်းသွင်းခြင်း | Mountains of Japan |
| ကိုဩဒိနိတ် | ﻿ / ﻿ |
| ပထဝီဝင် |
| အုဆုတောင်Hokkaidō, Japan
 |
| ပင်မတောင်တန်း | Nasu Volcanic Zone |
| မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ပြ မြေပုံ | Geographical Survey Institute 25,000:1 壮瞥, 50,000:1 虻田 |
| ဘူမိဗေဒ |
| တောင်အမျိုးအစား | Stratovolcano |
| ကျောက်သားအမျိုးအစား | * Basalt
* Andesite
* Dacite
* Rhyolite
 |
| Volcanic arc | Northeast Japan Arc |
| နောက်ဆုံး ပေါက်ကွဲမှု | March 2000 to September 2001 |

**အုဆုတောင်** (有珠山, Usu-zan) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဟော့ကိုင်းဒိုးကျွန်းရှိ "ရှိခိုဆွတ် - တိုးယအမျိုးသားဥယျာဉ်နယ်မြေ" တွင် ပါဝင်သည့် မီးတောင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤတောင်သည် ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်ကတည်းက လေးကြိမ်တိုင် ပေါက်ကွဲခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ၁၉၁၀ ခုနှစ်တွင် တစ်ကြိမ်ပေါက်ကွဲခဲ့ကာ ထိုပေါက်ကွဲမှုကြောင့် မဲဂျိရှင်းတောင် (Meiji-shinzan) ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ၁၉၄၄ - ၄၅ ခုနှစ်တွင် တစ်ကြိမ်ပေါက်ကွဲခဲ့ပြီး ရှောဝရှင်းတောင် (Shōwa-shinzan) တောင်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ တတိယအကြိမ်မှာ ၁၉၇၇ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၇ ရက်နေ့ဖြစ်ပြီး၊ စတုတ္ထအကြိမ်အဖြစ် ၂၀၀၀ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ပေါက်ကွဲခဲ့သည်။ ဤတောင်၏ မြောက်ဘက်တွင် တိုးယရေကန် ရှိသည်။

အုဆုတောင်နှင့် ရှောဝရှင်းတောင်တို့သည် ခရီးသွားများကို အဓိကဆွဲဆောင်သည့် နေရာများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤတောင်များသည် "ရှိခိုဆွတ် - တိုးယအမျိုးသားဥယျာဉ်" အတွင်း တည်ရှိသည်။ အုဆုတောင်တွင် တည်ရှိသည့် ကြိုးကားလိုင်းကို စီးနင်းကာ ခရီးသွားများသည် ရှောဝရှင်းတောင်ကို အပေါ်စီးမှ ကြည့်ရှုခံစားနိုင်သည်။ ၁၉၇၇ ခုနှစ်ပေါက်ကွဲမှုကို Alan Booth ၏ ခရီးသွားစာအုပ်ဖြစ်သည့် The Roads to Sata တွင် ဖော်ပြထားသည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် G8 Summit အစည်းအဝေးပွဲကို အုဆုတောင်အနီး တိုးယရေကန်တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။

## ရုပ်ပုံများ

|  |
| --- |
| * Tōya caldera & Mount Usu (bottom)
* Mount Usu
* Tōya caldera & Usu volcano
* Mountaintop Crater
* East side
 |

## ပြင်ပလင့်များ

* Usuzan—Japan Meteorological Agency (in ဂျပန်)
* 15. Usuzan။ *National Catalogue of the Active Volcanoes in Japan*။ Japan Meteorological Agency။
* Usu Volcano—Geological Survey of Japan
* Toya-Usu UNESCO Global Geopark

## ကိုးကား
# ဆာကေး

၁၇၄၀ ခုနှစ်မှ ဆာကေးပုလင်း၊ ဂျပန်နိုင်ငံ
ဖန်ခွက်အကြည်ဖြင့် ထည့်ထားသော ဆာကေး
ဆုရုဂါအိုကာ ဟချိမန်-ဂူး နတ်ကွန်းတွင် ဆာကေးစည်များဖြင့် ပသထားပုံ
**ဆာကေး** (အင်္ဂလိပ် Sake ဂျပန်။ 酒) ကို ဂျပန်ဆန်အရက်ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး ဖွဲနုပြောင်အောင် ပေါလစ်တင်ထားသော ဆန်အား ကစော်ဖောက်ခြင်းမှ ရရှိသော အရက်တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဝိုင်အရက်နှင့် မတူသော အချက်မှာ ဝိုင်အရက်သည် သစ်သီးတွင် သဘာဝအတိုင်း ပါဝင် သော သကြားအား ကစော်ဖောက်ခြင်းမှ ရရှိပြီး ဆာကေးအရက်မှာမူ ဘီယာကဲ့သို့ ချက်လုပ်ခြင်းမှ ရသည်။ ကစီဓာတ်များအား သကြားအဖြစ်ပြောင်းလဲ၍ ထိုမှတဆင့် ကစော်ဖောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

