Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# နာ့ခ်ရှီဂျာဟန်ရင်ပြင်

| မေဒန်အီမန်၊ အက်စ်ဖာဟန်\* |
| --- |
| UNESCO ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာများ |
|

---

 |
| **တည်ရှိသည့် နိုင်ငံ** |  အီရန် |
| **အမျိုးအစား** | ယဉ်ကျေးမှု |
| **ရွေးချယ်သည့်စံနှုန်း** | i,v,vi |
| **ကိုးကား** | ၁၁၅ |
| **ဒေသ**\*\* | အာရှ-ပစိဖိတ် |
| **သတ်မှတ်ခြင်း မှတ်တမ်း** |
| **စတင်သတ်မှတ်ခြင်း** | ၁၉၇၉  (တတိယအကြိမ်) |
| \* ယူနက်စကိုကမ္ဘာ့အမွေခံစာရင်းတွင် ရေးထိုးထားသောအမည် \*\* ယူနက်စကိုမှ ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသောဒေသ |

**နာ့ခ်ရှီဂျာဟန်ရင်ပြင်** (ကမ္ဘာ့ရင်ပြင်၏ ပုံရိပ် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်) သည် အီရန်နိုင်ငံ အစ်စ်ဖာဟန်မြို့ ၏ အလယ်ဗဟိုတွင် တည်ရှိသော ရင်ပြင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၁၅၉၈ ခုနှစ် နှင့် ၁၆၂၉ ခုနှစ်ကြားတွင် တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ယခုအခါတွင် အရေးပါသော သမိုင်းဝင် နေရာ တစ်ခု အဖြစ်လည်းကောင်း ယူနက်စကို၏ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ တစ်ခု အဖြစ်လည်းကောင်း တည်ရှိသည်။ ထိုရင်ပြင် သည် ၅၂၀ပေ (၁၆၀ မီတာ) မျှ ကျယ်ဝန်းပြီး ၁,၈၄၀ပေ (၅၆၀ မီတာ) မျှ ရှည်လျားသည်။ ဧရိယာအားဖြင့် ၉၆၄,၀၀၀ စတုရန်းပေ (၈၉,၆၀၀ စတုရန်းမီတာ) ရှိသည်။ ထိုနေရာကို ရှားရင်ပြင် သို့မဟုတ် အီမမ် ရင်ပြင် ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ထိုရင်ပြင်အား ဆာဖာဗစ် ခေတ် အဆောက်အဦးများဖြင့် ဝန်းရံထားသည်။ ရှား ဗလီသည် ထိုရင်ပြင်၏ တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ အနောက်ဘက်ခြမ်းတွင် အလီကာပူး နန်းတော် ရှိသည်။ အရှေ့ဘက်ခြမ်းတွင် ရှိတ်စော်ဘွား လော့ဖ် အလာ ၏ ဗလီ ရှိပြီး မြောက်ဘက်ခြမ်း ကိုင်ဆာရီယာ ဂိတ်ဝသည် အစ်စ်ဖာဟန် ဈေးကြီးသို့ ဆက်သွယ်ထားသည်။

ယနေ့ အချိန်တွင် မွတ်စလင်တို့၏ သောကြာနေ့ ဝတ်ပြုပွဲကို ရှား ဗလီတွင် ကျင်းပကြသည်။ ထိုရင်ပြင်၏ ပုံအား အီရန် ၂၀,၀၀၀ တန် ရိုင်ယယ် ငွေစက္ကူ၏ ကျောဘက်တွင် ရိုက်နှိပ်ထားသည်။

## ကိုးကား
# ပင်လယ်ကွေ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး ကောင်စီ

| Cooperation Council for the Arab States of the Persian Gulf |
| --- |
|
အလံတော်

Logo

 |
| Map indicating GCC members |
| ဌာနချုပ်များ | Riyadh,  ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံ |
| တရားဝင်ဘာသာစကားများ | အာရပ် |
| အမျိုးအစား | Trade bloc |
| အဖွဲ့ဝင် |
6 states
* ဘာရိန်း
* ကူဝိတ်
* အိုမန်
* ကာတာ
* ဆော်ဒီအာရေးဘီးယား
* အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု
 |
| ဦးဆောင်သူများ |
| • Secretary General |  Nayef bin Falah Al-Hajraf |
| • Supreme Council Presidency |  အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု |
| တည်ထောင် |
| • As the GCC | ၂၅ မေ ၁၉၈၁ (၁၉၈၁-၀၅-25) |
| ဧရိယာ |
| • စုစုပေါင်း | ၂,၆၇၃,၁၀၈ km2 (၁,၀၃၂,၀၉၃ sq mi) |
| • ရေထု (%) | 0.6% |
| လူဦးရေ |
| • 2021\* ခန့်မှန်း | 65,506,958 (အဆင့် - 25th) |
| • သိပ်သည်းမှု | ၂၁.၁၃/km2 (၅၄.၇/sq mi) (အဆင့် - 162nd) |
| GDP (PPP) | 2018 ခန့်မှန်း |
| • စုစုပေါင်း | $3.655 trillion (အဆင့် - 7th) |
| • Per capita | $71,205 (အဆင့် - 7th) |
| GDP (nominal) | 2018\* ခန့်မှန်း |
| • စုစုပေါင်း | $1.638 trillion (အဆင့် - 11th) |
| • Per capita | $34,265 (အဆင့် - 25th) |
| Gini (2012) |  28.7 နိမ့် |
| HDI (2018) |  0.840 အလွန်မြင့် · 45th |
| ငွေကြေး |
6 currencies
* (ISO 4217 in brackets)
* (BHD)  Bahraini Dinar
* (AED)  Emirati Dirham
* (KWD)  Kuwaiti Dinar
* (OMR)  Omani Riyal
* (QAR)  Qatari Riyal
* (SAR)  Saudi Riyal
 |
| **ဝက်ဘ်ဆိုဒ်**   gcc-sg.org/ar-sa/Pages/default.aspx,   |
| 1. Sum of component states' populations.
 |

