Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# နေတိုးမဟုတ် မဟာမိတ်နိုင်ငံကြီး

| နေတိုးမဟုတ်သော မဟာမိတ်နိုင်ငံကြီးများ Major non-NATO ally |
| --- |
|   အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု
  နေတိုးမဟုတ်သော မဟာမိတ်နိုင်ငံကြီးများ
  ယခင်မဟာမိတ်နိုင်ငံဟောင်းများ
  နေတိုးအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ |
| အမျိုးအစား | အမေရိကန်နှင့် နေတိုးမဟုတ်သောနိုင်ငံများ၏ စစ်ဘက်မဟာမိတ်အဖွဲ့ |
| အဖွဲ့ဝင်များ |
နိုင်ငံ ၁၉ နိုင်ငံ:
* အာဂျင်တီးနား
* ဩစတြေးလျ
* ဘာရိန်း
* ဘရာဇီး
* ကိုလံဘီယာ
* အီဂျစ်
* အစ္စရေး
* ဂျပန်
* ဂျော်ဒန်
* ကူဝိတ်
* မော်ရိုကို
* နယူးဇီလန်
* ပါကစ္စတန်
* ဖိလစ်ပိုင်
* ကာတာ
* တောင်ကိုရီးယား
* တရုတ်သမ္မတနိုင်ငံ
* ထိုင်း
* တူနီးရှား
 |
| တည်ထောင် | ၁၉၈၇ |

**နေတိုးမဟုတ် မဟာမိတ်နိုင်ငံကြီး** (အင်္ဂလိပ်: Major non-NATO ally) သည် အမေရိကန်အစိုး‌ရမှ နေတိုး (မြောက်အတ္တလန်တစ်စာချုပ်အဖွဲ့) ၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံမဟုတ်သော်လည်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု တပ်မတော်နှင့် နီးစပ်စွာဆောင်ရွက်လျက်ရှိသော မဟာမိတ်နိုင်ငံများကိုခေါ်ဝေါ်သည့် အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်သည်။

## အကျိုးအမြတ်များ

နေတိုးမဟုတ်သော မဟာမိတ်နိုင်ငံကြီးများသည် အောက်ဖော်ပြပါ အကျိုးအမြတ်များကို ရရှိနိုင်သည်။

* ကုန်ကျစရိတ်မျှဝေသုံးစွဲ၍ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကာကွယ်ရေးဦးစီးဌာနနှင့် ပူးပေါင်း၍ သုတေသနနှင့်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး ပရောဂျက်များတွင်ပါဝင်နိုင်ခြင်း
* အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေး လုပ်ငန်းအချို့တွင်ပါဝင်နိုင်ခြင်း
* တင့်ကားကိုဖျက်ဆီးနိုင်သည့် "Depleted Uranium" ခေါ် ယူရေနီယမ်သတ္တုပြတ်များ ပါဝင်သည့်ကျည်ဆန်များ ဝယ်ယူနိုင်ခြင်း
* ပိုလျှံစစ်ဘက်ပစ္စည်းများကို ဦးစွာရရှိနိုင်ခြင်း
* အမေရိကန်စစ်စခန်းများပြင်ပရှိ ကာကွယ်ရေးဦးစီးဌာနပိုင် အရံစစ်ပစ္စည်းများရရှိနိုင်ခြင်း
* သုတေသနနှင့်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး ပရောဂျက်များအတွက် စက်ကိရိယာနှင့်ပစ္စည်းများရယူနိုင်ခြင်း
* အချို့သောကာကွယ်ရေးပစ္စည်းကိရိယာများ ဝယ်ယူခြင်းသို့မဟုတ် ငှားရမ်းခြင်းအတွက် အမေရိကန်ဘဏ္ဍာငွေကို အသုံးပြုခွင့်ရခြင်း
* အပြန်အလှန်စစ်ရေးလေ့ကျင့်မှုများ
* အာကာသနည်းပညာဆိုင်ရာတို့ကို အလျင်အမြန်ရရှိနိုင်ခြင်း
* နိုင်ငံ၏ကော်ပိုရေးရှင်းများအနေဖြင့် အချို့သောကာကွယ်ရေးဦးစီးဌာနဆိုင်ရာများကို အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုပြင်ပရှိ စစ်လက်နက်ပစ္စည်းများ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် ငွေကြေးပေး၍တောင်းဆိုနိုင်ခြင်း

## ဆက်စပ်ကြည့်ရန်

* နေတိုး (စစ်မဟာမိတ်စာချုပ်အဖွဲ့)
* လေးဖက်ဆိုင်အဖွဲ့ (QUAD)

## ကိုးကား
# ရဝမ်ဒါနိုင်ငံ

| ရဝမ်ဒါ သမ္မတနိုင်ငံ *Repubulika y'u Rwanda* |
| --- |
|
အလံတော်

အမှတ်တံဆိပ်

 |
| **ဆောင်ပုဒ်:**ညီညွတ်ြခင်း၊ အလုပ် နှင့် မျိုးချစ်စိတ် |
| **နိုင်ငံတော် သီချင်း:**လှပသော ရဝမ်ဒါ |
|  |
| မြို့တော် နှင့် အကြီးဆုံးမြို့ | ကီဂါလီမြို့ |
| ရုံးသုံး ဘာသာစကားများ | ကင်ညာရဝမ်ဒါ၊ ပြင်သစ်၊ အင်္ဂလိပ် |
| အမျိုးအစား | သမ္မတနိုင်ငံ |
| အစိုးရ |
| • သမ္မတ | ပေါလ် ကာဂါမေး |
| • ဝန်ကြီးချုပ် | ဘားနတ် မာကူဇာ |
| တည်ထောင် |
| • လွတ်လပ်ရေး (ဘယ်လ်ဂျီယမ်မှ) | ၁ ဇူလိုင် ၁၉၆၂ |
| ဧရိယာ |
| • စုစုပေါင်း | ၂၆,၃၃၈ km² (၁၀,၁၆၉ sq mi) (အဆင့်: ၁၄၈) |
| • ရေထု (%) | ၅.၃ % |
| လူဦးရေ |
| • ခန့်မှန်း | ၁၁,၃၇၀,၄၂၅ (၂၀၁၁) (အဆင့် - ၇၃) |
| • သိပ်သည်းမှု | ၄၁၉.၈/km² (၁၀၈၇.၂/sq mi) (အဆင့် - ၂၉) |
| GDP (PPP) | ခန့်မှန်း |
| • စုစုပေါင်း | ၁၃.၁၀၉ ဘီလီယံ |
| • Per capita | US$ ၁,၂၈၄ |
| HDI |  ၀.၃၈၅ နိမ့် · ၁၅၂ |
| ငွေကြေး | ရဝမ်ဒါ ဖရန့် |
| တယ်လီဖုန်းကုဒ် | +၂၅၀ |
| Internet TLD | .rw |

