# ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ

| ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ |
| --- |
| ဒေသအလိုက် ပျံ့နှံ့မှု: | မြန်မာနိုင်ငံ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ |
| ခွဲခြားမှု: | တရုတ်-တိဗက်နွယ်* တိဗက်-ဗမာနွယ်
	+ ဗမာ-ချိအန်?
		- လိုလို-ဗမာနွယ်
			* **ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ**
 |
| အခွဲများ: | * မြောက်ပိုင်း ဗမာနွယ်
* တောင်ပိုင်း ဗမာနွယ်
 |
| Glottolog: | `burm1266` |

 ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများအား
**ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ** (အင်္ဂလိပ်: Burmish languages) သို့မဟုတ် **မြန်မာနွယ်ဘာသာစကားများ** သည် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစုကြီး၏ လိုလို-ဗမာအုပ်စုခွဲတွင် ပါဝင်သော ပင်မဘာသာစကားမျိုးနွယ်စုကြီး တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို ပြောဆိုကြသော တိုင်းရင်းသားအများစုသည် မြန်မာနိုင်ငံ (အထူးသဖြင့် ကချင်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် အလယ်ပိုင်းဒေသများ)၊ တရုတ်နိုင်ငံ (ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်း) တို့တွင် အဓိက နေထိုင်ကြပြီး၊ အချို့ကို ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။

## မျိုးနွယ်စုခွဲခြားခြင်း

ဘာသာစကားဗေဒပညာရှင် ဒေးဗစ်ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) ၏ ခွဲခြားမှုအရ ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများကို ပထဝီဝင်နှင့် သဒ္ဒါစနစ်များအပေါ် မူတည်၍ အဓိကအားဖြင့် အုပ်စုကြီး နှစ်ခု ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။

### ၁။ မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Northern Burmish)

ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသူများသည် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း ကချင်ပြည်နယ်နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ် ယူနန်ပြည်နယ်တို့တွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။ ကချင်မျိုးနွယ်စုကြီး (ဂျင်းဖော) ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုချင်း နီးစပ်ကြသည်။ ထင်ရှားသော ဘာသာစကားများမှာ -

* မရူ (Maru / Lawngwaw)
* လရှီ (Lashi / Lacid)
* အဇီး (Atsi / Zaiwa)
* မိုင်းသာ / အာချန် (Achang / Maingtha)
* ပန်ဝါ (Pela / Bola)

### ၂။ တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Southern Burmish)

ဤအုပ်စုတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးနှင့် ပင်မဘာသာစကားဖြစ်သော ဗမာစကားနှင့် ၎င်း၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ အဓိက ပါဝင်သည်။

* **ဗမာဘာသာစကား** (Standard Burmese)
* **ဒေသန္တရ မူကွဲစကားများ:** ရခိုင်စကား (Arakanese)၊ ထားဝယ်စကား (Tavoyan)၊ အင်းသားစကား၊ ဓနုစကား နှင့် တောင်ရိုးစကား တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရခိုင်နှင့် ထားဝယ်စကားတို့သည် ဗမာစာပေ ရေးထုံးဟောင်း၏ သံပြောင်းရစ်သံ (Rhotic 'R' sound) များကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားသည့် ဝိသေသ ရှိကြသည်။

## ပါဝင်သည့်ဘာသာစကားများ

### လာမာ (၂၀၁၂)

ဤအုပ်စုတွင်ပါဝင်သည့် ဘာသာစကားများ၏ အသံအနိမ့်အမြင့် (တက်ကျသံ) အပေါ်မူတည်၍ လာမာ (၂၀၁၂) က အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။

* **ဗမာနွယ်**
	+ ဗမာဘာသာဗဟိုချက်အုပ်စု (တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်)
	+ မိုင်းသာ-ဇိုင်ဝါး (မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်)
		- မိုင်းသာအုပ်စု
			* မိုင်းသာ
		- ဇိုင်ဝါးအုပ်စု

