# အပူလှိုင်း

လေထုအထက်ပိုင်းရှိ ဖိအားမြင့်စနစ် (High-pressure area) သည် မြေပြင်အနီးရှိ အပူကို ပိတ်ဆို့ထားပြီး အပူလှိုင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသည် (ဤဥပမာမှာ မြောက်အမေရိကအတွက်ဖြစ်သည်)
**အပူလှိုင်း** (Heat wave) သို့မဟုတ် **အစွန်းရောက်အပူ** (extreme heat) သည် ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ အလွန်ပူပြင်းသော ရာသီဥတုကာလတစ်ခုဖြစ်ပြီး အနည်းဆုံး **ငါးရက်ဆက်တိုက်** ကြာမြင့်သည်ဟု ယူဆသည်။ အပူလှိုင်းသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ဒေသတစ်ခု၏ ရာသီဥတုနှင့် ရာသီ၏ ပုံမှန်အပူချိန်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်တိုင်းတာသည်။ ဤအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်တွင် အဓိကအခက်အခဲမှာ 'ပုံမှန်' အပူချိန်အခြေအနေကို အတိအကျသတ်မှတ်ရန်နှင့် ဖြစ်ရပ်၏ နယ်မြေအတိုင်းအတာကို သတ်မှတ်ရန်ဖြစ်သည်။ ပူနွေးသောရာသီဥတုဒေသမှ လူများအတွက် ပုံမှန်ဟု ယူဆသော အပူချိန်များသည် အေးသောဒေသတွင် အပူလှိုင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရနိုင်သည်။ အကယ်၍ ထိုပူနွေးသောအပူချိန်များသည် ထိုဒေသအတွက် ပုံမှန် ရာသီဥတု (climate) ပုံစံထက် ကျော်လွန်နေပါက ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ အပူလှိုင်းများသည် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များမှစ၍ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ နီးပါးနေရာအားလုံးတွင် ပိုမိုမကြာခဏဖြစ်ပေါ်လာပြီး ပိုမိုပြင်းထန်လာကာ ကြာချိန်နှင့် အကြိမ်ရေ တိုးလာမှုသည် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု (climate change) ကြောင့်ဖြစ်သည်။

အပူလှိုင်းများသည် လေထုအထက်ပိုင်းရှိ ဖိအားမြင့်နယ်မြေ (high-pressure area) တစ်ခုသည် ဒေသတစ်ခုအတွင်း ရက်ပေါင်းများစွာ သို့မဟုတ် ရက်သီတင်းပေါင်းများစွာ အားကောင်းလာပြီး တည်ရှိနေသောအခါ ဖြစ်ပေါ်သည်။ ၎င်းသည် မြေပြင်အနီးရှိ အပူကို ပိတ်ဆို့ထားသည်။ အပူလှိုင်းများကို များသောအားဖြင့် ကြိုတင်ခန့်မှန်းနိုင်ပြီး အာဏာပိုင်များကို ကြိုတင်သတိပေးချက်ထုတ်ပြန်နိုင်စေသည်။

အပူလှိုင်းများသည် စီးပွားရေးအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် အလုပ်သမားထုတ်လုပ်မှုကို လျှော့ချရန်၊ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စက်မှုလုပ်ငန်းများကို အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေပြီး အခြေခံအဆောက်အအုံများကို ပျက်စီးစေနိုင်သည်။ ပြင်းထန်သော အပူလှိုင်းများသည် သီးနှံများ ကြီးမားစွာ ပျက်စီးမှုနှင့် အပူလွန်ကဲခြင်း (hyperthermia) ကြောင့် လူထောင်ပေါင်းများစွာ သေဆုံးမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်းတို့သည် မိုးခေါင်ရေရှားမှု (drought) ရှိသော နေရာများတွင် တောမီး (wildfire) အန္တရာယ်ကို တိုးမြှင့်စေသည်။ အဲယားကွန်း ပိုမိုအသုံးပြုမှုကြောင့် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပြတ်တောက်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ အပူလှိုင်းကို ပြင်းထန်သောရာသီဥတု (extreme weather) အဖြစ်သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းသည် လူ့ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း အပူချိန်ထိန်းညှိမှု (thermoregulation) ကို လွှမ်းမိုးသောကြောင့် လူ့ကျန်းမာရေးအတွက် အန္တရာယ်ဖြစ်စေသည်။

## အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ

|  |
| --- |
| သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကဏ္ဍမှ အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည့် ရာသီ |
|  |   |
| ဥတုလေးပါး ပြက္ခဒိန် |
| နွေဦး ၊  နွေဥတု
ဆောင်းဦး ၊  ဆောင်းဥတု |
|  **အပူပိုင်းဒေသ ဥတုများ**
ခြောက်သွေ့ ရာသီ ၊  စိုစွတ် ရာသီ |
| မုန်တိုင်းများ |
|
ထစ်ချုန်း လေနီကြမ်း ၊  Supercell
စိုက်ဆင်းလေပြင်း ၊  မိုးကြိုးပစ်ခြင်း
လေဆင်နှာမောင်း ၊  ရေဆင်နှာမောင်း
ဒေသတွင်း ဆိုင်ကလုန်း(ဟာရီကိန်း)
ဒေသပြင်ပ ဆိုင်ကလုန်း
ဆောင်းရာသီ မုန်တိုင်း ၊  နှင်းမုန်တိုင်း ၊ ရေခဲမုန်တိုင်း
သဲမုန်တိုင်း ၊ %;"| မိုးရွာ၊ ဆီးနှင်းကျခြင်း |
|
မိုးဖွဲရွာခြင်း ၊  မိုးရွာခြင်း  ၊  နှင်းကျခြင်း ၊  နှင်းသီးကြွေခြင်း
မိုးရွာရေခဲခြင်း ၊  ရေခဲစေ့ ရွာခြင်း ၊  မိုးသီးကြွေခြင်း  |
| ခေါင်းစဉ်များ |
|
မိုးလေဝသ၊ ရာသီဥတုလေ့လာခြင်းအတတ် ၊  ရာသီဥတု
မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းချက်
အပူလှိုင်း ၊  လေထုညစ်ညမ်းမှု |
| **ရာသီ ပေါ်တယ်လ်** |
| * ရှု
* ပြော
* ပြင်
 |

အပူလှိုင်းအတွက် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များစွာရှိသည်။

* အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုဆိုင်ရာအဖွဲ့ (Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC) က *အပူလှိုင်း*ကို *ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ ပူပြင်းသောရာသီဥတု၊ များသောအားဖြင့် နှစ်ရက်မှ လများအထိ ကြာမြင့်ပြီး ဆက်စပ်အပူချိန်သတ်မှတ်ချက်နှင့် သတ်မှတ်သည်* ဟု ဖော်ပြသည်။
* *အပူလှိုင်းကြာချိန်ညွှန်းကိန်း* (Heat Wave Duration Index) အပေါ်အခြေခံသော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်တွင် အပူလှိုင်းသည် ရက်ငါးရက်ထက်ပို၍ နေ့စဉ်အများဆုံးအပူချိန်သည် ၁၉၆၁-၁၉၉၀ ခုနှစ်ကာလ၏ ပျမ်းမျှအများဆုံးအပူချိန်ထက် ၅ degrees Celsius change (၉ degrees Fahrenheit change) ကျော်လွန်သောအခါ ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု ဖော်ပြသည်။ ကမ္ဘာ့မိုးလေဝသအဖွဲ့ (World Meteorological Organization) ကလည်း ဤအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို အသုံးပြုသည်။
* *မိုးလေဝသဆိုင်ရာ အဘိဓာန်* (Glossary of Meteorology) တွင် *ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ အဆင်မပြေစေသော ပူပြင်းပြီး များသောအားဖြင့် စိုထိုင်းသောရာသီဥတု* ဟု ဖော်ပြသည်။
* *ပင်လယ်အပူလှိုင်းများ* (Marine heatwaves) ကို များသောအားဖြင့် သတ်မှတ်ဒေသတစ်ခုအတွင်း ပုံမှန်မဟုတ်သော ပူနွေးသော ပင်လယ်မျက်နှာပြင်အပူချိန်များ၏ ကြာရှည်ခံသည့် သီးခြားကာလများအဖြစ် ဖော်ပြသည်။ လက်ရှိတွင် လက်ခံထားသော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်မှာ Hobday မှ အဆိုပြုထားသည့်အရာဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် အပူချိန်များအတွက် ရာခိုင်နှုန်းတန်ဖိုးများကို အသုံးပြုကာ ပေးထားသည့်နေ့တစ်နေ့၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းသတ်မှတ်ချက်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး ၎င်းထက်ကျော်လွန်ပါက ပင်လယ်အပူလှိုင်းဖြစ်ပေါ်နေသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ဤအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ အပူချိန်ဒေတာများနှင့် အသုံးပြုနိုင်ပြီး မတူညီသော လေ့လာမှုများနှင့် လတ္တီကျုများအကြား နှိုင်းယှဉ်မှုများ ပြုလုပ်နိုင်သည်။

### နိုင်ငံအလိုက် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ

#### ဥရောပ

ဒိန်းမတ်နိုင်ငံသည် အပူလှိုင်း (*hedebølge*) ကို နိုင်ငံ၏ ထက်ဝက်ကျော်တွင် ပျမ်းမျှအများဆုံးအပူချိန်သည် ၂၈ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၈၂.၄ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) ထက်ကျော်လွန်သော အနည်းဆုံး သုံးရက်ဆက်တိုက်ကြာမြင့်သည့် ကာလအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ဒိန်းမတ်မိုးလေဝသဌာန (Danish Meteorological Institute) သည် "ပူနွေးလှိုင်း" (*varmebølge*) အတွက်လည်း အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်ရှိပြီး ၂၅ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၇၇.၀ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) အပူချိန်အတွက် တူညီသော သတ်မှတ်ချက်များကို အသုံးပြုသည်။ ဆွီဒင်နိုင်ငံသည် အပူလှိုင်းကို နေ့စဉ်အများဆုံးအပူချိန်သည် ၂၅ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၇၇.၀ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) ထက်ကျော်လွန်သော အနည်းဆုံး ငါးရက်ဆက်တိုက်ကြာမြင့်သည့်အခါအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

ဂရိနိုင်ငံတွင် ဂရိအမျိုးသားမိုးလေဝသဌာန 26 October 2021 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး . (Hellenic National Meteorological Service) သည် အပူလှိုင်းကို အပူချိန် ၃၉ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် (၁၀၂ ဒီဂရီဖာရင်ဟိုက်) သို့မဟုတ် ထို့ထက်မကသော သုံးရက်ဆက်တိုက်ကြာမြင့်သည့်အခါအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ထိုကာလအတွင်း အနည်းဆုံးအပူချိန်သည် ၂၆ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၇၉ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) သို့မဟုတ် ထို့ထက်မကဖြစ်ရမည်။ ဤအခြေအနေများသည် ကျယ်ပြန့်သောနယ်မြေတစ်ခုတွင် ဖြစ်ပေါ်ရမည်။

နယ်သာလန်နိုင်ငံသည် အပူလှိုင်းကို ဒီဘီလ်တ် (De Bilt) တွင် အများဆုံးအပူချိန်သည် ၂၅ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၇၇ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) ထက်ကျော်လွန်သော အနည်းဆုံး ငါးရက်ဆက်တိုက်ကြာမြင့်သည့်ကာလအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ထိုကာလအတွင်း ဒီဘီလ်တ်တွင် အများဆုံးအပူချိန်သည် ၃၀ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၈၆ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) ထက်ကျော်လွန်ရမည့် အနည်းဆုံး သုံးရက်ပါဝင်ရမည်။ ဘယ်လ်ဂျီယံနိုင်ငံသည် အက်ကယ် (Ukkel) ကို ရည်ညွှန်းနေရာအဖြစ်အသုံးပြု၍ ဤအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကို အသုံးပြုသည်။ လူဇင်ဘတ်နိုင်ငံလည်း ဤအတူပင်ဖြစ်သည်။

ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းတွင် မိုးလေဝသဌာန (Met Office) သည် အပူကျန်းမာရေးစောင့်ကြည့်စနစ် (Heat Health Watch system) ကို လည်ပတ်သည်။ ၎င်းသည် ဒေသဆိုင်ရာ အာဏာပိုင်အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုစီကို အဆင့်လေးဆင့်ခွဲခြားသည်။ အပူလှိုင်းအခြေအနေများသည် နေ့အများဆုံးအပူချိန်နှင့် ညအနည်းဆုံးအပူချိန်သည် သတ်မှတ်ထားသော ဒေသတစ်ခုအတွက် သတ်မှတ်ချက်ထက် ကျော်လွန်သောအခါ ဖြစ်ပေါ်သည်။ ထိုသတ်မှတ်ချက်ထက် ကျော်လွန်သည့်အချိန်ကာလသည် အဆင့်ကို ဆုံးဖြတ်သည်။ အဆင့် ၁ သည် ပုံမှန်နွေရာသီအခြေအနေများကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အဆင့် ၂ သည် အပူချိန်သည် နှစ်ရက်နှင့် အလယ်ညတစ်ညအတွက် သတ်မှတ်ချက်ထက် ကျော်လွန်ရန် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း သို့မဟုတ် ထို့ထက်မကသော အန္တရာယ်ရှိသောအခါ ဖြစ်ပေါ်သည်။ အဆင့် ၃ သည် အပူချိန်သည် ယခင်နေ့နှင့်ညတွင် သတ်မှတ်ချက်ထက် ကျော်လွန်ခဲ့ပြီး နောက်နေ့တွင် သတ်မှတ်ချက်ထက် ကျော်လွန်ရန် ၉၀ ရာခိုင်နှုန်း သို့မဟုတ် ထို့ထက်မကသော အခွင့်အလမ်းရှိသောအခါ ဖြစ်ပေါ်သည်။ အဆင့် ၄ သည် ယခင်အဆင့်သုံးဆင့်ထက် ပိုမိုပြင်းထန်သော အခြေအနေများတွင် ဖြစ်ပေါ်သည်။ ပထမအဆင့်သုံးဆင့်တစ်ခုစီသည် လူမှုနှင့် ကျန်းမာရေးဝန်ဆောင်မှုများမှ သီးခြားပြင်ဆင်မှုနှင့် တုံ့ပြန်မှုအခြေအနေကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး အဆင့် ၄ သည် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော တုံ့ပြန်မှုကို ပါဝင်သည်။ အပူလှိုင်းအတွက် သတ်မှတ်ချက်သည် နိုင်ငံ၏ များစွာသောနေရာများတွင် ၂၅ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၇၇ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) ထက်ကျော်လွန်သော အနည်းဆုံး သုံးရက်ဖြစ်သည်။ ဂရိတ်တာလန်ဒန်တွင် ၂၈ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၈၂ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) ၏ သတ်မှတ်ချက်ရှိသည်။

အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတွင် အပူလှိုင်းကို အပူချိန်သည် ၂၅ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၇၇ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) ထက်ကျော်လွန်သော အနည်းဆုံး ငါးရက်ဆက်တိုက်ကြာမြင့်သည့်အခါအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

#### မြောက်အမေရိက

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များသည် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားသည်။ ၎င်းတို့သည် များသောအားဖြင့် အလွန်ပူပြင်းသော ရာသီဥတု၏ နှစ်ရက်သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပိုသော ကာလကို ပါဝင်သည်။ အရှေ့မြောက်ပြည်နယ်များ (Northeast) တွင် အပူလှိုင်းသည် အပူချိန်သည် ၉၀ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက် (၃၂.၂ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ်) သို့မဟုတ် ထို့ထက်မကသော သုံးရက်ထက်ပိုကြာမြင့်သည့်အခါ ဖြစ်ပေါ်သည်။ သို့သော် ၎င်းသည် အမြဲတမ်းမဟုတ်ပါ။ ဤအပူချိန်မြင့်မားမှုသည် စိုထိုင်းဆများနှင့်ဆက်စပ်ပြီး အပူညွှန်းကိန်း (heat index) သတ်မှတ်ချက်ကို ဆုံးဖြတ်သည်။ အေးသောရာသီဥတုဒေသများတွင် ၎င်းသည် မတူညီပါ။ ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် အပူမုန်တိုင်း (heat storm) သည် အပူလှိုင်း၏ ကာလရှည်ကြာမှုကို ရည်ညွှန်းပြီး အပူချိန်သည် ၁၀၀ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက် (၃၇.၈ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ်) သို့မဟုတ် ထို့ထက်မကသော သုံးရက်ထက်ပိုကြာမြင့်ပြီး ကျယ်ပြန့်သောနယ်မြေ (ရင်ပြင်မိုင်ထောင်ပေါင်းများစွာ) တွင် ဖြစ်ပေါ်သည်။ အမျိုးသားမိုးလေဝသဌာန (National Weather Service) သည် ပုံမှန်မဟုတ်သော ပူပြင်းသည့်ရာသီဥတုကို မျှော်လင့်သောအခါ အပူအကြံပြုချက် (heat advisories) နှင့် လွန်ကဲပူ သတိပေးချက်များ (excessive heat warnings) ထုတ်ပြန်သည်။

ကနေဒါနိုင်ငံတွင် အပူလှိုင်းများကို နေ့စဉ်အများဆုံးနှင့် အနည်းဆုံးအပူချိန်များ၊ နှင့် နိုင်ငံအများစုတွင် စိုထိုင်းဆညွှန်းကိန်း (humidex) တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ဒေသဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်ထက် နှစ်ရက်ထက်ပိုကျော်လွန်ရမည်။ နေ့စဉ်အများဆုံးအပူချိန်သည် နယူးဖောင်လန်တွင် ၂၈ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၈၂ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) မှ အတွင်းပိုင်းဗြိတိသျှကိုလံဘီယာတွင် ၃၅ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၉၅ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) အထိ ကွဲပြားပြီး နူနာဗတ်တွင် ၂၂ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၇၂ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) မှ ၂၆ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၇၉ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) အထိ ပိုမိုနိမ့်သည်။

#### အိုရှန်းနီးယား

ဩစတြေးလျ၊ အဒယ်လိတ်တွင် အပူလှိုင်းသည် ၃၅ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၉၅ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) သို့မဟုတ် ထို့ထက်မကသော ငါးရက်ဆက်တိုက်ကြာမြင့်သည့် သို့မဟုတ် ၄၀ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၁၀၄ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) သို့မဟုတ် ထို့ထက်မကသော သုံးရက်ဆက်တိုက်ကြာမြင့်သည့် ကာလဖြစ်သည်။ ဩစတြေးလျ မိုးလေဝသဌာန (Australian Bureau of Meteorology) သည် အပူလှိုင်းကို ပုံမှန်မဟုတ်သော အများဆုံးနှင့် အနည်းဆုံးအပူချိန်များ၏ သုံးရက်ထက်ပိုကြာမြင့်သည့် ကာလအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ဤအပူလှိုင်းခန့်မှန်းချက်အသစ်မတိုင်မီ အပူလှိုင်းများအတွက် အမျိုးသားအဆင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ သို့မဟုတ် ပြင်းထန်မှုတိုင်းတာမှုများ မရှိခဲ့ပါ။

နယူးဇီလန်တွင် အပူလှိုင်းသတ်မှတ်ချက်များသည် ဒေသဆိုင်ရာ ရာသီဥတုအပေါ်မူတည်ပြီး အပူချိန်သတ်မှတ်ချက်သည် ဂရေးမောက်တွင် ၂၇ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၈၁ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) မှ ဂစ်စဘွန်းတွင် ၃၂ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၉၀ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) အထိ ကွဲပြားသည်။

## ပင်လယ်အပူလှိုင်းများ

ပင်လယ်အပူလှိုင်းများသည် မကြာသေးမီနှစ်များအတွင်း ထင်ရှားသော သုတေသနအကြောင်းအရာဖြစ်လာခဲ့ပြီး ယခုရာစုနှစ်အစမှစ၍ ပင်လယ်နယ်မြေများစွာသည် အပူချိန်အမြင့်ဆုံးများကို တွေ့ကြုံခဲ့ရပြီး ယခင်မှတ်တမ်းများထက် ပိုမိုမကြာခဏ၊ ပိုမိုပြင်းထန်ပြီး ပိုမိုကြာရှည်သော ပူနွေးမှုဖြစ်ရပ်များကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ပင်လယ်အပူလှိုင်းများ၏ ဖြစ်ပေါ်မှုသည် ပင်လယ်နှင့် လေထုဆိုင်ရာ အကြောင်းအမျိုးမျိုးပေါင်းစပ်မှုဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီး များသောအားဖြင့် ဖိအားမြင့်စနစ်များက တိမ်ဖုံးလွှမ်းမှုကို လျှော့ချပြီး ပင်လယ်မျက်နှာပြင်သို့ နေရောင်ခြည်စုပ်ယူမှုကို တိုးမြှင့်ပေးသည်။ လူ့ဖြစ်ပေါ်စေသော ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုသည် ပင်လယ်အပူလှိုင်းများ၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုတွင် တဖြည်းဖြည်းကြီးမားသောအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး ပင်လယ်ဂေဟစနစ်များအပေါ် သက်ရောက်မှုများဖြစ်သည့် အောက်ခြေရှိသက်ရှိအသိုင်းအဝိုင်းများ၏ အစုလိုက်အပြုံလိုက်သေဆုံးမှု၊ သန္တာကျောက်တန်းများ အရောင်ဖျော့ခြင်း၊ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းများ အနှောင့်အယှက်ဖြစ်ခြင်းနှင့် မျိုးစိတ်များ၏ ဖြန့်ဖြူးမှုပြောင်းလဲခြင်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