**ရဝမ်ဒါနိုင်ငံ** (တရားဝင် အခေါ်အားဖြင့် ရဝမ်ဒါ သမ္မတနိုင်ငံ) သည် အာဖရိက အရှေ့အလယ်ပိုင်းတွင် ရှီသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီ: ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေ ၁၁.၄ သန်းမျှ ရှိသည်။ ရဝမ်ဒါသည် အီကွေတာ၏ တောင်ပိုင်း ဒီဂရီ အနည်းငယ်မျှ အကွာတွင် တည်ရှိပြီ: ယူဂန်းဒါးနိုင်ငံ၊ တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံ၊ ဘူရွန်ဒီနိုင်ငံနှင့် ကွန်ဂိုဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံတို့က ဝိုင်းရံ ထားကြသည်။ ရဝမ်ဒါ တစ်နိုင်ငံလုံးသည် ကုန်းမြင့်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး အနောက်ပိုင်းသည် တောင်ကုန်းဒေသများ ဖြစ်ကြပြီး အရှေ့ပိုင်းမှာ ဆာဗားနားမြက်ခင်းပြင် ဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးတွင်လည်း ရေကန်များ အများအပြား ရှိသည်။ သမ မျှတသော ရာသီဥတု ရှိပြီး တစ်နှစ်ပတ်လုံးတွင် မိုးရွာသော ရာသီဥတု နှစ်ခုနှင့် ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတု နှစ်ခုစီ ရှိကြသည်။

လူဦးရေမှာ ငယ်ရွယ်သူများပြားပြီး အများစုမှာ ကျေးလက်နေထိုင်သူများ ဖြစ်ကြကာ အာဖရိကတွင် လူဦးရေသိပ်သည်းမှု အများဆုံး နိုင်ငံများထဲတွင် ပါဝင်သည်။ ရဝမ်ဒါများအား ဟူတူ၊ တွတ်စီ နှင့် တွာ ဟူ၍ အုပ်စု ၃ ခု ခွဲခြားနိုင်သည်။ ထိုအုပ်စုများသည် အသုံးပြုသော ဘာသာစကား အတူတူဖြစ်ကြပြီး ယဉ်ကျေးမှုချင်းလည်း တူညီကြသဖြင့် လူမျိုးစုဟု ပြောသည်ထက်စာလျှင် လူမှုရေး အုပ်စု ဟု ပြောသည်က ပိုမှန် ပေလိမ့်မည်။ နိုင်ငံအတွင်း ကိုးကွယ်မှု အများဆုံး ဘာသာမှာ ခရစ်ယာန် ဘာသာ ဖြစ်ကာ ပင်မ ဘာသာစကားမှာ ကင်ညာရဝမ်ဒါ (Kinyarwanda) ဘာသာစကား ဖြစ်၍ ရဝမ်ဒါများ အများဆုံး အသုံးပြုကြသည်။ ရဝမ်ဒါသည် သမ္မတ ဦးစီးသော နိုင်ငံရေးစနစ် ကို ကျင့်သုံးကြပြီး လက်ရှိ သမ္မတမှာ ရဝမ်ဒါ မျိုးချစ် တပ်ဦးမှ ပေါလ် ကာဂါမေး ဖြစ်သည်။ အစိုးရသည် အဖွဲ့အစည်း အများအပြားမှ ထောက်ခံမှုကို ရရှိပြီး အခြားသော ဆဟာရဒေသ အာဖရိက နိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် အကျင့်ပျက် ခြစားမှု အနည်းဆုံးဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း လူ့အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများမှ အတိုက်အခံများအား နှိပ်ကွပ်သည် ဟူသော စွပ်စွဲမှုမျိုး ရှိသည်။

## ကိုးကား
# အလက်ဇန်းဒါး ပုရှ်ကင်

အလက်ဇန်းဒါး ပုရှ်ကင်
အလက်ဇန်းဒါး ဆာဂျီရေဗစ် ပုရှ်ကင် (Александр Сергеевич Пушкин) ( ဇွန်လ ၆ရက်၊ ၁၇၉၉ - ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၀ရက်၊ ၁၈၃၇) သည် ရိုမန်တစ် ခေတ်ကာလ က ရုရှားစာရေးဆရာ တစ်ဦး ဖြစ်ပြီး အလွန်တော်သော ရုရှားကဗျာဆရာတစ်ဦး နှင့် ခေတ်သစ် ရုရှားစာပေကို တည်ထောင်သူ တစ်ဦး အဖြစ်လည်း အများက မှတ်ယူကြသည်။

မော်စကိုမြို့ရှိ ရုရှား သူကောင်းမျိုးအတွင်း မွေးဖွားခဲ့ပြီး ၁၅ နှစ်သားတွင် ပထမဆုံး ကဗျာကို ရေးသားဖြန့်ချိခဲ့သည်။ အထက်တန်းစား လူငယ်တို့ တက်ရောက်သင်ကြားလေ့ ရှိသော ဇာကိုရီ ဆီလို အင်ပီရီယယ် လိုင်ဆီယမ် ကျောင်းမှ ဘွဲ့ရပြီးချိန်တွင် စာပေနယ်ပယ်တွင် ကောင်းမွန်စွာ နေရာရရှိပြီး ဖြစ်နေပြီ ဖြစ်သည်။

ဇာဘုရင်၏ နိုင်ငံရေး ပုလိပ်များ တင်းကြပ်စွာ စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုနေမှုကြောင့် ထုတ်ဝေဖြန့်ချိမှု မပြုနိုင်သော အချိန်တွင် ပုရှ်ကင်သည် သူ၏ အထင်ရှားဆုံး ပြဇာတ်ဖြစ်သော ဘောရစ် ဂိုဒိုနော့ကို ရေးသားခဲ့သည်။ ကဗျာစာသားနှင့် ရေးသားထားသော ဝတ္ထုတစ်ပုဒ် ဖြစ်သည် ယူဂျင်း အိုနီဂျင်ကို ၁၈၂၅ နှင့် ၁၈၃၂ ကြားတွင် ရေးသားခဲ့သည်။

