# တရုတ်ဘာသာစကား

**တရုတ်ဘာသာစကား** (အင်္ဂလိပ်: Chinese / Sinitic languages၊ တရုတ်: 汉语 / 中文) ဆိုသည်မှာ ဟန်တရုတ်လူမျိုးတို့ ပြောဆိုသုံးစွဲကြသော၊ တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု (Sino-Tibetan family) ကြီး၏ အဓိကပင်မခွဲဖြစ်သော "တရုတ်နွယ်ဘာသာစကားများ" (Sinitic) အုပ်စုဝင် ဘာသာစကားစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၁၆% ခန့် (၁.၃ ဘီလီယံကျော်) သည် တရုတ်ဘာသာစကား မျိုးကွဲတစ်ခုခုကို မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုကြသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူအများဆုံး ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ တရုတ်ဘာသာစကား၏ ထူးခြားချက်မှာ အချင်းချင်း စကားပြောဆိုရာ၌ နားမလည်နိုင်လောက်အောင် ကွဲပြားသော ဒေသန္တရမျိုးကွဲ များစွာရှိသော်လည်း၊ အားလုံးသည် စာရေးသားပုံစနစ် တွင် တစ်ခုတည်းအဖြစ် ပေါင်းစည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။

| Chinese |
| --- |
| 汉语/漢語 *Hànyǔ* or 中文 *Zhōngwén* |
|  |
| ဒေသခံ | တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ, ထိုင်ဝမ်, စင်ကာပူ |
| လူမျိုးစု | ဟန်တရုတ်လူမျိုး |
| ဒေသခံ ပြောဆိုသူများ | ၁.၃ ဘီလီယံကျော် (2020s) |
| ဘာသာစကား မိသားစု | တရုတ်-တိဗက်နွယ်
* Sinitic
	+ **Chinese**
 |
| အစောပိုင်းပုံစံများ | Old Chinese
* Middle Chinese
 |
| စံပုံစံများ | Standard Mandarin
Standard Cantonese

 |
| ဒေသိယစကား | * Mandarin
* Jin
* Wu
* Gan
* Xiang
* Min
* Hakka
* Yue
* Ping
* Huizhou
 |
| စာအရေးအသားစနစ် | Simplified Chinese Traditional Chinese Transcriptions: Zhuyin Pinyin (Latin) Xiao'erjing (Arabic) |
| တရားဝင် အခြေအနေ |
| ရုံးသုံး အဖြစ် အသုံးပြုမှု |
မန်ဒရင်း:
* တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း တရုတ်ပြည်မ တမ်းပလိတ်:နိုင်ငံ စာရင်းအင်း စင်္ကာပူ  ထိုင်ဝမ်

ကန်တုံ:
* ဟောင်ကောင်  မကာအို

ဟက္ကာ:
* ထိုင်ဝမ်
 |
| တရားဝင်ထိန်းသိမ်းသူ | National Commission on Language and Script Work (Mainland China) National Languages Committee (Taiwan) Civil Service Bureau (Hong Kong) Promote Mandarin Council (Singapore) |
| ဘာသာစကားကုဒ်များ |
| ISO 639-1 | `zh` |
| ISO 639-2 | `chi (B)` `zho (T)` |
| ISO 639-3 | `zho` – ပါဝင်သော ကုဒ် သီးခြားကုဒ်များ: cdo – Min Dong cjy – Jinyu cmn – Mandarin cpx – Pu Xian czh – Huizhou czo – Min Zhong gan – Gan hak – Hakka hsn – Xiang mnp – Min Bei nan – Min Nan wuu – Wu yue – Yue |
| Linguasphere | `79-AAA` |
| ကမ္ဘာပေါ်တွင် တရုတ်စကားပြောဆိုမှု ပြန့်နှံ့နေထိုင်ပုံပြမြေပုံ |

## သမိုင်းကြောင်း ဖြစ်ပေါ်ပုံ

တရုတ်နွယ်ဘာသာစကားများ ၏ သမိုင်းကြောင်းကို လေ့လာရာတွင် ၎င်းနှင့် မျိုးရိုးဗီဇချင်း တူညီသော ကမ္ဘာ့ဒုတိယအကြီးဆုံး ဘာသာစကားမိသားစုကြီးဖြစ်သည့် တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု ကြီး၏ အခက်အလက်များ ပြားထွက်လာပုံနှင့် ခွဲခြား၍မရပေ။

သမိုင်းဘာသာစကားဗေဒ သုတေသနပြုချက်များအရ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၅၀၀ မှ ၆,၀၀၀ ခန့် (ဘီစီ ၄၀၀၀ ဝန်းကျင်) က တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်း မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်း ဒေသ သို့မဟုတ် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်တစ်ဝိုက်တွင် တရုတ်-တိဗက် ဘုံဘာသာစကားပြော ရိုးရာလူသားစုများ (Proto-Sino-Tibetan speakers) တည်ရှိခဲ့ကြသည်။ ၎င်းရှေးဦးလူသားစုကြီးသည် ကာလကြာလာသည်နှင့်အမျှ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အဓိက အုပ်စုကြီး နှစ်စုအဖြစ် ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။တိဗက်-ဗမာအုပ်စုသည် အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်တောင်တန်းများအတိုင်း ရွှေ့ပြောင်းသွားကြပြီး ယနေ့ခေတ် တိဗက်၊ မြန်မာ နှင့် အခြားသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် တိုင်းရင်းသားစကားများအဖြစ် သီးခြားခွဲထွက် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။
တရုတ်နွယ်အုပ်စုသည် မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် အရှေ့ဘက်လွင်ပြင်များသို့ ဆက်လက်အခြေစိုက်ကာ သမိုင်းတင် "ရှေးဦးတရုတ်စကား" (Old Chinese) အဖြစ် သီးသန့်ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။