## လေ့လာတွေ့ရှိမှုများ

ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်တစ်ဝက်တွင် အသစ်အမြင့်ဆုံးအပူချိန်မှတ်တမ်းများသည် အသစ်အနိမ့်ဆုံးအပူချိန်မှတ်တမ်းများထက် ကျော်လွန်လာခဲ့သည်။ပြင်းထန်သောရာသီဥတု (extreme weather) ဖြစ်ရပ်များ၏ အကြိမ်ရေနှင့် ပြင်းထန်မှုသည် (ကမ္ဘာ့ပူနွေးမှုအဆင့်များတိုးလာသည်နှင့်အမျှ) များစွာတိုးလာမည်ဟု မျှော်လင့်ရသည်။အလယ်လတ္တီကျုများနှင့် ဥရောပတစ်ဝှမ်းရှိ အပူလှိုင်းလမ်းကြောင်းများ (အကြိမ်ရေနှင့် စုစုပေါင်းပြင်းထန်မှု) ၏ မြေပုံ၊ ဇူလိုင်–ဩဂုတ် ၁၉၇၉–၂၀၂၀
ကမ္ဘာ့ဒေသအသီးသီးရှိ မတူညီသော ရာသီဥတုများဖြင့် အပူလှိုင်းများကို ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပေါ်ထွက်လာသော ယေဘုယျညွှန်းကိန်းဖြင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။ ဤညွှန်းကိန်းများဖြင့် ကျွမ်းကျင်သူများသည် ၁၉၀၁ မှ ၂၀၁၀ ခုနှစ်အထိ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အပူလှိုင်းများကို ခန့်မှန်းတွက်ချက်ခဲ့ပြီး လွန်ခဲ့သော နှစ်ဆယ်အတွင်း ထိခိုက်ခံရသော နယ်မြေများ၏ သိသာထင်ရှားပြီး သိသာစွာတိုးလာမှုကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။

၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော လေ့လာမှုတစ်ခုသည် မြို့ပြမြို့ပေါင်း ၁၃,၁၁၅ မြို့ကို စစ်ဆေးခဲ့ပြီး စိုစွတ်မီးသီး ကမ္ဘာ့အပူချိန် (wet bulb globe temperature) ၃၀ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်ထက် ကျော်လွန်သော အလွန်အမင်းအပူထိတွေ့မှုသည် ၁၉၈၃ မှ ၂၀၁၆ ခုနှစ်အတွင်း သုံးဆတိုးလာခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထိုနှစ်များအတွင်း လူဦးရေတိုးတက်မှု၏ သက်ရောက်မှု (မြို့ပြအပူကျွန်းအကျိုးသက်ရောက်မှု (urban heat island effect)) ကို ဖယ်ထုတ်ပါက ထိတွေ့မှုသည် နောက်ထပ် ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းတိုးလာသည်။ သုတေသီများသည် ယခင်မြို့ပြအလွန်အမင်းအပူဖြစ်ရပ်များ၏ ပြည့်စုံသောစာရင်းကို ပြုစုခဲ့သည်။

## အကြောင်းအမျိုးမျိုး

အပူလှိုင်းများသည် ဖိအားမြင့်နယ်မြေ (High-pressure area) တစ်ခုသည် ၃,၀၀၀–၇,၆၀၀ မီတာ (၉,၈၀၀–၂၄,၉၀၀ ပေ) အမြင့်တွင် အားကောင်းလာပြီး ဒေသတစ်ခုအတွင်း ရက်ပေါင်းများစွာ သို့မဟုတ် ရက်သီတင်းပေါင်းများစွာ တည်ရှိနေသောအခါ ဖြစ်ပေါ်သည်။ ၎င်းသည် နွေရာသီတွင် မြောက်နှင့်တောင်ကမ္ဘာခြမ်းနှစ်ခုလုံးတွင် ဖြစ်ရိုးဖြစ်စဉ်ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမှာ ဂျက်စထရိမ် (jet stream) သည် 'နေကို လိုက်နာသည်' ဖြစ်သည်။ လေထုအထက်ပိုင်းရှိ ဖိအားမြင့်နယ်မြေသည် ဂျက်စထရိမ်၏ အီကွေတာဘက်တွင် တည်ရှိသည်။

နွေရာသီတွင် ရာသီဥတုပုံစံများသည် ဆောင်းရာသီထက် ပြောင်းလဲမှုနှေးကွေးသည်။ ထို့ကြောင့် ဤအထက်အဆင့်ဖိအားမြင့်နယ်မြေသည်လည်း နှေးကွေးစွာ ရွေ့လျားသည်။ ဖိအားမြင့်နယ်မြေအောက်တွင် လေသည် မျက်နှာပြင်ဆီသို့ နိမ့်ကျလာသည်။ ၎င်းသည် အပူချိန်ပြောင်းလဲမှုမရှိသောဖြစ်စဉ် (adiabatically) ဖြင့် ပူနွေးလာပြီး ခြောက်သွေ့လာသည်။ ၎င်းသည် လေထုသယ်ယူမှု (convection) ကို ဟန့်တားပြီး တိမ်များဖြစ်ပေါ်မှုကို တားဆီးသည်။ တိမ်များလျော့နည်းခြင်းသည် ရောင်ခြည်သုံးမီတာ (shortwave radiation) မျက်နှာပြင်သို့ ရောက်ရှိမှုကို တိုးမြှင့်ပေးသည်။ ဖိအားနိမ့်နယ်မြေ (low pressure) တစ်ခုသည် မျက်နှာပြင်တွင် နိမ့်သောလတ္တီကျုများမှ မျက်နှာပြင်လေကို ယူဆောင်လာပြီး ပူနွေးသောလေကို ယူဆောင်လာကာ ပူနွေးမှုကို မြှင့်တင်ပေးသည်။ မျက်နှာပြင်လေများသည် ပူပြင်းသော ကုန်းတွင်းပိုင်းမှ ကမ်းရိုးတန်းဇုန်ဆီသို့ မျက်နှာပြင်လေများ လှုပ်ရှားနိုင်သည်။ ၎င်းသည် ကမ်းရိုးတန်းတွင် အပူလှိုင်းများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ၎င်းတို့သည် မြင့်မားသောနေရာများမှ နိမ့်သောနေရာများဆီသို့လည်း လှုပ်ရှားနိုင်သည်။ ၎င်းသည် လေနိမ့်ကျမှု (subsidence) သို့မဟုတ် လေနိမ့်ကျမှုကို မြှင့်တင်ပေးပြီး ထို့ကြောင့် အပူချိန်ပြောင်းလဲမှုမရှိသော ပူနွေးမှုကို မြှင့်တင်ပေးသည်။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အရှေ့ဘက်ဒေသများတွင် အပူလှိုင်းသည် မက္ကဆီကိုပင်လယ်ကွေ့ (Gulf of Mexico) မှ ဖြစ်ပေါ်သော ဖိအားမြင့်စနစ် (high pressure system) တစ်ခုသည် အတ္တလန္တိတ်ကမ်းရိုးတန်းအနီးတွင် ရပ်တန့်နေသောအခါ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ ပူပြင်းစိုစွတ်သော လေထုများသည် မက္ကဆီကိုပင်လယ်ကွေ့နှင့် ကာရစ်ဘီယံပင်လယ်ပေါ်တွင် ဖြစ်ပေါ်သည်။ တစ်ချိန်တည်းတွင် ပူပြင်းခြောက်သွေ့သော လေထုများသည် သဲကန္တာရအနောက်တောင်ပိုင်းနှင့် မြောက်မက္ကဆီကိုတွင် ဖြစ်ပေါ်သည်။ ဖိအားမြင့်စနစ်၏ နောက်ဘက်ရှိ အနောက်တောင်လေများသည် ပူပြင်းစိုစွတ်သော ပင်လယ်ကွေ့လေကို အရှေ့မြောက်ဘက်သို့ ဆက်လက်တွန်းပို့ပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အရှေ့ဘက်များနှင့် ကနေဒါတောင်အရှေ့ပိုင်းတွင် ပူပြင်းစိုစွတ်သော ရာသီဥတုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

တောင်အာဖရိက (South Africa) ၏ အနောက်ကိပ်ပြည်နယ် (Western Cape Province) တွင် အပူလှိုင်းသည် ကမ်းလွန်ရှိ ဖိအားနိမ့်နယ်မြေ (low-pressure area) နှင့် ကုန်းတွင်းပိုင်းရှိ ဖိအားမြင့်နယ်မြေ (high-pressure area) တို့ပေါင်းစပ်ပြီး ဘာ့ဂျဝင်း (bergwind) ဖြစ်ပေါ်သောအခါ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ လေသည် ကာရူးကုန်းတွင်းပိုင်းမှ နိမ့်ကျလာသည်နှင့်အမျှ ပူနွေးလာသည်။ အပူချိန်သည် ကုန်းတွင်းပိုင်းမှ ကမ်းရိုးတန်းသို့ ၁၀ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်ခန့် မြင့်တက်လာသည်။ စိုထိုင်းဆသည် များသောအားဖြင့် အလွန်နိမ့်သည်။ နွေရာသီတွင် အပူချိန်သည် ၄၀ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်ကျော်လွန်နိုင်သည်။ တောင်အာဖရိကတွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသော အမြင့်ဆုံးအပူချိန် (၅၁.၅ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်) သည် ဘာ့ဂျဝင်းတစ်ခုဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော နွေရာသီတစ်ခုအတွင်း အရှေ့ကိပ်ကမ်းရိုးတန်းတွင် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။

မြေဆီလွှာစိုထိုင်းဆ (soil moisture) ၏ အဆင့်သည် ဥရောပတွင် အပူလှိုင်းများကို ပိုမိုပြင်းထန်စေနိုင်သည်။ မြေဆီလွှာစိုထိုင်းဆနည်းပါးခြင်းသည် ရှုပ်ထွေးသော တုံ့ပြန်မှုယန္တရားများစွာကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်းတို့သည် မျက်နှာပြင်အပူချိန်များ တိုးလာမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ အဓိကယန္တရားတစ်ခုမှာ လေထုအအေးပေးမှု (evaporative cooling) လျော့နည်းခြင်းဖြစ်သည်။ ရေသည် အငွေ့ပျံသောအခါ စွမ်းအင်ကို စုပ်ယူပြီး ပတ်ဝန်းကျင်အပူချိန်ကို လျှော့ချသည်။ မြေဆီလွှာသည် အလွန်ခြောက်သွေ့ပါက၊ နေရောင်ခြည်မှ ရောက်ရှိလာသော ရောင်ခြည်သည် လေကို ပူနွေးစေမည်ဖြစ်သော်လည်း မြေဆီလွှာမှ အငွေ့ပျံမှုမှ အအေးပေးမှုအနည်းငယ်သာ ရှိမည်ဖြစ်သည်။

### ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု

## လူ့ကျန်းမာရေးအပေါ် သက်ရောက်မှုများ

အပူရှပ်ခြင်း (Heat stroke) ကုသမှု၊ ၂၀၁၆ လူဝီစီယာနာရေကြီးမှုအတွင်း ဘာတွန်ရူးတွင်
### ထိခိုက်လွယ်သောလူများအတွက် အပူဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးသက်ရောက်မှုများ

-

### သေဆုံးမှု

အမျိုးသားမိုးလေဝသဌာန (National Weather Service) ၏ *NWS HeatRisk* အတွက် အန္တရာယ်အမျိုးအစားများ

#### သေဆုံးမှုများကို လျှော့တင်ပြခြင်း

အပူဆိုင်ရာ သေဆုံးမှုအရေအတွက်သည် ဖြစ်နိုင်ခြေများစွာဖြင့် လျှော့တင်ပြထားသည်။ ၎င်းသည် အစီရင်ခံစာများ မရှိခြင်းနှင့် မမှန်ကန်စွာ အစီရင်ခံခြင်းတို့ကြောင့်ဖြစ်သည်။ အပူဆိုင်ရာ ရောဂါများကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားသောအခါ၊ အလွန်အမင်းအပူကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော သေဆုံးမှုအရေအတွက်သည် တရားဝင်ကိန်းဂဏန်းများထက် ခြောက်ဆပိုများနိုင်သည်။ ၎င်းသည် ကယ်လီဖိုးနီးယားနှင့် ဂျပန်နိုင်ငံများတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော လေ့လာမှုများအပေါ် အခြေခံသည်။

အပူလှိုင်းအတွင်း သေဆုံးမှု၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသည် ရေတိုကာလ သေဆုံးမှုအဆင့်မြှင့်တင်ခြင်း (mortality displacement) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ အပူလှိုင်းတစ်ခုပြီးနောက် ရက်သတ္တပတ်များအတွင်း စုစုပေါင်းသေဆုံးမှုများ လျော့နည်းသွားသည့် အပူလှိုင်းအချို့ရှိသည်။ ဤလျှော့ချမှုများသည် အပူသည် မည်သည့်နည်းဖြင့်မဆို သေဆုံးမည့်သူများကို ထိခိုက်စေပြီး ၎င်းတို့၏ သေဆုံးမှုကို စောလျင်စွာ ဖြစ်ပေါ်စေသည်ဟု ညွှန်ပြသည်။

လူမှုအဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံများသည် အန္တရာယ်များ၏ သက်ရောက်မှုများကို လွှမ်းမိုးသည်။ ဤအချက်သည် အပူလှိုင်းများကို ကျန်းမာရေးအန္တရာယ်အဖြစ် လျှော့တင်ပြခြင်း၏ အကြောင်းပြချက်တစ်ခုလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ပြင်သစ်အပူလှိုင်း (French heat wave) သည် အပူလှိုင်းအန္တရာယ်များသည် သဘာဝနှင့် လူမှုဆိုင်ရာ အကြောင်းအမျိုးမျိုးပေါင်းစပ်မှုမှ ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း ပြသခဲ့သည်။ လူမှုအဆင့်အတန်းမမြင်ရခြင်း (social invisibility) သည် ထိုကဲ့သို့သော အကြောင်းအချက်တစ်ခုဖြစ်သည်။ အပူဆိုင်ရာ သေဆုံးမှုများသည် အိမ်တွင်းတွင် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်၊ ဥပမာအားဖြင့် တစ်ယောက်တည်းနေထိုင်သော သက်ကြီးရွယ်အိုများအကြား ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ ဤအခြေအနေများတွင် အပူကို သေဆုံးမှု၏ အကြောင်းအချက်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ရန် ခက်ခဲသည်။

### အပူချိန်နှင့် ဆက်စပ်စိုထိုင်းဆအတွက် အပူညွှန်းကိန်း

တမ်းပလိတ်:HeatTable
အပူညွှန်းကိန်း (heat index) သည် အမှန်တကယ်လေထုအပူချိန်နှင့် ဆက်စပ်စိုထိုင်းဆကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်သောအခါ မည်မျှပူသည်ဟု ခံစားရသည်ကို တိုင်းတာသည့် အတိုင်းအတာတစ်ခုဖြစ်သည်။

### စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် လူမှုဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ

အလွန်အမင်းအပူသည် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဖိစီးမှု (stress) သာမက စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဖိစီးမှုကိုပါ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်းသည် စွမ်းဆောင်ရည်ကို ထိခိုက်စေနိုင်သည်။ ၎င်းသည် အကြမ်းဖက်မှု (violent crime) တိုးလာမှုကိုလည်း ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ မြင့်မားသောအပူချိန်များသည် လူတစ်ဦးချင်းအကြားနှင့် လူမှုအဆင့်တွင် ပဋိပက္ခများ တိုးလာမှုနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ အထူးသဖြင့် အကြမ်းဖက်မှုများဖြစ်သည့် ရိုက်နှက်မှု၊ လူသတ်မှုနှင့် မုဒိမ်းမှုများတွင် ထင်ရှားသည်။ နိုင်ငံရေးအရ မတည်မငြိမ်ဖြစ်နေသော နိုင်ငံများတွင် မြင့်မားသောအပူချိန်များသည် ပြည်တွင်းစစ်သို့ ဦးတည်စေသော အကြောင်းအမျိုးမျိုးကို ပိုမိုဆိုးရွားစေနိုင်သည်။

မြင့်မားသောအပူချိန်များသည် ဝင်ငွေအပေါ်လည်း သိသာထင်ရှားသော သက်ရောက်မှုရှိသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ နိုင်ငံများကို လေ့လာခဲ့သော လေ့လာမှုတစ်ခုအရ တစ်ရက်လျှင် စီးပွားရေးထုတ်လုပ်မှုသည် ၁၅ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် (၅၉ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) ထက် တစ်ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်တိုးလာတိုင်း ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၁.၇ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ကျဆင်းသည်။

### မျက်နှာပြင်အိုဇုန်း (လေထုညစ်ညမ်းမှု)

မြင့်မားသောအပူချိန်များသည် မြို့ပြဧရိယာများရှိ အိုဇုန်း (ozone) ညစ်ညမ်းမှု၏ သက်ရောက်မှုများကို ပိုမိုဆိုးရွားစေသည်။ ၎င်းသည် အပူလှိုင်းများအတွင်း အပူဆိုင်ရာ သေဆုံးမှုကို တိုးမြှင့်စေသည်။ မြို့ပြဧရိယာများရှိ အပူလှိုင်းများအတွင်း မြေပြင်အဆင့် အိုဇုန်းညစ်ညမ်းမှုသည် ပုံမှန်ထက် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းပိုများနိုင်သည်။

၁၈၆၀ မှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်အထိ အနုစိတ်အမှုန်အမွှားများနှင့် အိုဇုန်းဓာတ်ပါဝင်မှုကို လေ့လာခဲ့သော လေ့လာမှုတစ်ခုအရ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လူဦးရေအလေးချိန်ဖြင့် အနုစိတ်အမှုန်အမွှားများ၏ ပါဝင်မှုသည် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုကြောင့် ၅ ရာခိုင်နှုန်းတိုးလာပြီး မျက်နှာပြင်အနီးရှိ အိုဇုန်းဓာတ်ပါဝင်မှုသည် ၂ ရာခိုင်နှုန်းတိုးလာသည်။

၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ဥရောပအပူလှိုင်းများအတွင်း အိုဇုန်းနှင့် အပူ၏ ပေါင်းစပ်သေဆုံးမှုသက်ရောက်မှုကို အကဲဖြတ်ရန် စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုတစ်ခုအရ ဤသက်ရောက်မှုများသည် ပေါင်းထည့်သည့်သဘောရှိကြောင်း ကောက်ချက်ချခဲ့သည်။

## လူ့အဖွဲ့အစည်းအပေါ် သက်ရောက်မှုများ

### စီးပွားရေးထုတ်လုပ်မှု လျော့ကျခြင်း

၂၀၀၉ အရှေ့တောင်ဩစတြေးလျ အပူလှိုင်း၊ ထိခိုက်ခံရသည့်ဧရိယာကို အနီရောင်ဖြင့် ခန့်မှန်းပြထားသည်
၂၀၂၂ ခုနှစ်မှ တွက်ချက်မှုများအရ အပူလှိုင်းများသည် ၂၁ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးကို ၁ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ကျဆင်းစေမည်ဟု အကြံပြုထားသည်။

အပူလှိုင်းများသည် စီးပွားရေးအပေါ် ရှုပ်ထွေးသော သက်ရောက်မှုများရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် အလုပ်သမားထုတ်လုပ်မှုကို လျှော့ချရန်၊ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စက်မှုလုပ်ငန်းများကို အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေပြီး အလွန်အမင်းအပူအတွက် မသင့်လျော်သော အခြေခံအဆောက်အအုံများကို ပျက်စီးစေသည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ချီလီရှိ ပင်လယ်အပူလှိုင်းတစ်ခုနှင့် ၎င်း၏ နောက်ဆက်တွဲ အန္တရာယ်ရှိသော ရေညှိပေါက်ဖွားမှု (harmful algal bloom) သည် ဆယ်လ်မွန်နှင့် ဂုံးကျောက်များ သေဆုံးမှုကြောင့် ပင်လယ်ပြင်မွေးမြူရေးလုပ်ငန်းအတွက် တင်ပို့မှုဆုံးရှုံးမှု ၈၀၀ သန်း အမေရိကန်ဒေါ်လာ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။

### စိုက်ပျိုးရေးထုတ်လုပ်မှု လျော့ကျခြင်း

အပူလှိုင်းများသည် စိုက်ပျိုးရေးထုတ်လုပ်မှုအတွက် ကြီးမားသော ခြိမ်းခြောက်မှုတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် မာလာဝီ (Malawi) ၏ မူလန်ဂျီ (Mulanje) ဒေသရှိ အပူလှိုင်းများသည် ၄၀ °C (၁၀၄ °F) အထိ အပူချိန်မြင့်တက်ခဲ့ပြီး နောက်ကျသော မိုးရာသီနှင့်အတူ လက်ဖက်ရွက်များကို မီးလောင်ပျက်စီးစေပြီး အထွက်နှုန်းကို လျှော့ချခဲ့သည်။

#### မွေးမြူရေးတိရစ္ဆာန်များ

### အခြေခံအဆောက်အအုံ ပျက်စီးမှု

အပူလှိုင်းများသည် လမ်းများနှင့် အဝေးပြေးလမ်းများကို ကွဲအက်ပြီး အရည်ပျော်စေသည်၊ ရေပိုက်လိုင်းများကို ပေါက်ကွဲစေပြီး ဓာတ်အားထရန်စဖော်မာများကို ပေါက်ကွဲစေကာ မီးလောင်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အပူလှိုင်းသည် ရထားလမ်းများကိုလည်း ပျက်စီးစေနိုင်သည်၊ ရထားလမ်းများကို ကွဲအက်စေပြီး ကွေးညွှတ်စေသည်။ ၎င်းသည် ယာဉ်အသွားအလာကို နှေးကွေးစေသည် သို့မဟုတ် ရထားလမ်းများသည် ဖြတ်သန်းရန် အန္တရာယ်များလွန်းသည့်အခါ ဝန်ဆောင်မှုများကို ဖျက်သိမ်းစေနိုင်သည်။

### ဓာတ်အားပြတ်တောက်မှု

အပူလှိုင်းများသည် အဲယားကွန်းဒီးရှင်း အသုံးပြုမှု ပိုမိုများပြားလာသောကြောင့် လျှပ်စစ်ဓာတ်အား လိုအပ်ချက်များကို မြင့်တက်စေသည်။ ၎င်းသည် ဓာတ်အားပြတ်တောက်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး ပြဿနာကို ပိုမိုဆိုးရွားစေသည်။ ၂၀၀၆ မြောက်အမေရိက အပူလှိုင်း (2006 North American heat wave) အတွင်း၊ အထူးသဖြင့် ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် အိမ်ထောင်စုနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများစွာ ဓာတ်အားပြတ်တောက်ခဲ့သည်။ လော့စ်အိန်ဂျလိစ်တွင် လျှပ်စစ်ထရန်စဖော်မာများ ချို့ယွင်းခဲ့ပြီး ထောင်ပေါင်းများစွာသော လူများသည် ငါးရက်အထိ ဓာတ်အားမရရှိခဲ့ပါ။ ၂၀၀၉ အစောပိုင်း အရှေ့တောင်ဩစတြေးလျ အပူလှိုင်း (early 2009 southeastern Australia heat wave) သည် မဲလ်ဘုန်းမြို့တွင် ဓာတ်အားပြတ်တောက်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး လူပေါင်း ငါးသိန်းကျော်သည် ဓာတ်အားမရရှိခဲ့ပါ။

## သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အပေါ် သက်ရောက်မှုများ

### တောမီးများ

အပူလှိုင်းတစ်ခုသည် မိုးခေါင်ရေရှားမှု (drought) အတွင်း ဖြစ်ပေါ်ပါက ချုံမီးများနှင့် တောမီး (wildfires) များကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ အကြောင်းမှာ မိုးခေါင်ရေရှားမှုသည် သစ်ပင်များနှင့် အပင်များကို ခြောက်သွေ့စေပြီး မီးလောင်ရန် ပိုမိုလွယ်ကူစေသည်။ ၂၀၀၃ ဥရောပ အပူလှိုင်း (2003 European heatwave) အတွင်း၊ ပေါ်တူဂီတွင် မီးလောင်မှုများဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ၃,၀၁၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ (၁,၁၆၀ စတုရန်းမိုင်) ကျော်သော သစ်တောများနှင့် ၄၄၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ (၁၇၀ စတုရန်းမိုင်) ကျော်သော စိုက်ပျိုးမြေများကို ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ယူရိုသန်း ၁၀၀၀ ခန့် ဆုံးရှုံးမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ အဆင့်မြင့် စိုက်ပျိုးမြေ (farmland) များတွင် သီးနှံများကို ထောက်ပံ့ရန် ဆည်မြောင်းစနစ်များ ရှိသည်။

### ရေကြီးမှုများ

အပူလှိုင်းများသည် ရေကြီးမှုများကိုလည်း ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ပူပြင်းသောလေသည် ရေငွေ့ပိုမိုသယ်ဆောင်နိုင်သောကြောင့် အပူလှိုင်းများသည် အလယ်လတ္တီကျု (mid-latitude) ဒေသများတွင် အလွန်အမင်းမိုးရွာသွန်းမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ၂၀၂၂ ခုနှစ် မေလမှစတင်ခဲ့သော ပါကစ္စတန်ရှိ မှတ်တမ်းတင်အပူလှိုင်းသည် ရေခဲမြစ်များ အရည်ပျော်မှုနှင့် ရေငွေ့စီးဆင်းမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဇွန်လမှစတင်ခဲ့သော ၂၀၂၂ ပါကစ္စတန် ရေကြီးမှု (2022 Pakistan floods) ၏ အကြောင်းအချက်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး လူပေါင်း ၁,၁၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။

### ကုန်းမြေပေါ်ရှိ တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ

သုတေသီများက ၂၀၉၉ ခုနှစ်တွင် ကုန်းမြေပေါ်ရှိ ကျောရိုးရှိသတ္တဝါ (vertebrate) မျိုးစိတ်များ၏ ၁၀-၄၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သည် အပူလှိုင်းများကြောင့် ထိခိုက်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ ၎င်းသည် အနာဂတ် ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့ (greenhouse gas) ထုတ်လွှတ်မှု ပမာဏပေါ်တွင် မူတည်သည်။ အပူလှိုင်းများသည် နေရင်းဒေသဆုံးရှုံးမှုနှင့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုကို ရင်ဆိုင်နေရသော မျိုးစိတ်များအတွက် ထပ်လောင်းဖိစီးမှုနှင့် ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်ဖိအား (evolutionary pressure) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

မျိုးစိတ်များတွင် အပူခံနိုင်ရည်အကွာအဝေး (thermal range of tolerance) ရှိပြီး ၎င်းသည် ၎င်းတို့၏ အကောင်းဆုံးစွမ်းဆောင်နိုင်သည့် အပူချိန်များကို ဖော်ပြသည်။ ဤအကွာအဝေးထက် ကျော်လွန်သော အပူချိန်အခြေအနေများသည် ကြံ့ခိုင်မှုနှင့် မျိုးပွားနိုင်စွမ်းကို လျော့နည်းစေနိုင်သည်။ လုံလောက်သော မျိုးဗီဇပြောင်းလဲမှု (genetic variation) ရှိသည့် မျိုးစိတ်များသည် အနာဂတ်တွင် မကြာခဏဖြစ်ပေါ်သော မြင့်မားသောအပူချိန်ရက်များကို အချို့သောတစ်ဦးချင်းများက ရှင်သန်နိုင်ရန် အာမခံနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

### သမုဒ္ဒရာများ

ပင်လယ်အပူလှိုင်း (Marine heatwave) များသည် အထူးသဖြင့် အေးသောအပူချိန်များနှင့် ပိုမိုလိုက်လျောညီထွေဖြစ်သော မျိုးစိတ်များအတွက် ငါးမျိုးစိတ်များ၏ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သေဆုံးမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ပိုမိုပူနွေးသော အပူချိန်များနှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်သော မျိုးစိတ်များသည် အပူလှိုင်းအတွင်း ၎င်းတို့၏ နယ်မြေကို ချဲ့ထွင်နိုင်သည်။ ဤထိုးဖောက်မျိုးစိတ် (invasive species) များသည် အပူလှိုင်းအတွင်း သေဆုံးမှုမြင့်မားသည့် ဒေသခံမျိုးစိတ်များကို အစားထိုးနိုင်ပြီး ဂေဟစနစ်လုပ်ဆောင်မှု (ecosystem functioning) ကို အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေသည်။ ပင်လယ်အပူလှိုင်းများသည် သန္တာကျောက်တန်း (coral) နှင့် ကယ်လ်ပ် (kelp) ကဲ့သို့သော အခြေခံမျိုးစိတ် (foundation species) များအပေါ် ဆိုးကျိုးများနှင့်လည်း ဆက်စပ်နေသည်။

## လူသားများအပေါ် သက်ရောက်မှုများကို လျှော့ချရန် ရွေးချယ်စရာများ

အပူလှိုင်းများအတွင်း ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးအတွက် ဖြစ်နိုင်သော အစီအမံတစ်ခုမှာ လေအေးပေးစက်တပ်ဆင်ထားသော အများပြည်သူအတွက် အအေးပေးစင်တာများ ဖွင့်လှစ်ရန်ဖြစ်သည်။ ကျောင်းများတွင် လေအေးပေးစက်များ ထည့်သွင်းခြင်းသည် ပိုမိုအေးမြသော အလုပ်လုပ်ရာနေရာကို ဖန်တီးပေးသည်။ သို့သော် နေစွမ်းအင် (solar energy) ကို အသုံးမပြုပါက ၎င်းသည် ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လွှတ်မှု (greenhouse gas emissions) ကို တိုးမြှင့်စေနိုင်သည်။

မူဝါဒချမှတ်သူများ၊ ရန်ပုံငွေထောက်ပံ့သူများနှင့် သုတေသီများသည် အတ္တလန္တိတ်ကောင်စီ (Atlantic Council) အောက်တွင် လွန်ကဲပူခံနိုင်ရည်ရှိမှု မဟာမိတ်အဖွဲ့ (Extreme Heat Resilience Alliance) ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အပူလှိုင်းများကို အမည်ပေးခြင်း၊ တိုင်းတာခြင်းနှင့် အဆင့်သတ်မှတ်ခြင်းများဖြင့် ၎င်းတို့၏ သက်ရောက်မှုများကို ပိုမိုသိရှိနားလည်စေရန် ထောက်ခံအားပေးသည်။