သူ၏ ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် ပတ်သက်လျှင် ဆတ်ဆတ်ထိမခံသူ အဖြစ် နာမည်ဆိုး ထွက်ခဲ့ပြီး ပုရှ်ကင်သည် တစ်ဦးချင်း စိန်ခေါ်ပွဲ ၂၉ ခုတွင် ပါဝင် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ဂျော့ရှ် ချားလ် ဒီ ဟက်ကရင်း ဒီ အန်သေး ဆိုသူသူ နှင့် တစ်ဦးချင်း ယှဉ်ပြိုင်တိုက်ခိုက်သော ပွဲတွင် သေလုမျောပါး ဒဏ်ရာ ရခဲ့သည်။ ထိုသူမှာ ကဗျာဆရာ၏ ဇနီးဖြစ်သူ နာတာလျာ ပုရှ်ကီနာကို မြူဆွယ်ရန် ကြံစည်နေသော ပြင်သစ် စစ်တပ်မှ အရာရှိ တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ပုရှ်ကင် အသက် ၃၇ နှစ် အရွယ်တွင် စောစီးစွာ ကွယ်လွန်သွားခြင်းကို ရုရှားစာပေ၏ ကပ်ဆိုက်သော အဖြစ်အပျက်တစ်ခု အဖြစ် မှတ်ယူကြဆဲပင် ဖြစ်သည်။
# အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်အဖွဲ့

Amnesty International|  |
| ဆောင်ပုဒ် | *It is better to light a candle than to curse the darkness.* |
| ဖွဲ့တည်ချိန် | ဇူလိုင် ၁၉၆၁ (၁၉၆၁-၀၇) ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း |
| တည်ထောင်သူ | Peter Benenson |
| အမျိုးအစား | Non-profit INGO |
| ဌာနချုပ် | လန်ဒန်မြို့၊ အင်္ဂလန်၊ ယူကေ။ |
| တည်နေရာ | * Global
 |
| ဝန်ဆောင်မှုများ | လူ့အခွင့်ရေးအား ကာကွယ်ခြင်း |
| နယ်ပယ်s | Legal advocacy, Media attention, direct-appeal campaigns, research, lobbying |
| အဖွဲ့ဝင် | More than 7 million members and supporters |
| အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ် | Salil Shetty |
| ဝက်ဘ်ဆိုဒ် | amnesty.org |

**အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်အဖွဲ့** (Amnesty International) ကို အတိုကောက်အားဖြင့် အမ်နက်စ်တီ သို့ အေအိုင်ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသော အစိုးမရဟုတ်သည့် အဖွဲ့အစည်းတခုဖြစ်သည်။ အဖွဲ့ဝင် ၃ သန်းကျော်နှင့် ကမ္ဘာတဝှမ်းတွင် ထောက်ခံသူမျောက်များစွာ ရှိသည်။ အဖွဲ့၏ အဓိက လုပ်ဆောင်ချက်များမှာ '**လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများ ဖော်ထုတ်ရန် နှင့် ပပြောက်ရန် သုသေသနလုပ်ခြင်း၊ သတင်းအချက်အလက်များ ထုတ်ပြန်ခြင်းနှင့် လူ့အခွင့်အရေး ဥပဒေ ဖောက်ပြန်သူများများကို တရားစီရင်ရေး'** ဆောင်ရွက်နိုင်ရန်ဖြစ်သည်။

အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်အဖွဲ့ကို ၁၉၆၁ ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်မြို့၌ စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို *စောင့်ကြည့်လေ့လာသူ* (The Observer) သတင်းစာ၌ *အမေ့ခံ အကျဉ်းသားများ* (The Forgotten Prisoners) ခေါင်းစဉ်ဖြင့် ဆောင်းပါးရေးသားခဲ့သူ ဥပဒေပညာရှင် ပီတာ ဘန္နန်ဆန် (Peter Benenson) မှ တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အမ်နက်စ်တီမှ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဥပေဒ စံနှုန်း ဆန့်ကျင်ဖောက်ဖျက်သူများကို ဖော်ထုတ်လေ့ရှိပြီး၊ ဖောက်ပြန်မှုများကို လစ်လျုရှုထားသည့် အစိုးရများသို့လည်း နိုင်ငံသားများနှင့် ပူးပေါင်းကာ တာဝန်ယူဖြေရှင်းပေးရန် ဖိအားပေးလေ့ရှိသည်။ အဖွဲ့အစည်း၏ '**နှိပ်စက်မှုပပျောက်ရေး လှုံဆော်မှု'**ကြောင့် ၁၉၇၇ ခုနှစ်၌ နိုဘဲလ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု *နှင့် ၁၉၇၈ ခုနှစ်၌ ကုလသမဂ္ဂ လူ့အခွင့်အရေး ဆုကိုလည်း ထပ်မံရရှိခဲ့သည်။*

## ကိုးကား
# ပေ

**ပေ**(ပေါ်တူဂီ: *pé*၊ အင်္ဂလိပ်: foot)သည် အရှည် (အလျားအနံ) ကိုတိုင်းသော ယူနစ်တခုဖြစ်ပြီး ဗြိတိသျှအင်ပါယာသုံး စနစ်ဖြစ်၏။ အတိုကောက် (**'**)ဟူသော သင်္ကေတဖြင့်၎င်း၊ (**ft**)ဟူသော သင်္ကေတဖြင့်၎င်း ရေးလေ့ရှိသည်။ ၁၉၅၉ ခုတွင် အတည်ပြုသော နိုင်ငံတကာကိုက်နှင့်ပေါင်သဘောတူညီမှု (International Yard and Pound Agreement) အရ တပေတွင် ၀.၃၀၄၈ မီတာ အတိအကျရှိကြောင်း သတ်မှတ်ထားသည်။ တပေတွင် ၁၂ လက်မရှိပြီး တကိုက်တွင် ၃ ပေ ပါသည်။

သမိုင်းကြောင်းအရ ပေသည် ဂရိ၊ ရောမ၊ တရုပ်၊ ပြင်သစ်နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဒေသတွင်း အတိုင်းအထွာစနစ်အဖြစ် သုံးခဲ့သည်။ သို့သော် အရှည်မှာမူ တနိုင်ငံနှင့်တနိုင်ငံ တမြို့နှင့်တမြို့ မတူကြ။ ၁၆ လက်မပိုင်းသည်လည်း ရှိသည်။