ရှန်မင်းဆက်နှောင်းပိုင်း (ဘီစီ ၁၁ ရာစု) ရှိ လိပ်ခွံကျောက်စာများနှင့် ကျောက်စာများမှစ၍ ဟန်မင်းဆက် (အေဒီ ၃ ရာစု) အထိ ပြောဆိုခဲ့သော ဘာသာစကားဖြစ်သည်။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံမှာ အနည်းငယ် လွတ်လပ်ပြီး၊ ယနေ့ခေတ် တရုတ်စကားကဲ့သို့ အသံအနိမ့်အမြင့် စနစ် မပြည့်စုံသေးဟု ယူဆကြသည်။အလယ်ခေတ်တရုတ်စကား (Middle Chinese)သည် ဆွေမင်းဆက်၊ တန်မင်းဆက်နှင့် သီချင်းမင်းဆက် (အေဒီ ၆ ရာစုမှ ၁၂ ရာစု) အထိ သုံးစွဲခဲ့သော စကားဖြစ်သည်။ အသံထွက်စနစ်များ ပိုမိုစနစ်ကျလာပြီး စာပေကဗျာများတွင် အလွန်ခေတ်စားခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ် ကွမ်တုံး (ယွဲ့) နှင့် ဟော့ကင်း (မင်နန်း) စကားတို့တွင် အလယ်ခေတ်တရုတ်စကား၏ အသံထွက်အကြွင်းအကျန်များ အများဆုံးကျန်ရှိနေသည်။မင်မင်းဆက်နှင့် ချင်းမင်းဆက်ကာလများတွင် မြောက်ပိုင်းဒေသသုံးစကားကို အခြေခံ၍ မြို့တော်သုံး ရုံးစကား (ကွမ်ဟွာ) အဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သော ခေတ်ဖြစ်သည်။
၁၉၁၁ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံး ဘာသာစကားတစ်ခုတည်းဖြင့် ဆက်သွယ်နိုင်ရန် မြောက်ပိုင်းမန်ဒရင်စကားကို အခြေခံ၍ "စံပြတရုတ်စကား" (Standard Mandarin/Putonghua) ကို ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။

## ဘာသာစကား အုပ်စုခွဲခြားခြင်း

တရုတ်ဘာသာစကား (Sinitic) အုပ်စုကြီးကို ၎င်းတို့၏ အသံထွက်နှင့် ဒေသအလိုက် ပညာရှင်များက အဓိက မဟာဘာသာစကားအုပ်စုကြီး (၇) ခု (သို့မဟုတ် ၁၀ ခု) အဖြစ် ခွဲခြားထားသည်-

| ဘာသာစကားအုပ်စု | တရုတ်အမည် | အဓိကပြောဆိုရာဒေသ | လူဦးရေ (သန်း) | ထင်ရှားသော မျိုးကွဲများ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **မန်ဒရင် (Mandarin)** | 官话 (Guanhua) | တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်မြောက်ပိုင်း | ၉၆၀ ခန့် | စံပြတရုတ်စကား (Putonghua)၊ ထိုင်ဝမ်မန်ဒရင် |
| **ဝူ (Wu)** | 吴语 (Wuyu) | ရှန်ဟိုင်း၊ ကျဲ့ကျန်းပြည်နယ် | ၈၀ ခန့် | ရှန်ဟိုင်းစကား |
| **ယွဲ့ / ကန်တုံ (Yue)** | 粤语 (Yueyu) | ကွမ်တုန်းပြည်နယ်၊ ဟောင်ကောင်၊ မကာအို | ၈၅ ခန့် | စံပြကန်တုံစကား (Cantonese) |
| **မင် (Min)** | 闽语 (Minyu) | ဖူကျန့်ပြည်နယ်၊ ထိုင်ဝမ်၊ အရှေ့တောင်အာရှ | ၇၅ ခန့် | ဟော်ကီယန်စကား (Hokkien)၊ တယိုချူးစကား (Teochew) |
| **ရှန်း (Xiang)** | 湘语 (Xiangyu) | ဟူနန်ပြည်နယ် | ၃၈ ခန့် | ချန်ရှားစကား |
| **ဟတ်ကာ (Hakka)** | 客家话 (Kejiaha) | ဖူကျန့်၊ ကွမ်တုန်းတောင်ပိုင်း၊ ပြည်ပရောက်တရုတ် | ၄၅ ခန့် | စကစကား (မြန်မာပြည်အခေါ်) |
| **ကန့် (Gan)** | 赣语 (Ganyu) | ကျန်းရှီးပြည်နယ် | ၂၂ ခန့် | နန်ချန်းစကား |

## ကိုးကား