			* ပေါ်လာ (ပေါ်လာ)
			* လရှီ-ဇိုင်ဝါး
				+ လရှီ (လချိတ်)
				+ မရူ၊ ဇိုင်ဝါး(အဇီး)

### နိရှိဘာသာစကား (၁၉၉၉)

နိရှိစကားကို ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတို့၏ရှေးဦးဘာသာစကားဖြစ်သော ရှေးမြန်မာစကား၏ စကားလုံးအသုံးအနှုန်းများမှတဆင့် ယနေ့ခေတ်ဗမာနွယ်ဘာသာစကားအသီးသီးတို့တွင် ပြောင်းလဲလာပုံအပေါ်တွင်အခြေခံ၍ ဗမာအုပ်စုနှင့် မရူအုပ်စုဟူ၍ အုပ်စုနှစ်ခုခွဲခြားထားသည်။ ဗမာအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ ဗမာစကား၊ မိုင်းသာစကားနှင့် ယူနန်ပြည်နယ် တယ်ဟုန်ခရိုင်တွင်နေထိုင်သော လူဦးရေ ၁၀၀ ခန့်ကသာပြောဆိုကြသော ရှန်းတောင်စကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ မရူအုပ်စုတွင်ပါဝင်သောဘာသာစကားများမှာ အဇီး(ဇိုင်ဝါး)၊ လရှီ(လချိတ်၊ မရူနှင့် ပေါ်လာစကားတို့ဖြစ်ကြသည်။ ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများစွာထဲမှ ရခိုင်စကားတွင် *ရ* နှင့် *ယ* တို့သည် အသံမတူညီသော ဗျည်းအက္ခရာများဖြစ်ကြသော်လည်း ဗမာစကားတွင်မူ ထိုဗျည်းနှစ်ခုစလုံးသည် *ယ* ဗျည်းသံအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲရောနှောသွားခဲ့ပြီး အခြားဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားအများစုသည်လည်း ထိုနည်းတူပင်ဖြစ်သည်။ ထားဝယ်စကားတွင်မူ *ကျောင်း* ကို *က္လောင်း၊ မြေ*ကို *မ္လေ*စသည်ဖြင့် လဆွဲသံများကို ယနေ့အချိန်အထိ တွေ့ရှိနိုင်သေးသည်။ ရှေးမြန်မာစကားတွင် တွေ့ရှိရသော ယပင့်နှင့် ရရစ် ဗျည်းတွဲကိုမူ ဗမာအုပ်စုဝင်မည်သည့်ဘာသာစကားတွင်မှ မတွေ့ရတော့ပေ။ ဘိတ်စကားမှာမူ မြန်မာဒေသိယစကားများတွင် လေ့လာမှုအနည်းငယ်သာပြုလုပ်နိုင်သေးသည့် ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည်။

* ဗမာစကား (ရုံးသုံးမြန်မာဘာသာနှင့် ရခိုင်ဘာသာစကား စသည်တို့ ပါဝင်သည်)
* မိုင်းသာစကား
* ရှန်းတောင်စကား
* ဖွန်းစကား
* ဓနုစကား

မရူအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားများ
* ဇိုင်ဝါး(အဇီး)
* ပေါ်လာစကား လရှီစကား
* မရူ(လော်ဝေါ်

### ဘရက်ဒလေ (၁၉၉၇)

ဒေးဗဒ် ဘရက်ဒလေ က ထိုင်းနိုင်ငံအနောက်ပိုင်းတွင်ပြောဆိုသည့် ပျောက်ကွယ်လုနီးနီး လိုလို-ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော ဥဂွန်စကားကို လိုလိုနွယ်အုပ်စုတွင်မထည့်သွင်းပဲ ဗမာနွယ်အုပ်စုတွင်ထည့်သွင်းထားသည်။