ပင်လယ်ကွေ့ရှိ အာရပ်နိုင်ငံများ၏ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး ကောင်စီကို ပင်လယ်ကွေ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး ကောင်စီ အဖြစ်စတင်ခဲ့ပြီး ဒေသတွင်းနှင့် အစိုးရ အချင်းချင်း နိုင်ငံရေး နှင့် စီးပွားရေး ဆိုင်ရာ သမ္မဂ္ဂ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ရှိ အာရပ်နိုင်ငံများ အားလုံး (အီရတ်မှအပ) ပါဝင်သည်။ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများမှာ ဘာရိန်းနိုင်ငံ၊ ကူဝိတ်နိုင်ငံ၊ အိုမန်နိုင်ငံ၊ ကာတာနိုင်ငံ၊ ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံနှင့် အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု တို့ ဖြစ်ကြသည်။

## ကိုးကား
# ၂၀၁၀ နိုင်ဂျားနိုင်ငံ စစ်ဘက်အာဏာသိမ်းမှု

အာဖရိကတိုက် အနောက်ပိုင်း နိုင်ဂျားနိုင်ငံတွင် ၂၀၁၀ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ လ ၁၈ ရက်နေ့က စစ်ဘက်မှ အာဏာသိမ်းယူမှုဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ သမ္မတမာမာဒူတန်ဂျာနှင့် ၎င်း၏ ဝန်ကြီးများ မြို့တော်နီရာမီတွင် အပတ်စဉ်ဝန်ကြီးအဖွဲ့အစည်းအဝေးပြုလုပ်နေစဉ် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက် ဖမ်းဆီးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းပစ်ခတ်မှုများတွင် စစ်သားသုံးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ ယင်းနောက်တွင် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို ရပ်စဲခဲ့ပြီး နိုင်ငံပိုင်အဖွဲ့အစည်းများအား ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းခေါင်းဆောင်များသည် ဒီမိုကရေစီပြန်လည်ဖော်ဆောင်ရေး အချုပ်အခြာကောင်စီကို တည်ထောင်လိုက်ပြီး အကြီးတန်း စစ်ဘက်အရာရှိတစ်ဦးဖြစ်သူ ဗိုလ်မှူးကြီးဆာလူးဂျီဘိုက ဦးဆောင်ခဲ့သည်။

သမ္မတတန်ဂျာသည် ပြီးခဲ့သည့်ဩဂုတ်လအတွင်း သမ္မတ သက်တမ်းကန့်သတ်ထားမှုကို အငြင်းပွားဖွယ်ဆန္ဒခံယူပွဲကျင်းပကာ ပြင်ဆင်ခဲ့ကာ သမ္မတနေရာကို ဆက်လက်ဆုပ်ကိုင်ရန် ကြိုးစားခဲ့ခြင်းကြောင့် အာဏာသိမ်းမှုဖြစ်ပွားရခြင်း ဖြစ်နိုင်ကြောင်း လေ့လာသူတို့ကသုံးသပ်ကြသည်။ ယင်းကိစ္စကို ပြီးခဲ့သည့်နှစ်က အတိုက်အခံပါတီများ၊ အလုပ်သမားသမဂ္ဂများနှင့် လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့များက ကန့်ကွက်ခဲ့ကြသည်။ ယခုအာဏာသိမ်းမှုကို ၎င်းအဖွဲ့အစည်းများကကြိုဆိုခဲ့သော်လည်း ဒီမိုကရေစီပြန်လည်ဖော်ဆောင်ပေးမည်ဟူသော ကတိကဝတ် တည်ရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။

အသက် ၇၁ နှစ်အရွယ်ရှိ စစ်ဘက်အရာရှိဟောင်း တန်ဂျာသည် ၁၉၉၉ ခုနှစ်ကပထမအကြိမ် သမ္မတသက်တမ်းအတွက် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံခဲ့ရပြီး ၂၀၀၄ တွင် ဒုတိယသက် တမ်းအတွက် ထပ်မံအရွေးခံခဲ့ရသည်။ ဒုတိယသက်တမ်းမှာ ပြီးခဲ့သည့်ဒီဇင်ဘာလတွင် သက်တမ်းကုန်ပြီဖြစ်သော်လည်း နောက်ထပ် သက်တမ်းတိုးနိုင်ရန် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သမ္မတတန်ဂျာကို လုံခြုံဘေးကင်းစွာ ထားရှိထားကြောင်း အာဏာသိမ်းအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်သည်။ ယခုဖြစ်စဉ်ကြောင့် အာဖရိကသမဂ္ဂက နိုင်ဂျာနိုင်ငံကို အဖွဲ့မှ ထုတ်ပယ်ခဲ့သလို ကုလသမဂ္ဂ အထွေအထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ် မစ္စတာဘန်ကီမွန်းကလည်း ဝေဖန်ခဲ့သည်။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုကမူ ဒီမိုကရေစီစနစ်သို့လျင်မြန် စွာပြန်သွားရန်နှင့်တရားမျတသော ရွေးကောက်ပွဲများဆောလျင်စွာ ကျင်းပပေးရေး တောင်းဆိုခဲ့သည်။

နိုင်ဂျားအာဏာသိမ်းဆောင်များသည် နိုင်ငံကို ဒီမိုကရေစီအုပ်ချုပ်မှုစနစ်သို့ ပြန်သွားရန် လုပ်ဆောင်လျက်ရှိကြောင်း ကုလသမဂ္ဂ အနောက်အာဖရိကဆိုင်ရာ အထူးကိုယ်စားလှယ် ဆာအိဒီဂျင်နစ်က ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ပြောကြားခဲ့သည်။ လူဦးရေ ၁၅ သန်းမျှရှိသော နိုင်ဂျားနိုင်ငံတွင် ပြည်သူအများစုက အာဏာသိမ်းမှုကို ထောက်ခံသည့်အသွင် ရှိကြောင်း ကုလအရာရှိဒီဂျင်နစ်က ပြောကြားခဲ့သည်။