အမေရိကန်သည် စက်မှုလုပ်ငန်းဖွံ့ဖြိုးသော နိုင်ငံများအနက် နိုင်ငံတကာသုံးပေနှင့် တိုင်းထွာရေးသုံးပေတို့ကို မီတာထက် အသုံးများသည့် တခုတည်းသော နိုင်ငံတည်း။ ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းတွင် အင်ပါယာသုံးယူနစ်ကိုလည်း တရားဝင်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုထားသည်။ သို့သော် အဓိကသုံးသည်မှာ အရပ်တိုင်းသည့် တနေရာသာ ဖြစ်၏။

## ကိုးကား
# အာဏာရှင်စနစ်

**အာဏာရှင်စနစ်** ဆိုသည်မှာ အစိုးရပုံစံ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းတွင် နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ (သို့မဟုတ်) နေရာတစ်နေရာကို အာဏာရှင်ဖြစ်သော လူတစ်ဦးတစ်ယောက် သို့မဟုတ် အဖွဲ့အစည်တစ်ခုမှ အုပ်ချုပ်သည်။ ထိုအာဏာရှင်၏ အာဏာကိုခိုင်မြဲနေစေရန် အမျိုးမျိုးသောနည်းလမ်းများဖြင့် လူမှုရေးအာဏာနှင့် နိုင်ငံရေးအာဏာများကို ကျင့်သုံးဆောင်ရွက် လေ့ ရှိသည်။

အာဏာရှင် စနစ်ဆိုသည်မှာ အမိန့်ပေး အာဏာပြသည့် ပုံစံ တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ နိုင်ငံရေး သမားများသည် နိုင်ငံသားများ၏ အပြုအမူတိုင်း နီးပါးကို ထိန်းချုပ်ထားသည်။ အခြား အုပ်ချုပ်မှု ပုံစံများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို လျှော့ချရန် အာဏာရှင် စနစ်သည် ယေဘုယျ အားဖြင့် နိုင်ငံရေး ဝါဒဖြန့်မှုကို ကျင့်သုံးလေ့ ရှိသည်။ အတိတ်ကာလတွင် အာဏာရှင်များသည် မတူညီသော ဘာသာရေး နည်းလမ်းများကို အသုံးပြုပြီး ၎င်းတို့၏ အာဏာကို ထိန်းသိမ်းထားကြသည်။ (ဥပမာ အနောက်တိုင်းတွင် ဘုရင်စနစ်ပုံစံ --- ရှင်ဘုရင်သည် တိုင်းပြည် အုပ်ချုပ်ရန် ဘုရားသခင်ထံမှ အခွင့်အာဏာ ရရှိထားသည် ဟုဆိုလိုသည်။)

၁၉ရာစု နှင့် ၂၀ရာစုများတွင် ဘုရင်စနစ်များသည် တဖြည်းဖြည်း ကျဆုံး ပျောက်ကွယ်သွားကြသည်။ အာဏာရှင် စနစ်နှင့် အခြေခံ ဥပဒေ ဒီမိုကရေစီ စနစ် တို့သည် ကမ္ဘာ့၏ အဓိက အစိုးရ ပုံစံများ ဖြစ်လာကြသည်။

# စကိုကြည့်ရှုပါ =

* အင်တာနက် ဆင်ဆာပြုလုပ်ခြင်း
# ကားလ် ဖရီးဒရစ် ဂေါက်

| ကားလ် ဖရီးဒရစ် ဂေါက် |
| --- |
| ကားလ် ဖရီးဒရစ် ဂေါက်၊ ပန်းချီ-ခရစ်တီယန် အဲလ်ဘရက် ယန်းဆန် (Christian Albrecht Jensen) |
| မွေးဖွား | ယိုဟန် ကားလ် ဖရီးဒရစ် ဂေါက် (1777-04-30)ဧပြီ ၃၀၊ ၁၇၇၇ ဘရောင်းရွှိုက် (Braunschweig)၊ ဘရွန်းဝစ်ခ်-ဝေါ်လ်ဖန်ဘူတယ် ပြည်နယ်(Duchy of Brunswick-Wolfenbüttel)၊ အလယ်ခေတ် ရောမအင်ပိုင်ယာ (Holy Roman Empire) |
| ဆုံးပါး | ဖေဖော်ဝါရီ ၂၃၊ ၁၈၅၅(1855-02-23) (အသက် ၇၇) ဂွတ်တင်ငန် (Göttingen)၊ ဟန်းနိုဗာ ဘုရင့်နိုင်ငံတော် (Kingdom of Hanover) |
| နေထိုင်ရာ | ဟန်းနိုဗာ ဘုရင့်နိုင်ငံတော် (Kingdom of Hanover) |
| နိုင်ငံလူမျိုး | ဂျာမန် |
| နယ်ပယ် | သင်္ချာ နှင့် ရူပဗေဒ |
| အဖွဲ့အစည်းဌာန | ဂွတ်တင်ငန် တက္ကသိုလ် (University of Göttingen) |
| မိခင်ကျောင်း | ဟမ်းစတတ် တက္ကသိုလ် (University of Helmstedt) |
| ပါရဂူဘွဲ့ ကြီးကြပ်သူ | ယိုဟန် ဖရီးဒရစ် ဖတ် (Johann Friedrich Pfaff) |
| အခြား ကြီးကြပ်သူများ | ယိုဟန် ခရစ်ရှန် မာတင် ဘာတယ် (Johann Christian Martin Bartels) |
| ပါရဂူဘွဲ့ယူ တပည့်များ | ခရစ်တော့ဖ် ဂူးဒါမန် (Christoph Gudermann) ခရစ်ရှန် လုဒ်ဝစ် ဂါလင်း (Christian Ludwig Gerling) ရစ်ချတ် ဒီဒီကင် (Richard Dedekind) ယိုဟန် လစ်စ်တင်း (Johann Listing) ဘန်းဟတ် ရီးမန် (Bernhard Riemann) ခရစ်ရှန် ပီတာ (Christian Peters) မောဟစ် ကန်တွာ (Moritz Cantor) |
| အခြား တပည့်ကျော်များ | ယိုဟန် အန်းခ (Johann Encke) ပီတာ ဂုစတဗ် လယောန် ဒါရစ်ခလေး (Peter Gustav Lejeune Dirichlet) ဂေါ့ဟော အိုင်ဆန်စတိုင်း (Gotthold Eisenstein) ကားလ် ဝုဖ်ဂန် ဘန်ဂျမင် ဂိုးလ်ရှမစ်ဒ် (Carl Wolfgang Benjamin Goldschmidt) ဂုစတဗ် ကီးရာ့ဟော့ဖ် (Gustav Kirchhoff) အာန့်စ် ကူးမာ (Ernst Kummer) ဩဂတ်စ် ဖာဒီနန် မိုးဘီးရပ်စ် (August Ferdinand Möbius) အယ်လ်၊ စီ၊ ရှနူးလိုင်း (L. C. Schnürlein) ယူးလီးယပ်စ် ဝိုက်စ်ဘာ့ခ် (Julius Weisbach) |
| ကျော်ကြားမှုအရင်းခံ | See full list |
| သူ၏ဩဇာလွှမ်းမိုးခံ | ဆိုဖီ ဂျာမိန်း (Sophie Germain) ဖာဒီနန် မိုင်းဒင်း (Ferdinand Minding) |
| ထင်ပေါ်ကျော်ကြား ဆုတံဆိပ်များ | လလန်ဒ် ဆု (Lalande Prize) (၁၈၁၀) ကော့ပလေ ဆုတံဆိပ် (Copley Medal) (၁၈၃၈) |
| **လက်မှတ်**  |

