# ဗြိတိသျှရာဇ

**ဗြိတိသျှရာဇ်** (အင်္ဂလိပ်: British Raj / ရာဇ်ဆိုသည်မှာ ဆန်စကရစ်ဘာသာဖြင့် အုပ်ချုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် အင်ပါယာဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်) သည် ၁၈၅၈ ခုနှစ်မှ ၁၉၄၇ ခုနှစ်အထိ တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှတွင် တည်ရှိခဲ့သော ဗြိတိန်နိုင်ငံ၏ ကိုလိုနီအင်ပါယာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှရာဇ်၏ တရားဝင် အုပ်ချုပ်မှုနယ်မြေအတွင်း၌ ယနေ့ခေတ် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ တို့ ပါဝင်ခဲ့သည်။ သမိုင်းတွင် ဤဒေသတစ်ခုလုံးကို **ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ** (British India) သို့မဟုတ် **အိန္ဒိယအင်ပါယာ** (Indian Empire) ဟုလည်း အများစုက ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။

| ဗြိတိသျှ အိန္ဒိယ အင်ပါယာ British Raj ब्रिटिश राज برطانوی راج |
| --- |
| ဗြိတိသျှရာဇ်၏ အလံတော်
အလံတော်

နိုင်ငံတော်အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ်

 |
| **ဆောင်ပုဒ်:Dieu et mon droit* (ပြင်သစ်ဘာသာ: "ဘုရားသခင်နှင့် ကျွန်ုပ်၏အခွင့်အရေး") |
| **နိုင်ငံတော် သီချင်း:**ဘုရားသခင်သည် ဘုရင်မင်းမြတ်ကို စောင့်ရှောက်ပါစေ (God Save the King/Queen) |
| ဗြိတိသျှအိန္ဒိယအင်ပါယာ (ဗြိတိသျှရာဇ်) ပြမြေပုံ |
| လက်ရှိအခြေအနေ | ဗြိတိသျှအင်ပါယာ၏ အစိတ်အပိုင်း |
| မြို့တော် | ကာလကတ္တားမြို့ (၁၈၅၈–၁၉၁၁) နယူးဒေလီမြို့ (၁၉၁၁–၁၉၄၇) |
| ကိုးကွယ်မှု | ဟိန္ဒူဘာသာ၊ အစ္စလာမ်ဘာသာ၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဆစ်ခ်ဘာသာ |
| အစိုးရ | ဗြိတိသျှအင်ပါယာ၏ ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေးစနစ် |
| ငွေကြေး | အိန္ဒိယရူပီးငွေ (Indian Rupee) |

၁၈၅၇ ခုနှစ် အိန္ဒိယစစ်သည်တော်များ ပုန်ကန်မှု (Sepoy Mutiny) ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ဗြိတိသျှအရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ (East India Company) ၏ အုပ်ချုပ်ရေးကို ရုပ်သိမ်းခဲ့ပြီး၊ ဗြိတိသျှထီးနန်း (Crown) က တိုက်ရိုက်လွှဲပြောင်းအုပ်ချုပ်ရာမှ ဗြိတိသျှရာဇ်ခေတ် စတင်ခဲ့သည်။

## မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဗြိတိသျှရာဇ် ဆက်စပ်မှု

လက်ရှိ မြန်မာနိုင်ငံဖြစ်လာမည့် နယ်မြေဒေသသည် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲများ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ဗြိတိသျှတို့၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ် တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲအပြီး ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်းသွားချိန်မှစ၍ ၁၉၃၇ ခုနှစ်အထိ မြန်မာနိုင်ငံသည် သီးခြားကိုလိုနီမဟုတ်ဘဲ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ (ဗြိတိသျှရာဇ်) ၏ ပြည်နယ်တစ်ခု အဖြစ်သာ သတ်မှတ်ကာ အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်၏ လက်အောက်မှ တဆင့် အုပ်ချုပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

သို့သော်လည်း မြန်မာတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကားနှင့် လူဦးရေစရိုက်လက္ခဏာများသည် အိန္ဒိယနှင့် ကွဲပြားခြားနားလှသဖြင့် မြန်မာပြည်သူများ၏ ပြင်းထန်သော ကန့်ကွက်မှုများ၊ နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရအက်ဥပဒေ (Government of Burma Act 1935) ကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး၊ ၁၉၃၇ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် မြန်မာနိုင်ငံကို ဗြိတိသျှရာဇ် (အိန္ဒိယ) လက်အောက်မှ လုံးဝခွဲထုတ်ကာ ဗြိတိန်ဒိုင်အာခီအစိုးရ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သည့် သီးသန့်ကိုလိုနီ (Separate Crown Colony) တစ်ခုအဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့လေသည်။