## ကိုးကား
# ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်

| ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော် Karen National Liberation Army |
| --- |
| ကညီဒီကလုာ် တၢ်ထူၣ်ဖျဲး သုးမုၢ်ဒိၣ် ဖျိၩ့ဆၨၩဆၧဖီၩ့ဖျ့ၭဂဲးၥုၭမုဒိၪ |
| ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်၏ အလံတော် |
| စစ်ဦးစီးချုပ် | စောဂျော်နီ |
| စတင်လှုပ်ရှားခြင်း | ၁၉၄၉ (၁၉၄၉)–လက်ရှိ |
| ဌာနချုပ် | လေဝါ |
| လှုပ်ရှားနယ်မြေ | ကယားပြည်နယ် ကရင်ပြည်နယ် |
| နိုင်ငံရေးအယူဝါဒ | ကရင်အမျိုးသားရေး ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုစနစ် |
| Part of |  ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး |
| မဟာမိတ် | **4K မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့ ကရင်နီ တပ်မတော်
* ကရင်နီလူမျိုးပေါင်းစုံ ပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်ဦး
* ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ **အခြားမဟာမိတ်များ ကရင်အမျိုးသားကာကွယ်ရေးအဖွဲ့
* မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး
* အာရက္ခတပ်တော်
* ဗမာပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်
* ဒီမိုကရက်တစ် ကရင်အကျိုးပြုတပ်မတော်
* ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်
* မွန်ပြည်သစ်ပါတီ (စစ်အာဏာရှင်တိုက်ဖျက်ရေး)
* ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်
* လူထုတော်လှန်ရေး မဟာမိတ်အင်အားစု
 |
| ပြိုင်ဘက်များ | **State opponents မြန်မာ
	+ တပ်မတော်
	+ နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့
	+ မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့
	+ ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့
* ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ (၁၉၈၈-၂၀၁၁)
* ပြည်ထောင်စု ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံ (၁၉၆၂-၁၉၈၈)
* Union of Burma (၁၉၄၉-၁၉၆၂)

**Non-state opponents ဒီမိုကရက်တစ် တိုးတက်သော ဗုဒ္ဓဘာသာ ကရင်တပ်မတော် (၁၉၉၄-၂၀၁၀)
* မွန်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (၂၀၁၆-၂၀၁၉)
 |
| စစ်ပွဲနှင့် တိုက်ပွဲများ | မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ
* အင်းစိန်တိုက်ပွဲ
* ကရင်ပဋိပက္ခ
	+ Maw Pokay incident
	+ မာနယ်ပလော ကျဆုံးခြင်း
	+ ကောမူးဝါတိုက်ပွဲ
	+ ၂၀၁၀-၂၀၁၂ မြန်မာနယ်စပ် တိုက်ပွဲများ
* ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်
	+ လွိုင်ကော်တိုက်ပွဲ (၂၀၂၁)
	+ ကော့ကရိတ်တိုက်ပွဲ
	+ မယ်စဲ့တိုက်ပွဲ
	+ မြဝတီအား သိမ်းပိုက်ခြင်း
* သော်လဲထထိုးစစ်
	+ သီးမူထာတိုက်ပွဲ
	+ မဲ့ကသာထိုးစစ်
	+ လေးကေ့ကော်တိုက်ပွဲ
 |

**ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်** (ကရင်:  ကညီဒီကလုာ် တၢ်ထူၣ်ဖျဲး သုးမုၢ်ဒိၣ်) (အင်္ဂလိပ်: Karen National Liberation Army; အတိုကောက် **KNLA**) သည် ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး၏ လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်သည်။ ကရင်လူမျိုးများ၏ ကိုယ်ပိုင်အခွင့်အရေးအတွက် မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရအား ၁၉၄၉ မှ စတင်ကာ ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်လာခဲ့သည့် အဖွဲ့ဖြစ်သည်။

စစ်သည်အင်အားမှာ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ၅,၀၀၀ ခန့်၊ နှင့် ၂၀၁၂ တွင် ၆,၀၀၀ ခန့်ရှိသည်ဟု ဆိုသည်။ ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်တွင် တပ်မဟာ ၇ ခုနှင့် အထူးစစ်ဆင်ရေးများအတွက် အထူးတပ်ဖွဲ့တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းထားသည်။

## ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်

* ကေအင်အယ်လ်အေ ငြိမ်းချမ်းရေးကောင်စီ

## ကိုးကား
# မန်းဝင်းခိုင်သန်း

|  မန်း ဝင်းခိုင်သန်း |
| --- |
| Mahn Win Khine Than |
|  |
|  |
| အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရအဖွဲ့
 ပြည်​ထောင်စုဝန်ကြီးချုပ် |
| **တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ** |
| **တာဝန် စတင်**  ၁၆ ဧပြီ ၂၀၂၁ |
| ခန့်အပ်သူ | ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ကိုယ်စားပြုကော်မတီ |
| CRPH၏ ယာယီသမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတ |
| **တာဝန်သက်တမ်း** ၉ မတ် ၂၀၂၁ – ၁၆ ဧပြီ ၂၀၂၁ |
| ခန့်အပ်သူ | ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ကိုယ်စားပြုကော်မတီ |
| ယခင်လူ | ရာထူးစတင် |
| ဆက်ခံသူ | ဒူဝါလရှီးလ (NUG) |
| တတိယမြောက် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နာယက |
| **တာဝန်သက်တမ်း** ၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၆ – ၁ ဩဂုတ် ၂၀၁၈ |
| လက်ထောက် | ဦးအေးသာအောင် |
| ယခင်လူ | ဦးရွှေမန်း |
| ဆက်ခံသူ | ဦးတီခွန်မြတ် |
| ဒုတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ |
| **တာဝန်သက်တမ်း** ၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၆ – ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၁ |
| လက်ထောက် | ဦးအေးသာအောင် |
| ယခင်လူ | ဦးခင်အောင်မြင့် |
| အမျိုးသားလွှတ်တော် အမတ် |
| **တာဝန်သက်တမ်း** ၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၆ – ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၁ |
| မဲဆန္ဒနယ် | ကရင်ပြည်နယ် မဲဆန္ဒနယ် (၈) မြဝတီမြို့နယ် |
|  |
| ကိုယ်ရေး အချက်အလက်များ |
| မွေးဖွား |  (1952-04-23) ဧပြီ ၂၃၊ ၁၉၅၂ ဟင်္သာတမြို့နယ်၊ ဧရာဝတီတိုင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံ။ |
| လူမျိုး | မြန်မာနိုင်ငံသား ကရင်လူမျိုး |
| နိုင်ငံရေးပါတီ | အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် |
| သွေးသားတော်စပ်သူ | မန်းဘခိုင် (အဖိုး) |
| မိဘ | မန်းသန်းရှိန်၊ နန့်ခင်ရီခိုင် |
| ပညာရေး | ဟင်္သာတမြို့နယ် ယုန်တလင်းရွာအထက်တန်းကျောင်း |
| မိခင်ကျောင်း |  ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ် |
| အလုပ်အကိုင် | ရှေ့နေ၊ နိုင်ငံရေးသမား |
| ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာ | ခရစ်ယာန်ဘာသာ |

**မန်းဝင်းခိုင်သန်း** (၂၃ ဧပြီ ၁၉၅၂ မွေးဖွား) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား နိုင်ငံရေးသမား၊ ရှေ့နေ၊ ဒုတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌနှင့် လက်ရှိ အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ၏ ပြည်ထောင်စု ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲတွင် ကရင်ပြည်နယ် မဲဆန္ဒနယ်မြေ ၈ မှ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ အာဇာနည် ခေါင်းဆောင်ကြီး ဝန်ကြီးမန်းဘခိုင် ၏ မြေးဖြစ်သည်။

ဟင်္သာတမြို့နယ်၊ ယုန်သလင်းရွာအထက်တန်း‌ကျောင်းနှင့် ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့် သိပ္ပံတက္ကသိုလ်တို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ ၁၉၇၇ ခုနှစ်မှစ၍ ရှေ့နေလုပ်ငန်းကို လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပြည်ထောင်စု ကရင်အမျိုးသားများအဖွဲ့ချုပ် (United Karen Leauge) ပါတီတွင် ကော်မတီဝင်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဧရာဝတီတိုင်း၊ ကျုံပျော်မြို့၊ ကိုယ့်အားကိုယ်ကိုး မူကြိုကျောင်းတွင် ကော်မတီဝင်အဖြစ်လည်းကောင်း တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။

## နိုင်ငံရေးဘဝ

၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၉ ရက်နေ့တွင် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ကိုယ်စားပြုကော်မတီမှ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ခေတ္တဒုသမ္မတအဖြစ်တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် ခန့်အပ်မှုအရ တာဝန်စတင်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။၂၀၂၁ခုနှစ် ၊ဧပြီလ ၁၆ရက်နေ့တွင် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ကိုယ်စားပြုကော်မတီ မှဖွဲ့စည်းသော အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရအဖွဲ့တွင် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။

## ကိုးကား
# အုန်းသွင်

ဗိုလ်ချုပ်**အုန်းသွင်** (၁၉၇၀ — ၂၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၂) သည် အငြိမ်းစား တပ်မတော်အရာရှိနှင့် သံအမတ်ဟောင်း တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ တပ်မတော်မှ အငြိမ်းစားယူပြီးနောက် သူသည် သီရိလင်္ကာ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်၊ မော်လဒိုက်နှင့် တောင်အာဖရိကနိုင်ငံများတွင် မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ သံအမတ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ သူသည် မြန်မာနိုင်ငံစစ်မှုထမ်းဟောင်းအဖွဲ့၏ ဦးဆောင်အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။ ဦးအုန်းသွင်သည် စစ်တက္ကသိုလ် အပတ်စဉ် ၁၅ သင်တန်းဆင်း ဖြစ်သည်။ ဦးအုန်းသွင်သည် ဒုတိယတပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးစိုးဝင်း၏ ဆရာ ဖြစ်သည်ဟုလည်း ဆိုကြသည်။

၂၀၂၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်ရှိ မြို့ပြပျောက်ကျားအဖွဲ့တစ်ခုက ဦးအုန်းသွင်နှင့် သားမက်ဖြစ်သူ တပ်မတော်အရာရှိဟောင်း ရဲတေဇတို့အား ပစ်ခတ်လုပ်ကြံခဲ့ရာ စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက လုပ်ကြံနိုင်ခဲ့သည့် စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ ရာထူးအမြင့်ဆုံးပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သူသည် အာဏာသိမ်းမှုကို ဆန့်ကျင်သူများအား သတ်ဖြတ်ရန် တိုက်တွန်းခြင်း၊ စစ်ကောင်စီအား ထောက်ခံခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟု စွပ်စွဲခံခဲ့ရသည်။ ဦးအုန်းသွင် သေဆုံးမှုအတွက် စစ်ကောင်စီက လူဆယ်ဦးအား ဖမ်းဆီးထားကြောင်း အောက်တိုဘာလတွင် ကြေညာခဲ့သည်။ ဦးအုန်းသွင် သေဆုံးမှုနှင့် ပတ်သက်၍ စစ်မှုထမ်းဟောင်းများအား ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ သတ်ဖြတ်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း စစ်ကောင်စီက ရှုတ်ချခဲ့သည်။

