# ဘာသာစကား မိသားစု

**ဘာသာစကား မိသားစု** (အင်္ဂလိပ်: Language family) ဆိုသည်မှာ ဘာသာဗေဒပညာရပ်တွင် ဘိုးဘွားဘီဘင် မူလပင်မ "ရှေးဦးဘာသာစကား" (Proto-language) တစ်ခုတည်းမှနေ၍ မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်နွှယ်ကာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ ဆင်းသက်လာကြသည့် ဘာသာစကားများ၏ အုပ်စုများအဖြစ် စုစည်းမှုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ မိသားစုတစ်ခုအတွင်းရှိ ဘာသာစကားများကို "မောင်နှမ ဘာသာစကားများ" (Sister languages) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့အကြား တူညီသော သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံများနှင့် မူရင်းဇာစ်မြစ်တူ စကားလုံး (Cognates) အမြောက်အမြား ရှိကြသည်။

ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ပင်မဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ပထဝီဝင်အလိုက် ပြန့်နှံ့တည်ရှိပုံပြ မြေပုံ။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို သမိုင်းဦးခေတ် မူလဇစ်မြစ်ချင်း တူညီမှုအပေါ် မူတည်၍ ဤသို့ မိသားစုအလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။
ကမ္ဘာပေါ်တွင် ယနေ့တိုင် ရှင်သန်ပြောဆိုနေကြဆဲ ဖြစ်သော ဘာသာစကားပေါင်း ၇,၀၀၀ ကျော်ကို ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပင်မမိသားစုကြီးပေါင်း ၁၄၀ ကျော်အဖြစ် စနစ်တကျ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။ ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခုအတွင်း ထပ်မံကွဲပြားသွားသော အစိတ်အပိုင်းများကို "အုပ်စုခွဲ" (Subfamilies) သို့မဟုတ် "အကိုင်းအခက်" (Branches) များဟု ထပ်မံခွဲခြားသည်။

## မိသားစုကို သတ်မှတ်ပုံနှင့် သုတေသနနည်းလမ်း

ဘာသာစကားများကို မိသားစုတစ်ခုတည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ရန်အတွက် ပညာရှင်များသည် "နှိုင်းယှဉ်နည်းလမ်း" (Comparative Method) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းသည် ဘာသာစကားများအကြား မတော်တဆတူညီခြင်း (Chance resemblance) သို့မဟုတ် ဘာသာစကားအချင်းချင်း နီးစပ်၍ စကားလုံးငှားယူခြင်း (Loanwords) မျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ သမိုင်းဦးခေတ်ကတည်းက တူညီလာခဲ့သည့် အခြေခံဝေါဟာရများ (ဥပမာ- ရေ၊ မီး၊ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်း၊ ကိန်းဂဏန်းများ) ၏ အသံပြောင်းလဲမှု နိယာမ (Sound laws) ကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း ဖြစ်သည်။

မည်သည့်မိသားစုဝင်အောက်တွင်မှ ထည့်သွင်း၍မရဘဲ သီးခြားကမ္ဘာတည်နေသည့် ဘာသာစကားများကိုမူ "သီးခြားဘာသာစကား" (Language Isolate) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ (ဥပမာ- ဂျပန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမှ အိုင်းနုဘာသာစကားနှင့် စပိန်မြောက်ပိုင်းမှ ဗတ်စဘာသာစကား)။

## ရှင်သန်မှုနှင့် အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း ဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ

ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား စုစုပေါင်း ၅,၀၀၀ မှ ၈,၀၀၀ ခန့်အထိ ရှိမည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ခန့်မှန်းတွက်ချက်ထားသည်။ သို့သော်လည်း ဘာသာစကားတစ်ခုကို သီးခြားဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော သို့မဟုတ် ဒေသန္တရဘာသာစကား(ဒေသိယစကား - Dialect) အဖြစ် သတ်မှတ်မည်လော ဟူသည့်အချက်မှာ ပညာရှင်များနှင့် နိုင်ငံရေးအရ သတ်မှတ်မှုများအပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားခြားနားတတ်သဖြင့် တိကျသော ကိန်းဂဏန်းကို အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် ခဲယဉ်းသည်။