**ယိုဟန် ကားလ် ဖရီးဒရစ် ဂေါက်** (အင်္ဂလိပ်: Johann Carl Friedrich Gauss, /ɡaʊs/; ဂျာမန်: *Gauß*, အသံထွက်: [ɡaʊs] ( ); လက်တင်: *Carolus Fridericus Gauss*) ((1777-04-30)ဧပြီ ၃၀၊ ၁၇၇၇ – ဖေဖော်ဝါရီ ၂၃၊ ၁၈၅၅(1855-02-23)) သည် ဂျာမန်လူမျိုး သင်္ချာပညာရှင် တစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကျေးဇူးပြုခဲ့သည့် ပညာရပ်နယ်ပယ် အများအပြားထဲတွင် ကိန်းသီအိုရီ (number theory)၊ အက္ခရာသင်္ချာ (algebra)၊ စာရင်းအင်းဗေဒ (statistics)၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (mathematical analysis)၊ ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂျီဩမေတြီ (differential geometry)၊ ဂျီအော့ဒက်ဆီ (geodesy)၊ ဘူမိရူပဗေဒ (geophysics)၊ လျှပ်ငြိမ်ဗေဒ (electrostatics)၊ နက္ခတ္တဗေဒ (astronomy)၊ မေးထရစ်သီအိုရီ (matrix theory) နှင့် အလင်းဆိုင်ရာ ရူပဗေဒ (optics) တို့ ပါဝင်သည်။

## အညွှန်း

## ကိုးကား

* O'Connor၊ J. J.; Robertson၊ E. F. (1996)၊ "Johann Carl Friedrich Gauss"၊ *MacTutor History of Mathematics*၊ School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland၊ March 20, 2017 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
* Weisstein၊ Eric W.၊ "Gauss, Karl Friedrich (1777-1855)"၊ *Eric Weisstein's World of Biography*၊ Wolfram Research၊ March 20, 2017 တွင် ပြန်စစ်ပြီး
# အသားအရောင်ခွဲခြားမှု

**အသားအရောင်ခွဲခြားမှု** ဟူသည် စနစ်တခုအဖြစ်ကျင့်သုံးသော လူမျိုးရေးခွဲခြားမှုဖြစ်ပြီး တောင်အာဖရိကနှင့် အနောက် တောင်အာဖရိက (ယခု နမီးဘီးယား) တို့တွင် ၁၉၄၈ ခုမှ ၁၉၉၀ အစောပိုင်းကာလများအထိ ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ သခင်ခေါ် အုပ်ချုပ်သူလူတန်းစားကို အခြေခံကာ အာဏာရှင်နိုင်ငံရေးယဉ်ကျေးမှုအရ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်၏။ တောင်အာဖရိကတွင် နိုင်ငံရေးအရ၎င်း၊ လူမှုရေးအရ၎င်း၊ စီးပွားရေးအရ၎င်း နိုင်ငံ၏လူနည်းစုဖြစ်သော လူဖြူတို့က လွှမ်းမိုးထားသည်။ ထိုစနစ်အရ လူဖြူတို့သည် အမြင့်ဆုံးသော လူတန်းစားအခွင့်အရေးကို ရပြီး၊ ယင်းနောက်တွင် လူဝါခေါ်သော အာရှသားများ ရှိသည်။ လူမဲခေါ်သော အာဖရိသားတို့ကား နောက်ဆုံးမှ တန်းစီရသည်။ စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးကဏ္ဍများတွင် အသားအရောင်ခွဲခြားမှုသည် ယနေ့အထိ ရှိနေမြဲပင်။

အကျယ်ချဲ့ပါမူ အများပိုင်အဆောက်အဦများကို မသုံးစွဲရခြင်း၊ လူမှုပွဲလမ်းတို့ကို မတက်ရောက်ရခြင်း စသော မြင်သာသည့်ခွဲခြားမှုနှင့် အိမ်ရာရပိုင်နေပိုင်ခွင့် မရှိခြင်း၊ အလုပ်အကိုင်အခွင့်အလမ်း ဆုံးရှုံးခြင်း စသော မမြင်သာသည့်ခွဲခြားမှုဟူ၍ ပိုင်းနိုင်သေးသည်။ ဥပဒေအရ အသားအရောင်ခွဲခြားမှုမှာ ၁၉၄၉ တွင် ပြဋ္ဌာန်းသည့် သွေးနှောလက်ထပ်မှုတားမြစ်ရေးဥပဒေ (Prohibition of Mixed Marriages Act) ဖြစ်သည်။ နောက်တနှစ် ၁၉၅၀ ပြည့်တွင် ပိုမိုမြင်သာသည့် တောင်အာဖရိကသားတို့ အခြားသူတို့အား လက်ထပ်ခြင်း၊ လက်ထပ်ရန်သွေးဆောင်ခြင်းကို ပိတ်ပင်သည့် လူမဆန်မှုအားဖြည့်စွက်သည့်ဥပဒေ (Immortality Amendment Act) ကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။ လူဦးရေမှတ်ပုံတင်ခြင်းဥပဒေ (Population Registration Act) အရလည်း လူဖြူ၊ လူဝါ၊ လူနီ၊ လူမဲဟူ၍ ခွဲခြားထားပြီး အိုးအိမ်ရပိုင်ခွင့်ကို အထက်ပါအုပ်စု ၄ ခုအရ ခွဲခြားဆက်ဆံသည်။ ၁၉၆၀-၈၃ ကာလတွင် အာဖရိကသား လူမဲ ၃.၅ သန်းကို နေအိမ်မှဖယ်ရှားကာ တူရာတူရာပတ်ဝန်းကျင်ထံ အထက်ပါဥပဒေအရ ရွေ့ပြောင်းစေခဲ့သည်။ အိုးအိမ်ဖယ်ရှားမှုအများစုမှာ လူမဲတို့ကို တင်ကြိုသတ်မှတ်ထားသော လူမျိုးစုအမိမြေ (tribal homeland) ခေါ်သော နေရာများသို့ ပို့ခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို ဘန်တူစတန်မြေများ (bantustans) ဟု လူသိများသည်။ ၎င်းမြေတို့အနက် ၄ ခုမှာ လွတ်လပ်ရေးရသော နိုင်ငံများအဖြစ် နောင်တွင် ပြောင်းလဲသွားသည်။ အစိုးရက ဘန်တူစတန်ရောက်သူတို့သည် တောင်အာဖရိကသားဖြစ်မှု ဆုံးရှုံးကာ ဘန်တူစတန်သားအဖြစ်သာ အသိအမှတ်ပြုမည်ဟု ကြေညာသည်။