## ကိုးကား
# ကနောင်စစ်ဆင်ရေး

| ကနောင်စစ်ဆင်ရေး |
| --- |
| ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ရက်စွဲ | ၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ – လက်ရှိ |
| နေရာ | မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး |
| ရလဒ် | * စစ်ကောင်စီထံမှ လက်နက်ခဲယမ်းများ သိမ်းဆည်းရမိ
 |

 |
| စစ်ရင်ဆိုင်သူများ |
| * နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ
	+ တပ်မတော်
		- တပ်မတော် (ကြည်း)
			* တပ်မ ၉၉
			* တပ်မ ၁၀၁
			* စကခ ၁
 |  အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ
* PDF
	+ မန္တလေး PDF

 ပလောင်ပြည်နယ် လွတ်မြောက်ရေးတပ်ဦး
* TNLA
 |
| စစ်အင်အား |
|
၄၀၀ ခန့် |
မသိရှိရ |
| အသေအပျောက် |
|
၈၀ ဦး |
၂ ဦး |

**ကနောင်စစ်ဆင်ရေး**သည် ပလောင်ပြည်နယ် လွတ်မြောက်ရေးတပ်ဦး/တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော် နှင့် အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (မန္တလေး) တို့ ပူးပေါင်းဆင်နွှဲသော စစ်ဆင်ရေးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ စစ်ဆင်ရေးကို ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လမှ စတင်ခဲ့ရာ စက်တင်ဘာလအထိ စစ်ကောင်စီတပ်မှ အရာရှိအဆင့်များ အပါအဝင် ၈၀ ဦးခန့် သေဆုံးကာ ၁၉ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ပြီး လက်နက်ခဲယမ်းမီးကျောက်အမြောက်အမြား သိမ်းဆည်းရမိသည်ဟု ထုတ်ပြန်ထားသည်။

ကနောင်စစ်ဆင်ရေးသည် တပ်မ ၉၉၊ တပ်မ ၁၀၁ လက်အောက်ခံ ခလရ ၂၅၂၊ ခလရ ၂၅၇ နှင့် အမှတ်(၁)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်လက်အောက်ခံ ခမရ ၅၀၂ တို့နှင့် ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေဆဲ ဖြစ်သည်။

## တိုက်ပွဲများ

ပူးပေါင်းအဖွဲ့သည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် မတ္တရာမြို့နယ်၊ အင်ကြင်းမြိုင်လေကြောင်းကာကွယ်ရေးတပ် ၁၀၁၄ အား ရှော့တိုက်ဒုံးများဖြင့် ပစ်ခတ်ကာ၊ ကင်းစခန်းတစ်ခုအား ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့သည်။ အင်ကြင်းမြိုင်တပ်သို့ စစ်ကူလာသော ယာဉ်တန်းခြောက်စီးအား မိုင်းဆွဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်မှ ဗိုလ်ကြီးတစ်ဦး အပါအဝင် ၁၉ ဦးသေဆုံးပြီး အများအပြား ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သလို ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (မန္တလေး) မှ တစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။

၂၀၂၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် နောင်ချိုမြို့နယ်တွင် စစ်ကောင်စီယာဉ်တန်းအား ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီအရာရှိတစ်ဦးအပါအဝင် ၁၅ ဦးသေဆုံးခဲ့ပြီး လက်နက်ခဲယမ်းများ သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။ ဩဂုတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် တပ်မ ၉၉ လက်အောက်ခံ အင်အား ၅၀ ခန့်ရှိတပ်ရင်းမှ စစ်ကြောင်းထိုးလာစဉ် ပူးပေါင်းအဖွဲ့မှ မိုင်းဆွဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၀ ဦးသေဆုံးပြီး ၆ ဦးဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ ဩဂုတ်လ ၂၆ ရက်နေ့တွင် စစ်ကြောင်းထိုးလာသော စစ်ကောင်စီတပ်များနှင့် တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်မှ ၇ ဦးသေဆုံးခဲ့သည်။

စက်တင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲတွင် စစ်ကောင်စီတပ်မှ ၉ ဦးသေဆုံးခဲ့ကာ ခဲယမ်းများအား ပူးပေါင်းအဖွဲ့မှ သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။ စက်တင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်များအား တပ်စွဲထားသော ပြင်ဦးလွင်-မိုးကုတ်လမ်းမပေါ်ရှိ တောင်နီကျေးရွာအနီး တာဝါတိုင်ကုန်းအား ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်မှ ၁၃ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၆ ဦးဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကာ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (မန္တလေး) မှ တစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ စက်တင်ဘာ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲတွင် စစ်ကောင်စီမှ အနည်းဆုံး သုံးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။

## ကိုးကား
# တီးတိန်မြို့

| တီးတိန်မြို့ |
| --- |
| မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ |
|  |
|  |
| တီးတိန်မြို့မြို့တည်နေရာပြ မြန်မာနိုင်ငံမြေပုံ |
| ကိုဩဒိနိတ်: ﻿ / ﻿ |
| နိုင်ငံအမည် |  မြန်မာ |
| ပြည်နယ် |  ချင်း |
| ခရိုင် | ဖလမ်း |
| မြို့နယ် | တီးတိန်မြို့နယ် |
| အချိန်ဇုန် | မြန်မာစံတော်ချိန် (UTC+ ၆ နာရီ ၃၀ မိနစ်) |

တီးတိန်မြို့ (တိမ်ညင်းမြို့။ ဒေသစကားအသံထွက်အမှန် **သဲဒိမ်** ဟုဖတ်ရန်၊ ရေးရန်) သည် မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ်၊ တီးတိန်ခရိုင်တွင် တည်ရှိပြီး တီးတိန်မြို့နယ်၏ ရုံးစိုက်မြို့ဖြစ်သည်။ မြောက်ဘက်၌ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ မဏိပူရပြည်နယ်နှင့် ဆက်စပ်‌နေ၍ ‌တောင် ဖလမ်းမြို့နယ်နှင့် ဆက်‌နေ၏။ အင်္ဂလိပ်အစိုးရလက်ထက်က လက်‌ထောက်နယ်ခြားဝန်‌ထောက် အုပ်ချုပ်‌သော နယ်ဖြစ်သည်။

ယင်းမြို့နယ်တွင် ကုကီ သို့မဟုတ် သာဒိုး၊ ဇို(Jo)၊ ကမ်‌ဟောင်၊ စုတ်‌တေးနှင့် စိယင်ချင်းလူမျိုးများ ‌နေထိုင်၏။ ကုကီချင်းမျိုးမှာ အာသံနယ်စပ်‌ဒေသတွင် အများအပြား‌နေထိုင်ကြ‌လေသည်။ တီးတိန်မြို့နယ်တွင် ရွာ‌ပေါင်း ၇၅ ရွာပါဝင်သည့်အနက် စိယင်လူမျိုးတို့‌နေထိုင်‌သော ရွာ ၅ ရွာ၊ စုတ်‌တေးလူမျိုးတို့ ‌နေထိုင်‌သောရွာ ၂၆ ရွာ၊ ကမ်‌ဟောင်လူမျိုးတို့‌နေထိုင်‌သော ရွာ ၃၃ ရွာ၊ သာဒိုးလူမျိုးတို့ ‌နေထိုင်‌သောရွာ ၁၁ ရွာရှိ‌လေသည်။ အကြီးဆုံး‌သော ရွာများမှာ တီးတိန်၊ လိုဆိုး၊ တွန်းဇံရွာ တို့ဖြစ်‌လေသည်။

တီးတိန်မြို့ကို တောင်ပိုင်မင်းမျိုး ဂွီးသဲမျိုးရိုးမှ ကျိမ်နွဲအိမ်တော်အဆက် ဒုတိမြောက်ဂွီးမာန်က ခရစ်နှစ် ၁၅၅၀ ခန့်တွင် မြို့တည်ခဲ့သည်။ ၁၈၂၀ ဝန်းကျင်တွင် ဆုတ်တဲမျိုးဆက် ကမ်ဟောက်က ဆက်လက်ဆက်ခံခဲ့ပြီး၊ ၁၈၉၀ နောက်ပိုင်း အိင်္ဂလိပ်အစိုးရလက်ထက်တွင် လက်ထောက်နယ်ခြားဝန်ထောက်ရုံးစိုက်ရာမြို့ဖြစ်လာသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးကာလနှောင်းပိုင်းတွင် တွန်းဇံမြို့နယ်နှင့် ယခင်တပ်မတော်အစိုးလက်ထက်တွင် ကျီခါးမြို့တို့ကို မြို့နယ်ခွဲပေးခဲ့သည်။

၂၀ ရာစုအစ‌လောက်က ဤမြို့နယ်တွင်လူဦး‌ရေ ၁၆၄၃၅ ‌ယောက်မျှသာရှိ၍၊ စာ‌ရေးစာဖတ်တတ်သူ ၂၄၇ ‌ယောက်သာ ရှိခဲ့‌သော်လည်း၊ ၁၉၅၃ ခုနှစ်သန်‌ကောင်စာရင်းအရ လူဦး‌ရေ ၅၁၁၅၂ ‌ယောက်ရှိ၍၊ အနောက်တိုင်းခရစ်ယာန်သာသနာပြုဆရာတော်ကြီးများ၏ ကနဦးကြိုးစားအားထုတ်မှုနှင့် လွတ်လပ်ပြီးခေတ် မြန်မာနိုင်ငံမှ ‌စေလွှတ်‌သော လူထုပညာ‌ရေးမှူး၊ နှောင်းပိုင်းစေလွှတ်သော ဗုဒ္ဓသာသနာပြုအဖွဲ့ စသည်တို့၏ ‌ကျေးဇူး‌ကြောင့် ယခု အခါ စာ‌ရေးစာဖတ်တတ်သူ အ‌တော်များလာ‌လေပြီ ဖြစ်သည်။ တီးတိန်မြို့သည် ဖလမ်းမြို့နှင့် လမ်းပန်းအဆက် အသွယ်ရှိသည်။

## ကိုးကား
# ညော့ကန်

| ညော့ကန် |
| --- |
|  |
| ညော့ကန်Show map of Cameroonညော့ကန်Show map of အာဖရိကတိုက် |
| တည်နေရာ | Northwest Province, Cameroon |
| ကိုဩဒိနိတ် | ﻿ / ﻿ |
| အမျိုးအစား | Meromictic, limnically active lake, volcanic crater lake |
| ပင်မ ရေဝင်စီးကြောင်း | *subaquatic source* |
| ရေဝေကြောရှိရာ နိုင်ငံများ | Cameroon |
|  |
| အကျယ်ဆုံး အလျား | ၂.၀ km (၁.၂ mi) |
| အကျယ်ဆုံး အနံ | ၁.၂ km (၀.၇၅ mi) |
| မျက်နှာပြင် ဧရိယာ | ၁.၅၈ km2 (၃၉၀ ဧက) |
| ပျမ်းမျှအနက် | ၉၄.၉ m (၃၁၁ ft) |
| အနက်ဆုံး အနက်အရှိုင်း | ၂၀၈ m (၆၈၂ ft) |
| ရေထုထည် | ၀.၁၅ km3 (၁၂၀,၀၀၀ acre·ft) |
| ပင်လယ်ရေ မျက်နှာပြင်အမြင့် | ၁,၀၉၁ m (၃,၅၇၉ ft) |

**ညော့ကန်** သည် ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၊ အနောက်မြောက်ပိုင်းဒေသတွင် တည်ရှိသည့် မီးတောင်ပေါက်ကွဲရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ကန်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤကန်သည် မြို့တော် Yaoundé ၏ အနောက်မြောက်ဘက် ၃၁၅ ကီလိုမီတာခန့် (၁၉၆ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ လှုပ်ရှားမှုမရှိတော့သည့် မီးတောင်ဖြစ်သည့် အိုကုမီးတောင်တွင် တည်ရှိသည်။ မြင့်မားသည့်နေရာတွင် တည်ရှိကာ ကန်သည် နက်သည်။

ညော့ကန်သည် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်ပျော်ဝင်နေသည့် ကန်သုံးခုထဲမှ တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။

၁၉၈၆ ခုနှစ်တွင် မြေပြိုမှုတစ်ခု ဖြစ်ပွားကာ ညော့ကန်မှ ရုတ်တရက်ကာဗွန်ဓာတ်ငွေ့တိမ်တိုက်များ ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ၎င်းကြောင့် လူပေါင်း ၁၇၄၆ ဦးနှင့် အနီးအနားရှိ ရွာများနှင့် မြို့များမှ အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်များ ၃၅၀၀ တို့သည် အောက်စီဂျင်ပြတ်လပ်မှုများ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထိုကဲ့သို့ဖြစ်ရပ်မျိုးသည် မကြုံဖူးခဲ့ပေ၊ ပထမဆုံးသော ဖြစ်ရပ်သည် သဘာဝဖြစ်စဉ်ကြောင့် ဖြစ်ကာ ကြီးမားသည့် အောက်စီဂျင်ပြတ်လပ်မှုကို ခံစားခဲ့ရသည်။

## ပြင်ပလင့်များ

* Lake Nyos Degassing: in 1995 Michel HALBWACHS with his french scientist team found the solution for lake Nyos degassing problem 30 November 2021 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး .
* Lake Nyos incident 24 April 2006 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး .
* BBC News 'On This Day' article
* BBC news article about the degassing of Lake Nyos
* BBC Horizon episode Killer lakes
* USGS information 24 December 2013 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး .
* Defusing Africa’s Killer Lakes – *Smithsonian*
* Gas threat grows from Cameroon's lethal lakes — *The Guardian*
* Lake Nyos – The Vanguard, Cameroon 4 September 2015 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး .
* BBC News 27 Sep 2005: Action needed on deadly lakes
* Mechanics of the switching on of the trigger mechanism of limnological catastrophes – Latvian research by Nataliya Anatolievna Solodovnik and Anatoliy Borisovich Solodovnik
* BBC Article on Lake Kivu A similar problem at Lake Kivu and plans to deal with it
* The Strangest Disaster of the 20th Century reprinted from Uncle John's Bathroom Reader: World of Odd.

## ကိုးကား
# ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ သမ္မတ

| ကင်မရွန်းနိုင်ငံ ၏
သမ္မတ |
| --- |
| ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏အမှတ်တံဆိပ် |
| **တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲပုဂ္ဂိုလ် ပေါလ် ဘီယာ** ၆ နိုဝင်ဘာ ၁၉၈၂ မှစ၍ |
| ပုံစံ | သမ္မတ ဦးဆောင်သည့် အစိုးရအဖွဲ့ |
| အမျိုးအစား | အစိုးရအဖွဲ့အကြီးအကဲ |
| သက်တမ်း | ၇ နှစ် |
| ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ | ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ |

**ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ သမ္မတ** သည် ကင်မရွန်းနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး အကြီးအကဲ ဖြစ်ပြီး၊ ကင်မရွန်းအစိုးရ၏ တရားဝင် အကြီးအကဲ ဖြစ်သည်။သမ္မတသည် ကင်မရွန်း လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ အကြီးအကဲတာဝန်ကိုလည်း ထမ်းဆောင်ရသည်။ နိုင်ငံတော်အာဏာကို သမ္မတနှင့် လွှတ်တော်တို့ ပူးပေါင်း၍ ကျင့်သုံးဆောင်ရွက်ကြသည်။

## သမိုင်းကြောင်း

၁၉ ရာစုနှစ်က နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းတွင် ဖူလာနီ စစ်သားများက အာဒါမဝါစော်ဘွားနိုင်ငံ ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံအနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်တွင် အမျိုးမျိုးသော လူမျိုးစု နိုင်ငံငယ်များ ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းနိုင်ငံငယ်များကို chiefdoms သို့မဟုတ် fondoms များဟုခေါ်ဆိုသည်။ ၁၈၈၄တွင် ဂျာမနီနိုင်ငံ၏ ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့သည်။

ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီးအပြီးတွင် နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်အရ ပြင်သစ် နှင့် ဗြိတိန် တို့၏ နှစ်ပိုင်းခွဲခြမ်း သိမ်းပိုက်ခြင်းခံရသည်။ ကင်မရွန်းပြည်သူ့သမဂ္ဂပါတီက ဦးဆောင်၍ လွတ်လပ်ရေးကို ကြေညာခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ် တွင် ပြင်သစ်တို့က လက်မခံသဖြင့် ပြင်သစ်နှင့် တိုင်းရင်းသား စစ်တပ်များကြား ၁၉၇၁ ခုနှစ် အထိ စစ်မက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ် တွင် ပြင်သစ်တို့အုပ်ချုပ်သော ကင်မရွန်းအပိုင်းသည် လွတ်လပ်ရေးရရှိလာပြီး အမာဒူ အဟိဂျို သည် နိုင်ငံ၏ သမ္မတအဖြစ် ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၁ ခုနှစ် တွင် ဗြိတိသျှတို့အုပ်ချုပ်သော တောင်ပိုင်းကင်မရွန်းနှင့် ပေါင်းစပ်ပြီး ကင်မရွန်းဖက်ဒရယ်သမ္မတနိုင်ငံကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ် တွင် ကင်မရွန်းပြည်ထောင်စုသမ္မတနိုင်ငံအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ၁၉၈၄ ခုနှစ် တွင် ကင်မရွန်းသမ္မတနိုင်ငံအဖြစ်လည်းကောင်း အမည်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။