ရှင်သန်တည်ရှိနေသော ဘာသာစကား ဆိုသည်မှာ လူသားအစုအဝေးတစ်ခုက ၎င်းဘာသာစကားကို နေ့စဉ်လူမှုစီးပွားဘဝတွင် အဓိက ဆက်သွယ်ရေးကိရိယာအဖြစ် အသုံးပြုနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင်မူ သေဆုံးသွားသော ဘာသာစကား များနှင့် ရာခိုင်နှုန်းပြည့် ပျောက်ကွယ်သွားသော ဘာသာစကား များစွာ ရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ အမျိုးအစား သတ်မှတ်ရန်အတွက်ပင် လုံလောက်စွာ လေ့လာမှုမပြုရသေးသလို၊ အချို့သော ဘာသာစကားများမှာ လူနည်းစုများအကြား ပြောဆိုသုံးစွဲနေကြဆဲ ဖြစ်သော်လည်း ပြင်ပလောကမှ ပညာရှင်များ ယနေ့ထက်တိုင် ရှာဖွေမတွေ့ရှိရသေးသည်လည်း ရှိသည်။

## မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း

ဘာသာစကားများကို သိပ္ပံနည်းကျ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်းဖြင့် မိသားစုတစ်ခု၏ မိသားစုဝင် ဘာသာစကားများကို စုစည်းသတ်မှတ်သည်။ ညီနောင်ဘာသာစကားများ (Sister languages) ၏ တော်စပ်မှုကို ဖော်ပြရာတွင် ဘာသာဗေဒ၌ ဗီဇဆိုင်ရာ (Genetic) သို့မဟုတ် မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ (Genealogical) ဆက်နွှယ်မှုဟု သုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။ ဘာသာစကားချင်း ဆက်စပ်မှုအတွက် ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထားကို ဘာသာစကားများကြားရှိ တူညီသော လက္ခဏာရပ်များတွင် ရှာဖွေရသည်။

သို့ရာတွင် ထိုတူညီသည့် လက္ခဏာရပ်များသည် ဘာသာစကား ထိတွေ့ခြင်း (Language contact) သို့မဟုတ် ဘာသာစကား ငှါးရမ်းခြင်း (Lexical borrowing) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် တူညီမှုမျိုး မဖြစ်စေရပါ။ ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာစကားတွင် သုံးစွဲနေသော 'အာလူး'၊ 'စောင်'၊ 'ချပါတီ' ဟူသော စကားလုံးများသည် အိန္ဒိယရှိ အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကားများထံမှ ငှားရမ်းသုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းစကားလုံး ငှားရမ်းမှုများကို သက်သေအဖြစ်ယူ၍ အဆိုပါ အိန္ဒိယဘာသာစကားများသည် မြန်မာဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇချင်း ဆက်စပ်မှုရှိသည်ဟု မယူဆနိုင်ပေ။ (မြန်မာစကားသည် တရုတ်-တိဗက် မိသားစုဝင်ဖြစ်ပြီး၊ ဟိန္ဒီနှင့် အူရဒူ အစရှိသော အိန္ဒိယစကားများသည် အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်)။

မျိုးနွယ်ဗီဇဆိုင်ရာ အမှန်တကယ် ဆက်နွှယ်တော်စပ်သည့် ဘာသာစကားများတွင် ရှေးဦး-ဘာသာစကား (Proto-language) ထံမှ တိုက်ရိုက်အမွေဆက်ခံကျန်ရှိနေသော သဒ္ဒါနှင့် အခြေခံဝေါဟာရ လက္ခဏာရပ်များ တူညီနေခြင်းကို တွေ့ရှိရသည်။ ထိုတူညီမှုများသည် တိုက်ဆိုင်မှုကြောင့်လည်း မဟုတ်သလို ဘာသာစကား ငှားရမ်းထားခြင်းကြောင့်လည်း မဟုတ်ပေ။ ဘာသာစကား မိသားစုတစ်ခု၏ ကိုင်းခွဲ သို့မဟုတ် အုပ်စုတစ်ခုတွင် ရှိသော အဖွဲ့ဝင်ဘာသာစကားများသည် မူလ ရှေးဦး-ဘာသာစကားမှ ကွဲထွက်လာပြီးနောက် တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်သည့် လက္ခဏာရပ်များ (Shared innovations) ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။ ထိုအုပ်စုအတွင်းရှိ တူညီသော ပြောင်းလဲတိုးတက်လာသည့် လက္ခဏာရပ်များကို ဘာသာစကား မိသားစုကြီး၏ အခြားသော ဆက်ခံဘာသာစကားများတွင် တွေ့ရလေ့ မရှိပေ။

ဥပမာအားဖြင့် ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကားများ (Germanic languages) တွင် ဘုံတူညီသော ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းနှင့် သဒ္ဒါလက္ခဏာရပ်အချို့သည် ရှေးဦး-အင်ဒို-ဥရောပနွယ် (Proto-Indo-European) မူရင်းပင်မကြီးတွင် ပါရှိခဲ့လိမ့်မည်ဟု မယူဆကြပါ။ ထိုထူးခြားသော လက္ခဏာရပ်များသည် အင်ဒို-ဥရောပ ပင်မဘာသာစကားမှ ခွဲထွက်လာခဲ့သော ရှေးဦး-ဂျာမန်နွယ် ဘာသာစကား (Proto-Germanic) အဆင့်သို့ ရောက်ရှိမှသာ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည့် သီးသန့်ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်သည်ဟု ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။

ခေတ်သစ်နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ (Comparative Linguistics) သုတေသနပြုချက်များအရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဓိကကျသော မူလပင်မ ဘာသာစကားမိသားစုကြီး (Major Language Families) အနည်းဆုံး ၁၀ စုကျော် ရှိပြီး ၎င်းတို့အောက်တွင် မိသားစုခွဲများနှင့် ညီနောင်ဘာသာစကားများစွာ ထပ်မံကွဲပြားသွားကြသည်။

## ကမ္ဘာ့အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ စာရင်း

အောက်ပါဇယားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပြောဆိုသူဦးရေ အများဆုံးနှင့် နယ်မြေဖြန့်ကြက်မှု အကျယ်ပြန့်ဆုံးဖြစ်သော အဓိက ပင်မဘာသာစကားမိသားစုကြီးများ ဖြစ်သည်။

| စဉ် | ဘာသာစကားမိသားစုအမည် | ပြောဆိုသူဦးရေ (ခန့်မှန်းခြေ) | အဓိက ပြန့်နှံ့ရာဒေသ | ထင်ရှားသော ဘာသာစကားများ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ၁ | **အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစု** (Indo-European) | ၃.၂ ဘီလီယံ | ဥရောပ၊ အာရှတောင်ပိုင်းနှင့် အမေရိကတိုက် | အင်္ဂလိပ်၊ စပိန်၊ ဟိန္ဒီ၊ ရုရှား၊ ပြင်သစ်၊ ပါဠိ၊ သက္ကတ |
| ၂ | **တရုတ်-တိဗက် မိသားစု** (Sino-Tibetan) | ၁.၄ ဘီလီယံ | အရှေ့အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ | တရုတ် (မန်ဒရင်)၊ တိဗက်၊ **မြန်မာ**၊ ကရင်၊ လီဆူ |
| ၃ | **နိုက်ဂျာ-ကွန်ဂို မိသားစု** (Niger-Congo) | သန်း ၇၀၀ | အာဖရိကတိုက် အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်း | ဆွာဟီလီ (Swahili)၊ ယိုရူဘာ (Yoruba)၊ ဇူးလူ (Zulu) |
| ၄ | **အာဖရို-အေးရှားတစ် မိသားစု** (Afroasiatic) | သန်း ၅၀၀ | မြောက်အာဖရိကနှင့် အရှေ့အလယ်ပိုင်း | အာရဗီ (Arabic)၊ ဟီဘရူး (Hebrew)၊ အမ်ဟာရစ်ခ် |
| ၅ | **ဩစထရိုနေးရှန်း မိသားစု** (Austronesian) | သန်း ၃၈၀ | အရှေ့တောင်အာရှကျွန်းစုများနှင့် ပစိဖိတ်ကျွန်းများ | မလေး၊ အင်ဒိုနီးရှား၊ ဖိလစ်ပိုင် (တဂါးလော့)၊ မာလာဂါစီ |
| ၆ | **ဒြာဗီးဒီးယန်း မိသားစု** (Dravidian) | သန်း ၂၅၀ | အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းနှင့် သီရိလင်္ကာ | တမီးလ် (Tamil)၊ တီလူးဂူး (Telugu)၊ ကန်နာဒါ |
| ၇ | **တူရကီနွယ် မိသားစု** (Turkic) | သန်း ၁၉၀ | အာရှအလယ်ပိုင်းနှင့် ဥရောပအရှေ့ပိုင်း | တူရကီ (Turkish)၊ ဥဇဘက် (Uzbek)၊ ကာဇက် (Kazakh) |
| ၈ | **ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစု** (Austroasiatic) | သန်း ၁၂၀ | အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်း | ဗီယက်နမ်၊ ခမာ၊ **မွန်**၊ **ပလောင်**၊ ဝ |
| ၉ | **ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ မိသားစု** (Kra-Dai) | သန်း ၁၁၀ | အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်း | ထိုင်း (Thai)၊ လာအို (Lao)၊ ရှမ်း (Shan) |
| ၁၀ | **ဂျပန်နွယ် မိသားစု** (Japonic) | သန်း ၁၃၀ | ဂျပန်ကျွန်းစုများနှင့် အိုကီနာဝါ | ဂျပန်ဘာသာစကား၊ ရုကျူးဘာသာစကားများ |

## မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဆက်စပ်နေသော မိသားစုကြီးများ

မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပြောဆိုကြသော တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများသည် ကမ္ဘာ့ပင်မ မိသားစုကြီး (၄) စုအောက်တွင် ပါဝင်နေသဖြင့် ဘာသာစကား ဇာစ်မြစ်အရ အလွန်ကြွယ်ဝသော နိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။

1. တရုတ်-တိဗက် မိသားစု (Sino-Tibetan)တွင် ကချင်၊ ကယား၊ ကရင်၊ ချင်း၊ ဗမာ၊ လီဆူ၊ လားဟူ၊ အာခါ၊ ရဝမ် စသည့် ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။
2. ဩစထြိုအေးရှားတစ် မိသားစု (Austroasiatic)တွင် မွန်၊ ပလောင်၊ ဝ၊ ထနော့၊ ပအိုဝ်း (အချို့သော မျိုးနွယ်စုခွဲများသာ) နှင့် ခမူ ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။
3. ခရာ-ဒိုင်း မိသားစု (Kra-Dai)တွင် ရှမ်း၊ ခန္တီးရှမ်း၊ တိုင်လူး၊ တိုင်ဂုံ ၊တိုင်လေ စသည့် တိုင်နွယ်ဖွား ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။
4. ဩစထရိုနေးရှန်း မိသားစု (Austronesian)တွင် မြန်မာနိုင်ငံတောင်ပိုင်း ပင်လယ်ပြင်တွင် နေထိုင်ကြသော ဆလုံ (မော်ကင်း) ဘာသာစကားနှင့် မလေးနွယ်ဖွား ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။

## ကိုးကား