၁၉၈၇-၉၃ ကာလများတွင် အမျိုးသားပါတီသည် အာဖရိကသားအမျိုးသားကွန်ဂရက်နှင့် နှစ်ဘက်သဘောတူမှုယူကာ လူမျိုးရေးခွဲခြားခြင်းရပ်ဆိုင်းရေးနှင့် လူများစုအုပ်ချုပ်ရေးတို့ကို ဦးတည်သည့် အသားအရောင်ခွဲခြားမှုဆန့်ကျင်သော နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားခြင်းများ ဆောင်ရွက်သည်။ ၁၉၉၀ ပြည့်တွင် လူသိများသော အာဖရိကသားအမျိုးသားကွန်ဂရက်မှ နယ်လဆင် မန်ဒဲလားသည် ထောင်မှ လွတ်လာ၏။ အသားအရောင်ခွဲခြားမှုတားမြစ်ရေးကို ဥပဒေကြောင်းအရ ဆောင်ရွက်ခြင်းကို ၁၉၉၁ ခု၊ ဇွန်လ ၁၇ ရက်တွင် စတင်ကာ လူမျိုးစုံပါဝင်သော အရွယ်ရောက်သူတိုင်း မဲပေးနိုင်သည့် ရွေးကောက်ပွဲကို ၁၉၉၄ ခု၊ ဧပြီလတွင် ကျင်းပနိုင်ခဲ့သည်။

## ကိုးကား
# အဘူဒါဘီမြို့

| အဘူဒါဘီ أَبُو ظَبْيٍ |
| --- |
| မြို့တော် နှင့် မတ်ထရိုပိုလစ် |
|  |
| Sheikh Zayed Mosque**From top, left to right**: Abu Dhabi's skyline, Emirates Palace, Al Ras Al Akhdar, Sheikh Zayed Mosque, Ferrari World |
|

|  |
| --- |
|  **အလံတော်** |
|  **တံဆိပ်အမှတ်အသား** |  **Wordmark** |

 |
| အဘူဒါဘီအဘူဒါဘီအဘူဒါဘီအဘူဒါဘီShow map of အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုနိုင်ငံShow map of ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့Show map of အာရပ်ကမ္ဘာShow map of အာရှတိုက်အားလုံး ပြသရန်Location of Abu Dhabi within UAE |
| ကိုဩဒိနိတ်: ﻿ / ﻿ |
| နိုင်ငံ | အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုနိုင်ငံ |
| Emirate | Abu Dhabi |
| Municipal region | Central Capital District |
| အစိုးရ |
|  • အမျိုးအစား | Municipality |
|  • General Manager of City Municipality | HE Saif Badr Al Qubaisi |
| ဧရိယာ |
|  • စုစုပေါင်း | ၉၇၂ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၇၅ စတုရန်းမိုင်) |
| ပင်လယ်ရေ မျက်နှာပြင်အမြင့် | ၂၇ မီတာ (၈၉ ပေ) |
| လူဦးရေ (2021)
 |
|  • စုစုပေါင်း | ၁,၅၁၂,၀၀၀ |
|  • သိပ်သည်းမှု | ၁၆၀၀/km၂ (၄၀၀၀/sq mi) |
| အချိန်ဇုန် | UAE Standard Time (UTC+4) |
| GDP PPP | 2014 estimate |
| စုစုပေါင်း | US$ 178 billion |
| Per capita | US$ 61,000 |
| ဝဘ်ဆိုက် | tamm.abudhabi |

**အဘူဒါဘီမြို့** သည် အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု ၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။ ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ အနောက်အလယ်ပိုင်း ကမ်းခြေရှိ အင်္ဂလိပ်အက္ခရာ တီ (T) ပုံသဏ္ဌာန်ရှိ ကျွန်းကလေးတစ်ခုပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် ဧရိယာ စတုရန်းမိုင်ပေါင်း (၂၆,၀၀၀) (၆၇,၃၄၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ရှိပြီး ၂၀၀၈ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ ခန့်မှန်းခြေလူဦးရေ (၈သိန်း ၆သောင်း) ရှိသည်။

အဘူဒါဘီမြို့တော်သည် အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ ယဉ်ကျေးမှု နှင့် စက်မှုလုပ်ငန်းများ၏ ဗဟိုချက်မ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၈ခုနှစ်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံး ဂျီဒီပီ၏ ၅၆.၇% ရှိသည်။ အဘူဒါဘီမြို့သည် ကမ္ဘာ့ လူနေမှုစရိတ်အမြင့်မားဆုံးမြို့များစာရင်းတွင် အဆင့်(၂၆)ရှိသည်။ ၂၀၀ရခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့အချမ်းသာဆုံးမြို့အဖြစ် ဖော်ကျူးန်းမဂ္ဂဇင်း မှ ဖော်ပြခဲ့သည်။

## သမိုင်းကြောင်း

## အုပ်ချုပ်ရေး

## ပထဝီဝင်အနေအထား

## ရာသီဥတု

## မြို့တော်အလှအပရှုခင်းများ

## ဗိသုကာလက်ရာများ

## ပန်းခြံများနှင့်ဥယျာဉ်များ

## စီးပွားရေး

## မြို့တော်စီမံကိန်းများ

## သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး

## လူဦးရေနှင့်လူမျိုးများ

## ယဉ်ကျေးမှု

ဖိုင်:Abudabi1.jpg

## နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေး

## ညီအစ်မမြို့တော်များ

* ဘက်သလီဟမ်၊ ပါလက်စတိုင်း
* မဒရစ်၊ စပိန်နိုင်ငံ *(2007)*
* ဟူစတန်မြို့၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု *(2002)*
* ဘရစ္စဘိန်း၊ ဩစတြေးလျနိုင်ငံ *(since 2009)*
* မင့်စ်ခ်၊ ဘယ်လာရုစ်နိုင်ငံ *(since 2007)*