ကင်မရွန်းသမ္မတရုံးကို ၁၉၆၀ပြည့်နှစ် တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။သမ္မတ အမာဒူ အဟိဂျို သည် ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၅ ရက် နေ့မှ ၁၉၈၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၆ ရက်နေ့အထိ လည်းကောင်း၊သမ္မတ ပေါလ် ဘီယာ သည် ၁၉၈၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၆ ရက်နေ့မှ ယနေ့အထိ လည်းကောင်း သမ္မတအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။

## ကိုးကား
# ဇမ်ဘီယာနိုင်ငံ

| ဇမ်ဘီယာ သမ္မတနိုင်ငံ Republic of Zambia |
| --- |
|
အလံတော်

အမှတ်တံဆိပ်

 |
| **ဆောင်ပုဒ်:**One Zambia, One Nation |
| **နိုင်ငံတော် သီချင်း:**Stand and Sing of Zambia, Proud and Free |
|  |
| မြို့တော် | လူဆာကာမြို့ |
| ရုံးသုံး ဘာသာစကားများ | အင်္ဂလိပ် |
| အမျိုးအစား | သမ္မတအစိုးရ |
| အစိုးရ |
| • သမ္မတ | မိုက်ကယ်ဆာတာ |
| • ဒု-သမ္မတ | ဂိုင်း စကော့ |
| တည်ထောင် |
| • လွတ်လပ်ရေး ရခြင်း(ယူကေမှ) | အောက်တိုဘာ ၂၄၊ ၁၉၆၄ |
| ဧရိယာ |
| • စုစုပေါင်း | ၂၉၀,၅၈၇စတုရန်းမိုင်( ၇၅၂,၆၁၈km2 ) (အဆင့်: ၃၉) |
| • ရေထု (%) | ၁ |
| လူဦးရေ |
| • ခန့်မှန်း | ၁၂,၉၃၅,၀၀၀ (၂၀၀၉) (အဆင့် - ၇၁) |
| • သိပ်သည်းမှု | ၁၇.၂/km² (၄၄.၅/sq mi) (အဆင့် - ၁၉၁) |
| GDP (PPP) | ခန့်မှန်း |
| • စုစုပေါင်း | ၁၈.၄၅၄ဘီလီယံ |
| • Per capita | US $ ၁,၅၄၁ |
| HDI |  ၀.၃၉၅ နိမ့် · ၁၅၀ |
| ငွေကြေး | ဇမ်ဘီယာ ကွာချာ |
| အချိန်ဇုန် | +၂ |
| တယ်လီဖုန်းကုဒ် | +၂၆၀ |
| Internet TLD | .zm |

**ဇမ်ဘီယာနိုင်ငံ**၏ ရုံးသုံးအခေါ်အဝေါ်မှာ ဇမ်ဘီယာသမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အာဖရိကတောင်ပိုင်းတွင် ရှိသော ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံ များမှာ မြောက်ဘက်တွင် ကွန်ဂိုဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ၊ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံ၊ အရှေ့ဘက်တွင် မာလဝီနိုင်ငံ၊ တောင်ဘက်တွင် မိုဇမ်ဘစ်နိုင်ငံ၊ ဇင်ဘာဘွေနိုင်ငံ၊ ဘော့ဆွာနာနိုင်ငံ၊ နမီးဘီးယားနိုင်ငံ၊ အနောက်ဘက်တွင် အင်ဂိုလာနိုင်ငံ တို့ဖြစ်သည်။ မြို့တော်မှာ လူဆာကာမြို့ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံ၏ တောင်ဘက် အလယ်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။ လူဦးရေအများစုမှာ တောင်ဘက်တွင် မြို့တော် လူကာဆာ အနီးနှင့် အနောက်မြောက်ဘက် ကော့ပါးဘဲ့ အနီးတွင် စုဝေးနိုင်ထိုင်ကြသည်။

## ကိုးကား
# ကမ္ဘာလုံးခြမ်းများ

**ကမ္ဘာလုံးခြမ်းများ** ဆိုသည်မှာ ပထဝီဝင်အရနှင့် မြေပုံပညာအရ ကမ္ဘာကို စက်လုံးခြမ်းသဏ္ဌာန် ပိုင်းဖြတ်၍ ခေါ်ဆိုထားခြင်းဖြစ်သည်။

အီကွေတာနှင့် ပရိုင်း မီရီဒီယန် အားဖြင့် ပိုင်းခြားထားပုံ
ယေဘုယျအားဖြင့် လတ္တီတွဒ်နှင့် လောင်ဂျီတွဒ်မျဉ်းများအပေါ် အခြေခံ၍ သတ်မှတ်ပိုင်းခြားထားပုံမှာ−

* တောင်-မြောက်
	+ မြောက်ကမ္ဘာလုံးခြမ်း၊ အီကွေတာမှ မြောက်ဖက်တစ်ခြမ်း
	+ တောင်ကမ္ဘာလုံးခြမ်း၊ အီကွေတာမှ တောင်ဖက်တစ်ခြမ်း
* အရှေ့-အနောက်
	+ အရှေ့ကမ္ဘာလုံးခြမ်း၊ ပရိုင်းမီရီဒီယန်၏ အရှေ့ဖက်မှ အနောက်လောင်ဂျီတွဒ် ၁၈၀ ဒီဂရီအထိ
	+ အနောက်ကမ္ဘာလုံးခြမ်း၊ ပရိုင်းမီရီဒီယန်၏ အနောက်ဖက်မှ အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၁၈၀ ဒီဂရီအထိ

ပထဝီဝင်အားဖြင့် ပိုင်းခြားထားပုံမှာ−

* ကုန်းမြေ-ရေ
	+ ကုန်းမြေကမ္ဘာလုံးခြမ်း၊ အကြီးဆုံး ကုန်းမြေဧရိယာ ပါဝင်သည့် ကမ္ဘာလုံးခြမ်း
	+ ရေကမ္ဘာလုံးခြမ်း၊ အကြီးဆုံး ရေထုဧရိယာ ပါဝင်သည့် ကမ္ဘာလုံးခြမ်း