* ဥဂွန်-ဗမာနွယ်

	+ ဥဂွန်နွယ်
	+ ဗမာနွယ်

		- ဗမာဘာသာစကား
		- အခြားဗမာအုပ်စု

			* ဖွန်း
			* ဗမာနွယ် ဗဟိုချက်အုပ်စု

				+ မရူ၊ အဇီး
				+ လရှီ၊ မိုင်းသာ၊ ပေါ်လာ၊ ရှန်းတောင်

### ၁။ မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Northern Burmish)

မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများကို မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း (ကချင်ပြည်နယ်နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း)၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားများက အဓိက ပြောဆိုကြသည်။

* **မရူစကား** (Maru / လောင်ဝေါ် - Lawngwaw) : မြန်မာနိုင်ငံ ကချင်ပြည်နယ်နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တို့တွင် အများဆုံးပြောဆိုကြသည်။
* **လရှီစကား** (Lashi / လာစိဒ် - Lacid) : မရူစကားနှင့် အလွန်နီးစပ်သော ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။
* **အဇီးစကား** (Atsi / ဇိုင်ဝါး - Zaiwa) : တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ ဂျင်းဖော (ကချင်) ကမ္ပည်းအောက်တွင် သတ်မှတ်ထားသော်လည်း ဘာသာစကားဗေဒအရ ဗမာနွယ်ဝင် စကားဖြစ်သည်။
* **မိုင်းသာစကား** (Achang / အာချန်) : မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း မိုင်းသာဒေသနှင့် ယူနန်ပြည်နယ် လုံချန်းခရိုင်တို့တွင် အများဆုံး ပြောဆိုကြသည်။
* **ပန်ဝါစကား** (Pela / ဘိုလာ - Bola) : ပြောဆိုသူဦးရေ အနည်းငယ်သာရှိသော မထင်ရှားသည့် မြောက်ပိုင်းဗမာနွယ်ဝင် စကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။
* **ဖွန်းဘာသာစကား** (Hpon / Phun) : မြန်မာနိုင်ငံ ကချင်ပြည်နယ် ဧရာဝတီမြစ်ကျဉ်းတစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော ဟိုပိလူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး လက်ရှိတွင် ပြောဆိုသူမရှိသလောက် ပျောက်ကွယ်လုနီးပါး ဖြစ်နေသော ဘာသာစကား (Nearly Extinct Language) အဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်ထားသည်။

### ၂။ တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Southern Burmish)

တောင်ပိုင်းဗမာနွယ်ဘာသာစကားများတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပင်မရုံးသုံးစကားဖြစ်သော ဗမာစကားနှင့် ၎င်း၏ ဒေသန္တရ မူကွဲစကားရပ်များ ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် သမိုင်းဦးအသံထွက်ဗေဒ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုစနစ်ချင်း တူညီကြသည်။

* **ဗမာစကား** (Standard Burmese) : မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်ရုံးသုံး စံပြဘာသာစကား ဖြစ်သည်။
* **ရခိုင်စကား** (Arakanese / ရခိုင်ဒေသန္တရစကား) : ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံတို့တွင် ပြောဆိုကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစာ ရေးထုံးပါ ‘ရကောက်’ (Rhotic 'R' sound) အသံထွက်ကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားသည်။
* **ထားဝယ်စကား** (Tavoyan / ထားဝယ်ဒေသန္တရစကား) : မြန်မာနိုင်ငံ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး ထားဝယ်ခရိုင်တွင် ပြောဆိုကြပြီး ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ သရသံနှင့် ဗျည်းတွဲသံ အကြွင်းအကျန်များစွာ ပါဝင်သည်။
* **အင်းသားစကား** (Intha) : ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း အင်းလေးကန် ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြသော အင်းသားလူမျိုးများ ပြောဆိုသည့် ဗမာနွယ်ဝင် စကားခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။
* **ဓနုစကား** (Danu) : ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း ကလော၊ ပင်းတယဒေသများတွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာနွယ်ဝင် စကားခွဲဖြစ်သည်။
* **တောင်ရိုးစကား** (Taungyo) : ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် ပြောဆိုကြပြီး အခြားသော ဒေသန္တရစကားများကဲ့သို့ပင် ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင် စကားတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။

## ပြောဆိုသူဦးရေ

ဗမာဘာသာစကားကို မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောသူအရေအတွက်သည် ၃၈,၈၀၀,၂၉၀‌ဦးအထိရှိရာ ၎င်းသည် ဗမာနွယ်စုစုပေါင်း (၄၃,၉၁၇,၃၀၆ဦး, ၁၀၀%) တွင် ၈၈.၃၄% ခန့်အထိ ပြောဆိုကြသည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးရှိ မိခင်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူအရေအတွက်ကို အောက်တွင်ဖော်ပြထားသော ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (၂၀၂၁-၂၂)

| မျိုးနွယ် | ပြောဆိုသူဦးရေ | ရာခိုင်နှုန်း |
| --- | --- | --- |
| မြန်မာ ဗမာ | 38,800,290 | 88.34% |
| ရခိုင် ဗမာ | 3,500,570 | 7.9% |
| ထားဝယ် ဗမာ | 590,790 | 1.34% |
| မာရမာ ဗမာ | 249,000 | 0.56% |
| ဓနု ဗမာ | 224,560 | 0.51% |
| အင်းသား ဗမာ | 250,000 | 0.56% |
| ဇိုင်ဝါး ဗမာ | 120,610 | 0.27% |
| လော်ဝေါ် ဗမာ | 108,236 | 0.24% |
| လချိဒ် ဗမာ | 40,050 | 0.09.% |
| အာချန် ဗမာ | 30,000 | 0.06% |
| ဖွန်း ဗမာ | 1500 | 0.003% |
| ပေလာ ဗမာ | 1000 | 0.002% |
| ငေါချင် ဗမာ | 600 | >0.001% |
| ရှန်းတောက် ဗမာ | 100 | >0.0002% |
| စုစုပေါင်း | 43,917,306 | 100% |

## မှတ်စု

## ကိုးကား

* Bernot, D. (1958). "rapports phonetiques entre le dialecte marma et le birman." *Bulletin de la Société de Linguistique de Paris* 53: 273-294.
* Bernot, D. (1965). "The vowel systems of Arakanese and ." *Lingua* 15: 463-474.
* Burling, Robbins (1967). *Proto Lolo–Burmese.* Bloomington: Indiana University.
* Clerk, F. V. (1911). *A manual of the Lawngwaw or Măru language, containing: the grammatical principles of the language, glossaries of special terms, colloquial exercises, and Maru-English and English-Maru vocabularies.* Rangoon: American Baptist mission press.
* Dai, Qing-xia (1981). "Zai-wa-yu shi-dong fan-chou di xing-tai bian-hua" (Morphological changes in the Zaiwa causative-verb category), in Min-zu yu-wen 1981.4:36-41.
* Dai, Qing-xia (1986). Zaiwa-yu (the Atsi language). 中國大百科全書: 民族 Zhong-guo da-bai-ke quan-shu: Min-zu. (Magna Encyclopedia Sinica: Ethnology Volume). Beijing : 中國大百科全書出版社 : 新華書店經銷 Zhongguo da bai ke quan shu chu ban she : Xin hua shu dian jing xiao
* Edmondson, Jerold A. (1992) Trip Notebook and Tapes on Bela Language. Unpublished, cited by Mann 1998.
* Henderson, Eugénie J. A. (1986). "Some hitherto unpublished material on Northern (Megyaw) Hpun." John McCoy and Timothy Light, eds. *Contributions to Sino-Tibetan Studies*: 101-134.
* Huang Bufan 黃布凡, ed. (1992). 藏緬語族語言詞匯 *Zangmianyuzu yuyan cihui / A Tibeto-Burman Lexicon*. Beijing: 中央民族大學出版社 Zhongyang minzu daxue chubanshe, 1992.
* Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagán Burma: Languages and History.* Oxford: Oxford University Press.
* Mann, Noel Walter. 1998. A phonological reconstruction of Proto Northern Burmic. Unpublished thesis. Arlington: The University of Texas.
* Maran, L. R. (1971a). "A note on the development of tonal systems in Tibeto-Burman." *Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics* 2.
* Maran, L. R. (1971b). "Burmese and Jingpho: a study of tonal linguistic processes." *Occasional Publications of the Wolfenden Society on Tibeto-Burman Linguistics* 4.
* Pe Maung Tin (1933). "The dialect of Tavoy." *Journal of the Burma Research Society* 23.1: 31-46.
* Okell, John (1988). "Notes on Tone Alternation in Maru Verbs". David Bradley, et al. eds. *Prosodic Analysis and Asian Linguistics: to honour R.K. Sprigg.* (Pacific Linguistics C-104). Canberra, A.C.T., Australia: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University:109-114.
* Okell, John (1989). "Yaw: a dialect of Burmese". *South East Asian linguistics: essays in honour of Eugénie J A Henderson.* Ed. J H C S Davidson. London, SOAS:199-219.
* Sawada Hideo (1999). "Outline of Phonology of Lhaovo (Maru) of Kachin State/". *Linguistic & Anthropological Study of the Shan Culture Area, report of research project, Grant-in-Aid for International Scientific Research (Field Research):97-147.*
* Sprigg, R. K. (1963). "A comparison of Arakanese and Burmese based on phonological formulae." Shorto, H.L. (ed.) *Linguistic Comparison in South East Asia and the Pacific*: 109-132.
* Taylor, L. F. (1922). "The dialects of Burmese." *Journal of the Burma Research Society* 11: 89-97.
* Wannemacher, Mark W. (1995-7). Notes on Achang, Atsi, Jinghpaw, Lashi, and Maru. (unpublished manuscript cited by Mann 1998).
* Wannemacher, Mark W. (1998) *Aspects of Zaiwa Prosody: an Autosegmental Account.* Summer Institute of Linguistics/University of Texas at Arlington.
* Xu Xijian 徐悉艱 and Xu Guizhen 徐桂珍 (1984). 景頗族語言簡誌(載瓦語) / *Jingpozu yuyan jianzhi (Zaiwa yu).* Beijing: 民族出版社Minzu chubanshe, 1984.
* Yabu Shirō 藪 司郎 (1980). "ビルマ語ヨー方言の資料 Birumago Yō hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Yaw Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 *Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies* 19: 164-182.
* Yabu Shirō 藪 司郎 (1981a). "ビルマ語タウンヨウ方言の資料 Birumago Taunyou hōgen no shiryō / Linguistic Data of the Taung'yo Dialect of the Burmese Language." アジア・アフリカ言語文化研究 *Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies* 21: 154-187.
* Yabu Shirō 藪 司郎 (1981b). "ビルマ語ダヌ方言の会話テキスト Birumago Danu hōgen no kaiwa tekisuto / Conversational Texts of the Danu Dialect of Burmese." アジア・アフリカ言語文化研究 *Ajia Afurika gengo bunka kenkyū / Journal of Asian and African Studies* 22: 124-138.
* Yabu Shirō 藪 司郎 (1982). アツィ語基礎語彙集 / *Atsigo kiso goishū / Classified dictionary of the Atsi or Zaiwa language (Sadon dialect) with Atsi, Japanese and English indexes.* Tokyo: 東京外国語大学アジア・アフリカ言語文化研究所 Tōkyō Gaikokugo Daigaku Ajia Afurika Gengo Bunka Kenkyūjo.
* Yabu Shirō 藪 司郎 (1988). A preliminary report on the study of the Maru, Lashi and Atsi languages of Burma. In Yoshiaki Ishizawa (ed.), Historical and cultural studies in Burma, 65-132. Tokyo: Institute of Asian Studies, Sophia University.