## နိုင်ငံသို့မဟုတ် ဒေသအလိုက် မကြာသေးမီ ဥပမာများ

### ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာတစ်ဝန်း

-

### အိန္ဒိယ

-
-

### အရှေ့တောင်အာရှ

-

### တရုတ်နိုင်ငံ

လေ့လာမှုတစ်ခုအရ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် တရုတ်နိုင်ငံရှိ ပျမ်းမျှနေထိုင်သူတစ်ဦးသည် အပူလှိုင်းရက်ပေါင်း ၁၆ ရက်ကို ထိတွေ့ခဲ့ရပြီး အပူလှိုင်းဆိုင်ရာ သေဆုံးမှု ၃၇,၀၀၀ ကျော်ရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင်၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် တရုတ်နိုင်ငံတွင် အပူဖိစီးမှုကြောင့် ဆုံးရှုံးခဲ့သော အလုပ်နာရီများသည် ၃၆.၉ ဘီလီယံဖြစ်ပြီး တရုတ်နိုင်ငံသားများသည် ဘေးကင်းသော ပြင်ပလှုပ်ရှားမှုနာရီများ ဆုံးရှုံးမှု ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း တိုးလာခဲ့ပြီး လူတစ်ဦးချင်းစီသည် တစ်ရက်လျှင် ပျမ်းမျှ ၂.၂ နာရီ ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။ လေ့လာမှုက ၂၀၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် တရုတ်နိုင်ငံတွင် နှစ်စဉ် အပူလှိုင်းဆိုင်ရာ သေဆုံးမှုသည် ၂၉,၀၀၀ မှ ၃၈,၀၀၀ အထိ ရောက်ရှိမည်ဖြစ်ပြီး အလုပ်နာရီဆုံးရှုံးမှု ၂၈ မှ ၃၇ ရာခိုင်နှုန်း တိုးလာမည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။

### အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် အပူလှိုင်းများသည် အကြိမ်ရေ၊ ပျမ်းမျှကြာချိန်နှင့် ပြင်းထန်မှု တိုးလာခဲ့သည်။

ထို့ပြင် အပူလှိုင်း *ရာသီများ* သည် ကြာချိန်တိုးလာခဲ့သည်။ဆယ်စုနှစ်များအတွင်း၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် နှစ်စဉ်အပူလှိုင်းများတွင် ကုန်ဆုံးသော ရက်အရေအတွက်သည် နှစ်စဉ်အပူလှိုင်းများ၏ ပျမ်းမျှအကြိမ်ရေနှင့် ၎င်းတို့၏ ပျမ်းမျှကြာချိန်များ တိုးလာမှုအပေါ် အခြေခံ၍ တိုးလာခဲ့သည်။
၂၀၁၉ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ လူပေါင်း ၅၀ သန်းကျော်သည် အပူသတိပေးချက်များထုတ်ပြန်ထားသော ဒေသများတွင် နေထိုင်ခဲ့သည်။ သိပ္ပံပညာရှင်များက ဤသတိပေးချက်များနောက်ရက်များတွင် အမြင့်ဆုံးအနိမ့်အပူချိန်များအတွက် မှတ်တမ်းများစွာ ချိုးဖျက်ခံရမည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ၂၄ နာရီအတွင်း အနိမ့်ဆုံးအပူချိန်သည် ယခင်တိုင်းတာခဲ့သော အနိမ့်ဆုံးအပူချိန်ထက် ပိုမိုမြင့်မားလိမ့်မည်ဟု ဆိုလိုသည်။

၂၀၂၂ ခုနှစ် လေ့လာမှုတစ်ခုအရ ၂၀၅၃ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ လူပေါင်း ၁၀၇ သန်းသည် အလွန်အန္တရာယ်များသော အပူကို တွေ့ကြုံရမည်ဖြစ်သည်။

အပူလှိုင်းများသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် အန္တရာယ်အများဆုံး ရာသီဥတုဖြစ်စဉ်ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၂ မှ ၂၀၀၁ ခုနှစ်အတွင်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် အလွန်အမင်းအပူကြောင့် သေဆုံးမှု ၂,၁၉၀ ရှိခဲ့ပြီး ရေကြီးမှုကြောင့် ၈၈၀ နှင့် အပူပိုင်းမုန်တိုင်း (tropical cyclone) ကြောင့် ၁၅၀ သေဆုံးမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ပိုများသည်။ ပျမ်းမျှအားဖြင့် တစ်နှစ်လျှင် အပူကြောင့် သေဆုံးမှု ၄၀၀ ခန့်ရှိသည်။ ၁၉၉၅ ချီကာဂို အပူလှိုင်း (1995 Chicago heat wave) သည် အမေရိကန်သမိုင်းတွင် အဆိုးရွားဆုံးများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၅ ရက်အတွင်း အပူဆိုင်ရာ သေဆုံးမှု ၇၃၉ ခန့် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် နွေရာသီတွင် ပူပြင်းသော ရာသီဥတုကြောင့် လူသေဆုံးမှုသည် မိုးကြိုး (lightning)၊ မိုးသက်မုန်တိုင်း (rainstorm)၊ ရေကြီးမှု (flood)၊ ဟာရီကိန်း (hurricane) နှင့် လေဆင်နှာမောင်း (tornado) အပါအဝင် အခြားရာသီဥတုဖြစ်စဉ်များထက် ပိုများသည်။

၂၀၀၈ ခုနှစ်မှ ဒေတာအရ နွေရာသီတစ်ခုလျှင် အမေရိကန်လူမျိုး ၆,၂၀၀ ခန့်သည် အလွန်အမင်းအပူကြောင့် ဆေးရုံတက်ရောက်ကုသမှု လိုအပ်သည်။ အန္တရာယ်အများဆုံးသူများမှာ ဆင်းရဲသား၊ အာမခံမရှိသူများ သို့မဟုတ် သက်ကြီးရွယ်အိုများဖြစ်သည်။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု (United States) တွင် အလွန်အမင်းအပူချိန်နှင့် သေဆုံးမှုအကြား ဆက်နွယ်မှုသည် တည်နေရာပေါ်မူတည်၍ ကွဲပြားသည်။ အပူသည် နိုင်ငံ၏ မြောက်ပိုင်းမြို့များတွင် သေဆုံးမှုအန္တရာယ်ကို တောင်ပိုင်းဒေသများထက် ပိုမိုတိုးမြှင့်ပေးသည်။ စုစုပေါင်းအားဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ လူများသည် ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုစီတွင် မြောက်ပိုင်းတွင် ပိုမိုပူပြင်းသော အပူချိန်များနှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်လာပုံရသည်။ ၎င်းသည် ပိုမိုကောင်းမွန်သော အခြေခံအဆောက်အအုံ၊ ခေတ်မီသော အဆောက်အအုံဒီဇိုင်းများနှင့် ပိုမိုကောင်းမွန်သော အများပြည်သူသိရှိနားလည်မှုကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။

## ရှု

* အအေးလှိုင်း (Cold wave)
* အပူလှိုင်းများစာရင်း (List of heat waves)
* ပြင်းထန်သောရာသီဥတုဖြစ်စဉ်များစာရင်း (List of severe weather phenomena)
* မြို့ပြအပူကျွန်းအကျိုးသက်ရောက်မှု (Urban heat island)

## ကိုးကား