ဆာကေးအရက်ချက်ခြင်းနှင့် ဘီယာချက်ခြင်းတို့ ကြား ကွာခြားချက်မှာ ဘီယာချက်လုပ်ရာတွင် ကစီဓာတ်ကို ပထမအဆင့်တွင် သကြားအဖြစ်ပြောင်းလဲ၍ ဒုတိယအဆင့်တွင် သကြားမှ အရက်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသည်။ ဆာကေးမှာမူ အခြားသော ဆန်အရက်များကဲ့သို့ပင် ကစီဓာတ်မှ အရက်သို့ ပြောင်းလဲခြင်းအား တစ်ချိန်တည်း တစ်ပြိုင်တည်းတွင် ပြုလုပ်သည်။ ထို့အပြင် ဆာကေး၊ ဝိုင်နှင့် ဘီယာတို့တွင် အရက်ပါဝင်မှု အချိုးအစား ကွာခြားသည်။ ဝိုင်များတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် အရက် ၉% မှ ၁၆% ပါဝင်လေ့ရှိပြီး ဘီယာအများစုတွင်မူ အရက် ၃% မှ ၉% အထိပါဝင်ကာ ဆာကေးတွင်မူ အရက် ၁၈% မှ ၂၀%အထိ ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ (သို့သော်လည်း အမြဲလိုလိုပင် ပုလင်းမသွတ်မီ ၁၅% အထိ ရေရောခြင်းဖြင့် ဆာကေး၏ အရက်ပါဝင်မှုကို လျှော့ချကြသည်။

## ကိုးကား
# အိုးဆခိမြို့၊ ခါဂိုရှီးမား

**အိုးဆခိမြို့**  (大崎町 *အိုးဆခိ − ချေား*  ) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ခါဂိုရှီးမားခရိုင်၊ ဆိုးတိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။

၂၀၁၇ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် မြို့နေလူဦးရေသည် ၁၃၄၈၈ ဦး ရှိသည်။ စုစုပေါင်း ဧရိယာသည် ၁၃၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ ကျယ်ဝန်းသည်။

## ကိုးကား
# ၁၈၇၁

|  |  |
| --- | --- |
| ထောင်စုနှစ်: | ၂ ထောင်စုနှစ် |
| ရာစုနှစ်များ: | * ၁၈ ရာစုနှစ်
* **၁၉ ရာစုနှစ် ၂၀ ရာစုနှစ်
 |
| ဆယ်စုနှစ်များ: | * ၁၈၅၀ ဆယ်စုနှစ်
* ၁၈၆၀ ဆယ်စုနှစ်
* **၁၈၇၀ ဆယ်စုနှစ် ၁၈၈၀ ဆယ်စုနှစ်
* ၁၈၉၀ ဆယ်စုနှစ်
 |
| ခုနှစ်များ: | * ၁၈၆၈
* ၁၈၆၉
* ၁၈၇၀
* **၁၈၇၁ ၁၈၇၂
* ၁၈၇၃
* ၁၈၇၄
 |

**၁၈၇၁**

## ၁၈၇၁ ခုနှစ် မှတ်တမ်း

### ဇန်နဝါရီလ

(၁) ရက်။

### ဖေဖော်ဝါရီလ

(၁) ရက်။

### မတ်လ

(၁) ရက်။

### ဧပြီလ

(၁) ရက်။

### မေလ

(၁) ရက်။

### ဇွန်လ

(၁) ရက်။

### ဇူလိုင်လ

(၁) ရက်။

### ဩဂုတ်လ

(၁) ရက်။

### စက်တင်ဘာလ

(၁) ရက်။

### အောက်တိုဘာလ

(၁) ရက်။

### နိုဝင်ဘာလ

(၁) ရက်။

### ဒီဇင်ဘာလ

(၁) ရက်။

## ကိုးကား
# ကမ္ဘာ့သမိုင်း

လူသားတို့၏သမိုင်း သို့မဟုတ် ကမ္ဘာ့သမိုင်းသည် လူသားထု၏အတိတ်ကို သေသေချာချာ သုတေသနပြုကာ ဖော်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။
ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ မနုဿဗေဒ၊ မျိုးရိုးဗီဇပညာ၊ ဘာသာဗေဒနှင့် အခြားသော ပညာရပ်များမှ ရှာဖွေတွေ့ရှိချက်များကို အခြေခံ၍ ဖော်ပြခြင်းဖြစ်ပြီး၊ စာအရေးအသားကို စတင်တီထွင်သည့်ကာလမှ စတင်၍ သမိုင်းတင်ထားနိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုသို့ သမိုင်းတင်ဖော်ပြရာတွင် ရေးသားထားသော မှတ်တမ်း၊ ကျမ်းဂန်များနှင့် သမိုင်းပညာရှင်အချင်းချင်း တည်းဖြတ်အတည်ပြုစစ်ဆေးပြီးမှသာ ရေးသားထားသည့် စာအုပ်စာတမ်းများ၊ တွေ့ရှိချက်များကို အခြေခံလေ့ရှိသည်။