## ပညာရေး

## ကိုးကား

## ပြင်ပလင့်ခ်များ

* Abu Dhabi information portal, abudhabi.ae
* Free Things in Abu Dhabi 17 February 2010 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး .
* Etihad Airways Flights to Abu Dhabi, etihadairways.com
* Department of Municipal Affairs Portal 12 October 2008 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး ., abudhabi.ae
* Abu Dhabi City Bus Route, Wikivoyage.org
* အဘူဒါဘီမြို့ at DMOZ
* 2030 transport master plan 30 August 2009 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး ., dot.abudhabi.ae
* Dubainetwork.com - The Complete guide to UAE 2 December 2009 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး ., dubainetwork.com
* - explore the Abu Dhabi islands 9 March 2010 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး ., belevari.com
# မာနာမာမြို့

| မာနာမာမြို့ المنامة |
| --- |
| မြို့တော် |
|  |
| From Top : Bahrain World Trade Center, Manama City View, Skyline with roads, towers and harbour of Manama, Night view of Manama City |
| မာနာမာမြို့မာနာမာမြို့မာနာမာမြို့မာနာမာမြို့Show map of ဘာရိန်းနိုင်ငံShow map of ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့Show map of အာရပ်ကမ္ဘာShow map of အာရှတိုက်အားလုံး ပြသရန်Location of Manama in Bahrain. |
| ကိုဩဒိနိတ်: ﻿ / ﻿ |
| နိုင်ငံ | ဘာရိန်းနိုင်ငံ |
| ဂါဗာနာရိတ် | မြို့တော် |
| အစိုးရ |
|  • မြို့တော်ဝန် | Hamad bin Isa Al Khalifa |
| ဧရိယာ |
|  • မြို့တော် | ၃၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၀ စတုရန်းမိုင်) |
| လူဦးရေ  |
|  • ခန့်မှန်း (2020) | ၂၀၀၀၀၀ |
|  • သိပ်သည်းမှု | ၅,၂၀၀/km၂ (၁၃၀၀၀/sq mi) |
|  • မြို့ပေါ် (2020) | ၄၃၆၀၀၀ |
|  • Capital Governorate (2020) | ၅၃၄၉၃၉ |
| အချိန်ဇုန် | GMT+3 |
| Block number | 3XX–4XX |
| ဝဘ်ဆိုက် | capital.gov.bh |

**မာနာမာမြို့**(အာရပ်: المنامة *al-Manāma* Bahrani pronunciation: [elmɐˈnɑːmɐ])သည် ဘာရိန်းနိုင်ငံ၏ မြို့တော်နှင့် အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ပြီး ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းလူဦးရေ ၂၀၀,၀၀၀ ဦးနေထိုင်ကြသည်။ ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့၏ အရေးပါသော ကုန်သွယ်ရေးဗဟိုချက် ဖြစ်ခဲ့သည်မှာ ကြာမြင့်ခဲ့သည့်အလျှောက် မာနာမာမြို့သည် အမျိုးမျိုးအပြားပြား လွန်စွာကွဲပြားသည် လူမျိုးတို့၏ နေထိုင်ရာနေရာဖြစ်ခဲ့သည်။ ပေါ်တူဂီတို့နှင့် ပါရှန်းတို့၏ ထိန်းချုပ်ခဲ့သော ကာလများနှင့် ဆော်ဒီအာရေဗျနှင့် အိုမန်မင်းဆက်တို့၏ ကျူးကျော်မှုများ လွန်မြောက်ခဲ့သောအခါ ဘာရိန်းသည် လွတ်လပ်သော နိုင်ငံတစ်ခုအဖြစ် ဗြိတိသျှတို့၏ ကြီးစိုးမှုပြီးသည့် ၁၉၇၁ ခုနှစ်မှစ၍ တည်ထောင်ခဲ့သည်။

ယနေ့ခေတ်တွင် အမြွှာမြို့နှစ်မြို့ဖြစ်သော မာနာမာမြို့နှင့် မဟေးရက်မြို့(Muharraq)တို့သည် ၁၈၀၀ ခုနှစ်များတွင် တပြိုက်နက်တည်း တည်ထောင်ခဲ့ကြသော်လည်း မဟေးရက်မြို့၏ ခံစစ်အတွက် အချက်အခြာကြမှုကြောင့် ထင်ရှားကျော်ကြားသည့်အတွက်ကြောင့် ၁၉၂၃ ခုနှစ် ဘရိန်းနိုင်ငံ၏ မြို့တော်ဖြစ်ခဲ့သည်။ မာနာမာမြို့သည် ကုန်သွယ်မှုဆိုင်ရာ မြို့တော်နှင့် ဘာရိန်းကျွန်းမကြီး၏ ဝင်ပေါက်ဖြစ်၍လာခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုနှစ်အတွင်း ဘာရိန်းနိုင်ငံ၏ ရေနံကြွယ်ဝမှုသည် လျင်မြန်စွာ ဖွံ့ဖြိုးလာမှုကို အ‌ထောက်အကူပြုခဲ့ပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် စုပေါင်း၍ အမျိုးမျိုးသော ထုတ်လုပ်ရန် ကြိုးပမ်းမှုတို့သည် အခြားသော လုပ်ငန်းများအား ချဲ့ထွင်ရာ၌ အကူအညီပေးခဲ့ပြီး မာနာမာမြို့အား အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ၏ အရေးပါသော ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ဗဟိုချက်ဖြစ်ရလာခဲ့စေသည်။ မာနာမာမြို့သည် အာရပ်အဖွဲ့ချုပ်၏ ၂၀၁၂ ခုနှစ်အတွင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာမြို့တော်နှင့် ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် Globalization and World Cities Research Network ၏ ဘီတာဂလိုဘယ်စီးတီးအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။

## ကိုးကား

* Ben Hamouche၊ Mustapha (2008)။ *Manama: The Metamorphosis of an Arab Gulf City*။ Routledge။ ISBN 9781134128211။
* Dumper၊ Michael; Stanley၊ Bruce E. (2007)။ *Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia*။ ABC-CLIO။ ISBN 9781576079195။
# ကွန်မန်ဒို