ဗြိတိသျှအင်္ဂလိပ်တို့သည် မြန်မာနိုင်ငံကို ကုန်းဘောင်ခေတ် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ သုံးကြိမ် (၁၈၂၄၊ ၁၈၅၂၊ ၁၈၈၅) ဖြင့် အခြေအနေအဆင့်ဆင့် ခွဲကာ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် သီပေါမင်းကို ဖမ်းဆီးပြီးနောက် တစ်နိုင်ငံလုံးကို ဗြိတိသျှအင်ပါယာအတွင်း သွတ်သွင်းခဲ့သည်။ ထိုသို့ သွတ်သွင်းရာတွင် ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံကို သီးခြားကိုလိုနီအဖြစ် မထားရှိဘဲ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယအင်ပါယာ (British Raj) ၏ ပြည်နယ်တစ်ခု (Province of India) အဖြစ် အိန္ဒိယဒေလီ/ကာလကတ္တား ဗဟိုအစိုးရ၏ အောက်တွင် ထားရှိ၍ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။

ဤသို့ အိန္ဒိယ၏ ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် ပေါင်းစည်းလိုက်ခြင်းကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်အကြား နယ်စပ်စည်းခြားမှုများ မရှိတော့ဘဲ လွတ်လပ်စွာ ကူးလူးသွားလာခွင့် ရရှိသွားခဲ့ကာ မြန်မာ့သမိုင်းတွင် မကြုံစဖူးသော လူဦးရေရွှေ့ပြောင်းမှုကြီး စတင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ၁၉၃၇ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင်မှ အိန္ဒိယအုပ်ချုပ်ရေးအောက်မှ ခွဲထွက်ကာ ဗြိတိသျှတို့၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော သီးခြားကိုလိုနီ ဖြစ်လာခဲ့သည်။

ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် အုပ်ချုပ်ရေး ယန္တရားအမြစ်တွယ်ရန်နှင့် စီးပွားရေးအရ စပါးစိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်မှု တိုးတက်စေရန်အတွက် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှ လူသားအရင်းအမြစ်များကို အမြောက်အမြား ခေါ်ယူအသုံးပြုခဲ့သည်။ ဆွဲဆောင်မှုရှိသော လစာ၊ မြေယာအခွင့်အရေးများနှင့် ကိုလိုနီအစိုးရ၏ ပံ့ပိုးမှုများကြောင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံအနှံ့အပြားမှ လူမျိုးပေါင်းစုံ၊ ဘာသာပေါင်းစုံသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ လယ်ယာလုပ်သား၊ စစ်သား၊ စာရေး၊ ကုန်သည်နှင့် အခြေခံအလုပ်သမားများအဖြစ် အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။

ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာများကို ယုံကြည်မှုမရှိသဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေးဌာနများ၌ အင်္ဂလိပ်စာတတ်မြောက်ပြီးသား ဖြစ်သည့် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်သားများကို ဦးစားပေးခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ဟိန္ဒူနှင့် မွတ်စလင် အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများသည် စာရေး၊ ကြေးနန်းနှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် ရန်ကုန်နှင့် မြို့ကြီးများတွင် နေရာယူခဲ့ကြသည်။ စစ်ဘက်တွင်လည်း ဆစ်ခ် (Sikh) လူမျိုးများ၊ ပန်ချာပီများနှင့် ပထန်လူမျိုးများသည် ကိုလိုနီစစ်တပ်၏ အဓိက အင်အားစုအဖြစ် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။

ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသကို ဗြိတိသျှတို့က ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး စပါးကျီအဖြစ် ပြောင်းလဲရန် ကြိုးပမ်းရာတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် အလွန်သက်သာသော လုပ်ခလစာဖြင့် ခိုင်းစေနိုင်သည့် လယ်ယာလုပ်သားများကို အိန္ဒိယနိုင်ငံ မဒရပ်စ် (Madras) နှင့် ဘင်္ဂလားဒေသ (ယခု ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နှင့် အိန္ဒိယအနောက်ဘင်္ဂလားပြည်နယ်) တို့မှ သင်္ဘောလိုင်းများဖြင့် စနစ်တကျ သယ်ယူခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် စစ်တကောင်း (Chittagong) ဒေသမှ ဘင်္ဂါလီမွတ်စလင် လယ်လုပ်သားများသည် ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းနှင့် အောက်မြန်မာပြည် လယ်ကွင်းများသို့ ရာသီအလိုက် လာရောက်လုပ်ကိုင်ရင်းမှ ရေရှည်အခြေချ နေထိုင်သူများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။

အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းမှ လာသော တမီးလ်ဟိန္ဒူ "ချစ်တီးယား" (Chettiar) အနွယ်ဝင်များသည် မြန်မာပြည် လယ်ယာစီးပွားရေးတွင် အဓိက ငွေချေးသူ (Bankers) များ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ စပါးဈေးကွက် ပျက်ပြားချိန်များတွင် မြန်မာလယ်သမားများသည် ချစ်တီးယားများထံမှ ချေးယူထားသော ငွေကို မဆပ်နိုင်သဖြင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ရှိ လယ်မြေအမြောက်အမြားမှာ အိန္ဒိယသား ချစ်တီးယားများလက်ထဲသို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့ရာ၊ ၎င်းသည် နောက်ပိုင်းတွင် အမျိုးသားရေး အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။

၁၉၂၀ နှင့် ၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ရန်ကုန်မြို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အိန္ဒိယရွှေ့ပြောင်းလုပ်သား အများဆုံးဝင်ရောက်ရာ ဆိပ်ကမ်းမြို့ကြီး ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ မြို့လူဦးရေ၏ ထက်ဝက်ကျော် (၅၃% ခန့်) မှာ အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။

၁၉၃၁ ဗြိတိသျှသန်းခေါင်စာရင်းအရ ရန်ကုန်မြို့ လူဦးရေအချိုးအစား| လူမျိုးစု | ရာခိုင်နှုန်း (%) |
| --- | --- |
| အိန္ဒိယနွယ်ဖွား (ဟိန္ဒူ/မွတ်စလင်) | ၅၃% |
| မြန်မာ (ဗမာနှင့် အခြားတိုင်းရင်းသား) | ၃၂% |
| တရုတ်နွယ်ဖွား | ၉% |
| အခြား (အင်္ဂလိပ်၊ ကရင်၊ ကပြား) | ၆% |

ဤကဲ့သို့ အိန္ဒိယနှင့် ဘင်္ဂါလီလုပ်သားများ စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးကဏ္ဍအားလုံးတွင် အင်အားကြီးမားလာမှုသည် ပြည်တွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားများနှင့် စီးပွားရေးအရ ယှဉ်ပြိုင်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး၊ ၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ကုလား-ဗမာ အဓိကရုဏ်းများ (၁၉၃၀၊ ၁၉၃၈) နှင့် ဆရာစံလယ်သမားအုံကြွမှုတို့ကို ဖြစ်ပွားစေသည့် နိုင်ငံရေး၊ လူမှုရေး မကျေနပ်မှု တွန်းအားများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဂျပန်ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် အိန္ဒိယနွယ်ဖွား သန်းဝက်ကျော် မြန်မာနိုင်ငံမှ အိန္ဒိယသို့ ခြေကျင်ထွက်ပြေးခဲ့ကြရသော်လည်း၊ ကျန်ရှိနေထိုင်ခဲ့သူများသည် မြန်မာနိုင်ငံလွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ပိုင်း မြန်မာပြည်ပွား အိုင်အက်စ်အေ (သွေးနှော) များအဖြစ် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုအတွင်း တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပေါင်းစည်း ဆက်လက်ရှင်သန်ခဲ့ကြသည်။

## နိဂုံး

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီးတွင် ဗြိတိသျှရာဇ် အင်ပါယာကြီးသည် လုံးဝပြိုကွဲသွားခဲ့ပြီး ၁၉၄၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် အိန္ဒိယနှင့် ပါကစ္စတန်ဟူ၍ နိုင်ငံနှစ်ခုအဖြစ် လွတ်လပ်ရေးပေးကာ ခွဲထွက်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည်လည်း ဗြိတိသျှရာဇ်မှ ခွဲထွက်ပြီးနောက် ၁၉၄၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် ဗြိတိသျှအင်ပါယာအောက်မှ လွတ်လပ်သော အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။

## ကိုးကားချက်များ