## သမိုင်းမတင်မီခေတ်

### လူသားအစ

မျိုးရိုးဗီဇတိုင်းတာမှုများက လက်ရှိလူသားမျိုးရိုး(ဟိုမို ဆေပီယန်စ် - Homo sapiens)နှင့် လူနှင့် ပုံပန်းအနီးစပ်ဆုံး ဆွေမျိုးများဟုဆိုနိုင်သော ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံ (chimpanzees and bonobos)မျိုးရိုးတို့ သည် မူလမျောက်ဝံမျိုးရိုးမှ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၄.၆မှ ၆.၂သန်းခန့်တွင် ခွဲထွက်လာခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြထားသည်။ ခန္ဓာဗေဒအရလက်ရှိလူသားဟုဆိုနိုင်သူ (Anatomically modern human)များကို အာဖရိကတိုက်တွင် လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၃၀၀,၀၀၀ခန့်တွင် ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ အဆိုပါလူများသည် အခြားမျိုးနွယ်စိတ်များနှင့် ကွဲပြားသော အပြုအမူများဖြစ်သော ခေတ်လူသားများ၏ အပြုအမူနှင့် ဆင်တူသောအပြုအမူတို့ကို လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၅၀၀,၀၀၀ခန့်တွင် စတင်ကျင့်သုံးလာခဲ့ကြသည်။

ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ Lascaux၌ ၁၅,၀၀၀ BCE ပတ်ဝန်းကျင်ကာလတွင် ရေးဆွဲထားသည့် ဂူနံရံ ပန်းချီ
ဩစတြီးယားနိုင်ငံမှ ၂၆,၅၀၀ BCE ပတ်ဝန်းကျင်ကာလတွင် ပြုလုပ်ထားသော "Venus of Willensdorf"
## လူ့​အဖွဲ့​အစည်းများ ပေါ်ပေါက်တိုးတက်လာခြင်း

၁၀,၀၀၀ BCE ခန့်တွင်စတင်သော ကျောက်ခေတ်သစ်အပြောင်းအလဲကာလ၌ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးများ စတင်ပေါ်ပေါက်ကြီးထွားလာခဲ့ပြီး လူသားတို့၏ နေထိုင်မှုပုံစံကို အခြေခံအားဖြင့် ပြောင်းလဲသွားစေခဲ့သည်။ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသတွင် ၁၀,၀၀၀ BCE ပတ်ဝန်းကျင်၌ လည်းကောင်း၊ လက်ရှိတရုတ်နိုင်ငံတည်ရှိရာဒေသတွင် ၇,၀၀၀ BCE ပတ်ဝန်းကျင်၌ လည်းကောင်း၊ အိန္ဒုမြစ်ဝှမ်းဒေသနှင့် ဥရောပဒေသတွင် ၆,၀၀၀ BCE ပတ်ဝန်းကျင်၌ လည်းကောင်း၊ အမေရိကဒေသတွင် ၄,၀၀၀ BCE ပတ်ဝန်းကျင်၌ လည်းကောင်း လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးကို စတင်လုပ်ကိုင်ကာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသတွင် ၈,၅၀၀ BCE ပတ်ဝန်းကျင်၌ ဂျုံနှင့် ဘာလီစသော ကောက်နှံပင်များ(cereal crops)ကို စတင်စိုက်ပျိုးလာကြပြီး၊ သိုးနှင့် ဆိတ်များမွေးမြူခြင်းဖြင့် တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများကို အိမ်သုံးအဖြစ်မွေးမြူခြင်း စတင်လာခဲ့ကြသည်။

## မှတ်စုများ

## ကိုးကား

## စာစုစာရင်း

* "Genomic Divergences Between Humans and Other Hominoids and the Effective Population Size of the Common Ancestor of Humans and Chimpanzees"  (2001). *American Journal of Human Genetics* **68** (2): 444–56. doi:10.1086/318206. PMID 11170892. PMC:1235277.
* Hart-Davis၊ Adam, ed. (2012)။ *History: The Definitive Visual Guide*။ New York: DK Publishing။ ISBN 978-0-7566-7609-4။CS1 maint: ref=harv (link)
* McNeill၊ William H. (1999) [1967]။ *A World History* (4th ed.)။ New York: Oxford University Press။ ISBN 978-0-19-511616-8။CS1 maint: ref=harv (link)