ကွန်မန်ဒို ဟူသော မူရင်းဘာသာစကားမှာ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား Commando မှ ဆင်းသက်လာသည့် ဝေါဟာရဖြစ်သည်။ ယင်း၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ **အလစ်တွင် ရုတ်တရက် လျှပ်တစ်ပြက်ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက်သည့် တပ်ဖွဲ့ငယ်တစ်ခုမှ တပ်သား**ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီး အတွင်းက ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သော ကွန်မန်ဒိုဟူသည့် ဝေါဟာရသည် ယခုအခါ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံအသီးသီးမှ လက်ခံသုံးစွဲလာကြသည်။

ကွန်မန်ဒို ဟူသော စကားလုံးကို စောစောပိုင်းက မြန်မာသတင်းစာများနှင့် ဂျာနယ်မဂ္ဂဇင်း၌ အသေခံတပ်သားများဟူ၍ သုံးစွဲခဲ့ကြရာမှ ယခုအခါ မူရင်းဘာသာစကား အသံထွက်အတိုင်း ကွန်မန်ဒို ဟူ၍ပင် တိုက်ရိုက်သုံးစွဲလာခဲ့ကြသည်။ (မြန်မာ့ရုပ်ရှင် ဇာတ်ကားတစ်ကား၏ အမည်ကို မို⁠မိုချစ်တဲ့ ကွန်မန်ဒို ဟူ၍ သုံးစွဲလာသည်အထိ ကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။) မူလက ကွန်မန်ဒိုကို **အသေခံတပ်သား** ဟူ၍ မြန်မာပြန်ဆို သုံးစွဲခဲ့ကြရာမှ အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည့် မူရင်းအဓိပ္ပာယ်အရ ရုတ်တရက် အလစ်တွင် လျှပ်တစ်ပြက်ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက်သည့် တပ်ဖွဲ့ငယ်တစ်ခုမှ တပ်သား ဟူ၍ နားလည်ထားခဲ့ကြရာမှ ထိုသို့ လျှပ်တစ်ပြက် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ရာတွင် မိမိအသက်ကို ပဓာနမထားပဲ သက်စွန့်ဆံဖျား အသေခံ၍ တိုက်ခိုက်ကြရသည့်အတွက် ကွန်မန်ဒိုဆိုသည်မှာ အသေခံတပ်သားဟူ၍ အလွယ်တကူ ခေါ်ဝေါ်လာခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။

သို့သော် ကွန်မန်ဒို (ဝါ) အသေခံတပ်သား ဟူသော ဝေါဟာရသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးအတွင်းက မထင်ရှားသေးပဲ စစ်ပြီးကာလ ၁၉၇၀-ပြည့် လွန်နှစ်များတွင် ဖြစ်ပွားပေါ်ပေါက်ခဲ့သည့် လေယာဉ်အပိုင်စီးမှုများ နှင့် ပြန်ပေးဆွဲမှုများကို အကြောင်းပြု၍ ပါလစတိုင်း ပြောက်ကျားများက စတင်သုံးစွဲ လာခဲ့ရာမှ ပိုမိုထင်ရှားလာခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ၁၉၇၆-ခုနှစ်က ယူဂန်ဒါနိုင်ငံ အင်တက်ဘီ လေဆိပ်၌ ခရီးသည် ၁၀၀ကျော်တို့အား ပြင်သစ်လေယာဉ်ကြီးနှင့်အတူ ပြန်ပေးဆွဲထားခဲ့သည့်
ပါလစတိုင်း ပြောက်ကျားများအား အစ္စရေးကွန်မန်ဒို (အသေခံတပ်သား)များက လျှပ်တစ်ပြက်ဝင်ရောက် စီးနင်းကယ်တင်ခဲ့ကြရာမှ ကွန်မန်ဒိုဟူသော ဝေါဟာရသည် ပိုမိုကျော်ကြား လူသိများလာခဲ့ကြသည်။

ထိုမှတဖန် ၁၉၇၇-ခုနှစ်တွင် ဂျပန်တပ်နီများက ဂျပန်လေယာဉ်ကြီးတစ်စင်းကို အပိုင်စီးခဲ့ကြ၍၊ ဂျာမာန်မြို့ပြ ပြောက်ကျားများကလည်း အနောက်ဂျာမန်လေယာဉ်ကြီးတစ်စင်းကို အပိုင်စီးခဲ့ကြပြီးနောက် ကွန်မန်ဒိုဟူသော ဝေါဟာရသည် (မော်တော်ကား၊ ရေဒီယို၊ တီဗွီ၊ ကက်ဆက်) စသော အင်္ဂလိပ်စာလုံးများကဲ့သို့ မြန်မာစာနယ်ဇင်းများက ဖောဖောသီသီ သုံးစွဲလာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ကွန်မန်ဒိုဟူသော အင်္ဂလိပ်စကားလုံးကိုပင် မသုံးစွဲကြတော့ဘဲ မူရင်းအဓိပ္ပာယ်အတိုင်း အသေခံတပ်သားဟူ၍ ပြောင်းလွဲသုံးစွဲလာခဲ့ကြသည်မှာ ရာစုနှစ် ထက်ဝက်ကျော်မျှပင် ရှိခဲ့ပြီဖြစ်သည်။

သို့သော် ကွန်မန်ဒိုဟူသော အမည်ကို ပထမဆုံးစတင်သုံးစွဲခဲ့၍ အသေခံတပ်သားအဖြစ် သက်စွန့်ဆံဖျား ဆောင်ရွက်ခဲ့သည့် ကမ္ဘာကျော် ကွန်မန်ဒိုတစ်ယောက် ၁၉၄၄-ခုနှစ်လောက်က အထင်အရှား ပေါ်ပေါက်ခဲ့ဘူးသည်။ အဆိုပါ ကမ္ဘာကျော် ကွန်မန်ဒိုမှာ အခြားသူမဟုတ်၊ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးပြီးဆုံးလုဆဲဆဲ အချိန်တွင် ဟစ်တလာအတွက် ညာလက်ရုံးသဖွယ် အားကိုးခဲ့ရ၍ အရေးကြီးသည့် စစ်ဆင်ရေးများတွင် စွန့်လွှတ်စွန့်စားခဲ့ရသည့် အော်တို စကော်ဇနီ ဆိုသူဖြစ်၍ အခြား⁠အခြားသော ဂျာမန်စစ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများထက်ပင် ထင်ရှားကျော်ကြားခဲ့သူ ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား