# ဓာတုဗေဒ သမိုင်း

ဒီမီထရီ မန်ဒလီရက်ဖ် တည်ဆောက်ခဲ့သော ၁၈၇၁ ခုနှစ် ဒြပ်စင်အလှည့်ကျဇယား။ ဤဇယားသည် သိပ္ပံပညာ၏ အထင်ကရ သင်္ကေတတစ်ခုဖြစ်ပြီး ဓာတုဗေဒ၏ အဓိကကျသော အခြေခံမူများကို ကိုယ်စားပြုသည်။
**ဓာတုဗေဒ သမိုင်း** သည် ရှေးခေတ်မှ ယနေ့ခေတ်အထိ အချိန်ကာလတစ်ခုကို ခြုံငုံဖော်ပြသည်။ ဘီစီ ၁၀၀၀ ပြည့်နှစ်လောက်တွင် လူ့ယဉ်ကျေးမှုများသည် ဓာတုဗေဒ၏ မတူညီသော အကိုင်းအခက်များအတွက် အခြေခံဖြစ်လာမည့် နည်းပညာများကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ဥပမာများတွင် မီးရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း၊ သတ္တုရိုင်းများမှ သတ္တုများကို ထုတ်ယူခြင်း၊ အိုးနှင့် မီးထည်များ ပြုလုပ်ခြင်း၊ ဘီယာနှင့် ဝိုင်တို့ကို အချဉ်ဖောက်ခြင်း၊ ဆေးနှင့် ရေမွှေးအတွက် အပင်များမှ ဓာတုပစ္စည်းများ ထုတ်ယူခြင်း၊ အဆီမှ ဆပ်ပြာပြုလုပ်ခြင်း၊ ဖန်ထည်ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် ကြေးဝါကဲ့သို့ သတ္တုစပ်များ ပြုလုပ်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။

ဓာတုဗေဒ၏ ရှေးဦးသိပ္ပံ (protoscience) ဖြစ်သောအဂ္ဂိရတ်ပညာ (alchemy) သည် ဒြပ်၏သဘောသဘာဝနှင့် ၎င်း၏အသွင်ပြောင်းမှုများကို ရှင်းပြနိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ သို့သော် စမ်းသပ်မှုများ ပြုလုပ်ပြီး ရလဒ်များကို မှတ်တမ်းတင်ခြင်းဖြင့်အဂ္ဂိရတ်ပညာရှင်များသည် ခေတ်သစ်ဓာတုဗေဒအတွက် အခြေခံအုတ်မြစ်ချပေးခဲ့သည်။ ဓာတုဗေဒသမိုင်းသည် ဝီလ်လျံ ဂစ်ဘ်၏ လက်ရာများမှတစ်ဆင့် အပူစွမ်းအင်သိပ္ပံသမိုင်းနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။

## ရှေးခေတ်သမိုင်း

### အစောပိုင်း လူသားများ

#### မီး

ထိန်းချုပ်နိုင်သော ပထမဆုံး ဓာတုတုံ့ပြန်မှုမှာ မီးဖြစ်သည်။ နှစ်ထောင်ချီကြာအောင် မီးကို ပစ္စည်းတစ်ခုမှ တစ်ခုသို့ အသွင်ပြောင်းပေးနိုင်သော (ထင်း သို့မဟုတ် ရေကို ဆူအောင်တည်ခြင်း) နှင့် အပူနှင့် အလင်းထုတ်ပေးသော ဆန်းကြယ်သည့် စွမ်းအားတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။ မီးသည် ဟင်းချက်ခြင်း၊ နေရာထိုင်ခင်း အပူပေးခြင်းနှင့် အလင်းရောင်ရရှိခြင်းကဲ့သို့ နေ့စဉ်ဘဝရှု အခြေခံအချက်များမှသည် အိုးထည်၊ အုတ်များပြုလုပ်ခြင်းနှင့် ကိရိယာများအတွက် သတ္တုများအရည်ကျိုခြင်းအထိ ရှေးဦးလူ့အဖွဲ့အစည်းများ၏ ကဏ္ဍများစွာအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိခဲ့သည်။ မီးကြောင့် ဖန်ထည်ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုနှင့် သတ္တုသန့်စင်မှုတို့ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး သတ္တုဗေဒပညာ (metallurgy) ထွန်းကားလာခဲ့သည်။

#### ဆေး (ပန်းချီဆေး)

တောင်အာဖရိကရှိ Blombos လိုဏ်ဂူတွင် နှစ်ပေါင်း ၁၀၀,၀၀၀ သက်တမ်းရှိ ocher (သဘာဝဆေးမြေ) ပြုပြင်သည့် အလုပ်ရုံကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ၎င်းသည် ရှေးဦးလူသားများတွင် သတ္တုတွင်းထွက်ပစ္စည်းများ ပြုပြင်ခြင်းဆိုင်ရာ အခြေခံအသိပညာ ရှိကြောင်း ညွှန်ပြသည်။ လိုဏ်ဂူနံရံများတွင် တွေ့ရသော ရှေးဦးလူသားများ၏ သွေးနှင့် အခြားအရည်များ ရောစပ်ထားသည့် ပန်းချီများသည်လည်း ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ အနည်းငယ်သော အသိပညာရှိကြောင်း ဖော်ပြသည်။

#### အစောပိုင်း သတ္တုဗေဒ

လူသားများ အသုံးပြုသော အစောဆုံးသတ္တုမှာ သဘာဝအတိုင်း တွေ့ရှိနိုင်သော ရွှေဖြစ်သည်။ စပိန်လိုဏ်ဂူများတွင် ဘီစီ ၄၀,၀၀၀ ခန့်က ရှေးဟောင်းကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်းတွင် အသုံးပြုခဲ့သော ရွှေအနည်းငယ်ကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ အစောဆုံး ရွှေသတ္တုဗေဒကို ဘီစီ ၄၆၀၀ ခန့်က ဘူလ်ဂေးရီးယားရှိ Varna ယဉ်ကျေးမှုတွင် တွေ့ရှိရသည်။

ငွေ၊ ကြေးနီ၊ သံဖြူနှင့် ဥက္ကာပျံသံတို့ကိုလည်း သဘာဝအတိုင်း တွေ့ရှိနိုင်ပြီး ရှေးခေတ်ယဉ်ကျေးမှုများတွင် အကန့်အသတ်ဖြင့် သတ္တုလုပ်ငန်းကို ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ဘီစီ ၃၀၀၀ ခန့်က ဥက္ကာပျံသံဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အီဂျစ်လက်နက်များကို "ကောင်းကင်မှ ဓားများ" အဖြစ် အလွန်တန်ဖိုးထားခဲ့ကြသည်။

### ကြေးခေတ်

#### သံဖြူ၊ ခဲနှင့် ကြေးနီ အရည်ကျိုခြင်း

အချို့သတ္တုများ (အထူးသဖြင့် သံဖြူ၊ ခဲနှင့် မြင့်မားသော အပူချိန်တွင် ကြေးနီ) ကို ၎င်းတို့၏ သတ္တုရိုင်းများမှ မီးဖြင့် အပူပေးရုံဖြင့် ပြန်လည်ရယူနိုင်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို အရည်ကျိုခြင်း (smelting) ဟုခေါ်သည်။ ဤထုတ်ယူသတ္တုဗေဒ၏ အစောဆုံးအထောက်အထားများသည် ဘီစီ ၆ ထောင်စုနှစ်နှင့် ၅ ထောင်စုနှစ်များမှ ဆားဘီးယားရှိ Vinča ယဉ်ကျေးမှု ရှေးဟောင်းသုတေသနနေရာများတွင် တွေ့ရှိရပြီး ကြေးနီပုဆိန်တစ်လက်ကိုလည်း ပါဝင်သည်။

Mining areas of the ancient Middle East. Boxes colors: arsenic is in brown, copper in red, tin in grey, iron in reddish-brown, gold in yellow, silver in white and lead in black. Yellow area stands for arsenic bronze, while grey area stands for tin bronze.
#### ကြေးဝါ

ဤပထမဆုံးသတ္တုများသည် ဒြပ်စင်တစ်ခုတည်း သို့မဟုတ် သဘာဝအတိုင်း ပေါင်းစပ်ပါဝင်သော သတ္တုများဖြစ်သည်။ ကြေးနီနှင့် သံဖြူတို့ကို ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် အဆင့်မြင့်သတ္တုတစ်မျိုးဖြစ်သော ကြေးဝါ (bronze) ကို ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ဤသည်မှာ ဘီစီ ၃၅၀၀ ခန့်တွင် ကြေးခေတ် (Bronze Age) ကို စတင်ဖြစ်ပေါ်စေသော အဓိက နည်းပညာဆိုင်ရာ အပြောင်းအလဲတစ်ခုဖြစ်သည်။

ကြေးခေတ်နောက်ပိုင်းတွင် သတ္တုဗေဒသမိုင်းသည် ပိုမိုကောင်းမွန်သော လက်နက်များကို ရှာဖွေနေသော စစ်တပ်များ၏ လွှမ်းမိုးမှုခံခဲ့ရသည်။ ယူရေးရှားရှိ နိုင်ငံများသည် အဆင့်မြင့်သတ္တုစပ်များ ပြုလုပ်နိုင်သောအခါ ကံကောင်းခဲ့သည်။

သံချေးတက်ခြင်းကို ကာကွယ်ရန် ခရိုမီယမ်ကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့သူများမှာ တရုတ်လူမျိုးများဖြစ်သည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်များက Qin Shi Huang ၏ သင်္ချိုင်းတွင်းရှိ ကြေးဝါထိပ်ဖူးတပ်ထားသော ဒူးလေးမြားကျည်ဆန်များသည် နှစ်ပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော်ကြာ သံချေးတက်ခြင်း လုံးဝမရှိကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ကို ခရိုမီယမ်ဖြင့် သုတ်ထားသောကြောင့်ဖြစ်သည်။

### သံခေတ်

#### သံထွက်ပစ္စည်းဗေဒ

သံရိုင်းမှ အလုပ်လုပ်နိုင်သော သတ္တုအဖြစ် ထုတ်ယူခြင်းသည် ကြေးနီ သို့မဟုတ် သံဖြူထက် များစွာ ပို၍ ခက်ခဲသည်။ ကိရိယာများအတွက် သံသည် ကြေးဝါထက် ပိုမိုသင့်တော်ခြင်းမရှိသော်လည်း (သံမဏိကို ရှာမတွေ့မီ) သံရိုင်းသည် ကြေးနီ သို့မဟုတ် သံဖြူထက် များစွာ ပိုမိုပေါများပြီး ဒေသအလိုက် အလွယ်တကူရနိုင်သည်။

သံလုပ်ငန်းကို ဘီစီ ၁၂၀၀ ခန့်တွင် ဟစ်တိုက်လူမျိုးများက တီထွင်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရပြီး သံခေတ် (Iron Age) ကို စတင်ခဲ့သည်။ သွန်းသံလုပ်ငန်းနှင့် ဖောက်မီးဖို (Blast Furnace) နှင့် အမိုးခုံးမီးဖို (Cupola furnace) ဆန်းသစ်တီထွင်မှုကို ရှေးခေတ်တရုတ်နိုင်ငံတွင် တီထွင်ခဲ့သည်။

### ရှေးခေတ် ဂန္ထဝင်ခေတ်နှင့် အဏုမြူဝါဒ (Atomism)

Democritus, Greek philosopher and ancient atomist
အဘယ်ကြောင့် မတူညီသော အရာဝတ္ထုများသည် မတူညီသော ဂုဏ်သတ္တိများ (အရောင်၊ သိပ်သည်းဆ၊ အနံ့) ရှိကြသည်၊ အခဲ၊ အရည်၊ သို့မဟုတ် ဓာတ်ငွေ့ကဲ့သို့ မတူညီသော အခြေအနေများတွင် တည်ရှိကြသည်၊ နှင့် ပတ်ဝန်းကျင် (ဥပမာ မီး သို့မဟုတ် ရေတွင် အပူချိန်ပြောင်းလဲမှု) နှင့် ထိတွေ့သောအခါ ကွဲပြားစွာ တုံ့ပြန်ကြသည်ကို ကျိုးကြောင်းဆီလျော်စွာ ရှင်းပြရန် ဒဿနိကဗေဒ ကြိုးပမ်းမှုများက ရှေးခေတ်အတွေးအခေါ်ပညာရှင်များအား သဘာဝတရားနှင့် ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ ပထမဆုံးသော သီအိုရီများကို အဆိုပြုရန် လှုံ့ဆော်ပေးခဲ့သည်။ ဤသီအိုရီများ၏ ဘုံအချက်မှာ သဘာဝရှိ အမျိုးမျိုးသော အရာဝတ္ထုအားလုံးကို ဖွဲ့စည်းသည့် အခြေခံ ရှေးရိုးဒြပ်စင် (classical element) အနည်းငယ်ကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် ကြိုးပမ်းခြင်းဖြစ်သည်။

ဘီစီ ၃၈၀ ခန့်တွင် ဂရိဒဿနိကဗေဒပညာရှင် ဒီမိုကရေးတပ်စ်က ဒြပ်အားလုံးသည် ခွဲမရမဖျက်ဆီးနိုင်သော "အဏုမြူ" ဟုခေါ်သည့် အမှုန်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ ၎င်းနှင့် တစ်ချိန်တည်းတွင် အိန္ဒိယဒဿနိကဗေဒပညာရှင် ကနာဒကလည်း အလားတူ အဆိုကို တင်ပြခဲ့သည်။ အနုမြူဝါဒ၏ အခြေခံမူများကို ဘီစီ ၅၀ နှစ်လောက်က ရောမ ကဗျာဆရာနှင့် ဒဿနိကဗေဒပညာရှင် လူခရီးရှပ်စ်က ရှင်းပြခဲ့သည်။

## အလယ်ခေတ်အဂ္ဂိရတ်ပညာ

15th-century artistic impression of Jābir ibn Hayyān (Geber), a Perso-Arab alchemist and pioneer in organic chemistry
Seventeenth-century alchemical emblem showing the four Classical elements in the corners of the image, alongside the tria prima on the central triangle
အလယ်ခေတ်အဂ္ဂိရတ်ပညာတွင် အသုံးပြုသော ဒြပ်စင်စနစ်ကို ဂျာဘီ အစ်ဘင်ဟိုင်ယန်က အဓိက တီထွင်ခဲ့ပြီး ဂရိရှေးရိုးအစဉ်အလာ၏ အခြေခံဒြပ်စင်များမှ အမြစ်တွယ်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏စနစ်တွင် အာရစ္စတိုတယ်၏ ဒြပ်စင်လေးခု (လေ၊ မြေ၊ မီး၊ ရေ) အပြင် ဒဿနဆိုင်ရာ ဒြပ်စင်နှစ်ခုဖြစ်သော ကန့် (လောင်ကျွမ်းနိုင်မှု အခြေခံမူ) နှင့် ပြဒါး (သတ္တုဂုဏ်သတ္တိများ၏ အခြေခံမူ) တို့ ပါဝင်သည်။

### ပြဒါးရှင်လုံး (Philosopher's Stone)

*The Alchemist*, by Sir William Douglas, 1855
အဂ္ဂိရတ်ပညာကို ပြဒါးရှင်လုံးအတွက် Hermetic ရှာဖွေမှုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်း၏လေ့လာမှုသည် သင်္ကေတဆန်သော ဝိဇ္ဇာအယူဝါဒတွင် နစ်မြုပ်နေကာ ခေတ်သစ်သိပ္ပံနှင့် များစွာကွာခြားသည်။ အဂ္ဂိရတ်ပညာရှင်များသည် ဝိညာဉ်ရေးရာ သို့မဟုတ် လက်တွေ့အဆင့်တွင် အသွင်ပြောင်းမှုများ ပြုလုပ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။

### အစ္စလာမ့်ကမ္ဘာရှိ အဂ္ဂိရတ်ပညာ

အစ္စလာမ့်ကမ္ဘာတွင် မွတ်စ်လင်မ်များသည် ရှေးခေတ်ဂရိနှင့် ဟယ်လင်နစ်တို့၏ လက်ရာများကို အာရဗီသို့ ပြန်ဆိုကာ သိပ္ပံဆိုင်ရာ အတွေးအခေါ်များကို စမ်းသပ်နေကြသည်။ ၈ ရာစုအဂ္ဂိရတ်ပညာရှင် ဂျာဘီးရ်အား သတ်မှတ်ထားသော အာရဗီလက်ရာများသည် ဓာတုပစ္စည်းများ၏ စနစ်ကျသော အမျိုးအစားခွဲခြားမှုကို မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။

### အဂ္ဂိရတ်ပညာ၏ ပြဿနာများ

ယနေ့ခေတ် ရှုထောင့်မှကြည့်လျှင်အဂ္ဂိရတ်ပညာတွင် ပြဿနာများစွာရှိခဲ့သည်။ ဒြပ်ပေါင်းအသစ်များအတွက် စနစ်ကျသော အမည်ပေးသည့် ပုံစံမရှိခဲ့ဘဲ၊ ဘာသာစကားသည် နက်နဲရှုပ်ထွေးပြီး မရေရာသောကြောင့် ဝေါဟာရများသည် လူအမျိုးမျိုးအတွက် အဓိပ္ပာယ်အမျိုးမျိုး ရှိခဲ့သည်။ စမ်းသပ်ချက်များကို ပြန်လည်ထုတ်လုပ်နိုင်စေရန် သိပ္ပံနည်းကျ သဘောတူညီထားသော နည်းလမ်းလည်း မရှိခဲ့ပေ။

## ၁၇ နှင့် ၁၈ ရာစုများ - အစောပိုင်း ဓာတုဗေဒ

Agricola, author of *De re metallica*, was the first to drop the Arabic definite article *al-*, exclusively writing *chymia* and *chymista*, giving chemistry its modern name.
Workroom, from *De re metallica*, 1556, Chemical Heritage Foundation
သတ္တုရိုင်းများ သန့်စင်ခြင်းနှင့် သတ္တုများထုတ်ယူခြင်းအတွက် လက်တွေ့ကျသော ကြိုးပမ်းမှုများသည် ၁၆ ရာစု အစောပိုင်း ဓာတုဗေဒပညာရှင်များအတွက် အရေးကြီးသော အချက်အလက်ရင်းမြစ်ဖြစ်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့တွင် ဂျော့ဂ်ျ အဂရီကိုလာ ပါဝင်သည်။ ၁၆၀၅ ခုနှစ်တွင် ဆာ ဖရန်စစ် ဘေကွန်သည် သိပ္ပံနည်းကျ နည်းလမ်းအဖြစ် နောက်ပိုင်းတွင် လူသိများလာမည့် အကြောင်းအရာကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။

### ရောဘတ် ဘွိုင်း

Robert Boyle, a transitional figure between alchemy and modern chemistry
Title page from *The Sceptical Chymist*, 1661, Chemical Heritage Foundation
အင်္ဂလိပ်-အိုင်ယာလန် ဓာတုဗေဒပညာရှင် ရောဘတ် ဘွိုင်း (၁၆၂၇–၁၆၉၁) သည် ဓာတုဗေဒကိုအဂ္ဂိရတ်ပညာမှ ဖြည်းညှင်းစွာ ခွဲထုတ်ခြင်းကို စတင်ခဲ့သူအဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။ သူသည် ဘွိုင်း၏ နိယာမ (Boyle's law) ဖြင့် လူသိများသည်။ ၎င်း၏ အထင်ကရ ထုတ်ဝေမှုဖြစ်သော The Sceptical Chymist (၁၆၆၁) သည် ဓာတုဗေဒပညာရှင်များကြားတွင် တင်းကျပ်သော စမ်းသပ်မှုချဉ်းကပ်မှုကို ထောက်ခံအားပေးခဲ့သည်။ သူသည် ရှေးရိုးဒြပ်စင်လေးခုကို ငြင်းပယ်ပြီး တင်းကျပ်သော စမ်းသပ်မှုခံယူနိုင်သော အက်တမ်များနှင့် ဓာတုတုံ့ပြန်မှုများ၏ စက်ပြင်ဆိုင်ရာ အခြားရွေးချယ်စရာကို အဆိုပြုခဲ့သည်။

### ဖလော်ဂျစ်စတန်၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုနှင့် ဖြိုဖျက်မှု

Carl Wilhelm Scheele co-discovered oxygen and called it "fire air".Joseph Priestley, co-discoverer of the element oxygen, which he called "dephlogisticated air"
၁၇၀၂ ခုနှစ်တွင် ဂျာမန်ဓာတုဗေဒပညာရှင် ဂျော့ဂ်ျ စတား က လောင်ကျွမ်းခြင်းဖြစ်စဉ်တွင် ထွက်ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ရသော "ဖလော်ဂျစ်စတန်" ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ၁၇၅၄ ခုနှစ်တွင် စကော့တလန် ဓာတုဗေဒပညာရှင် ဂျိုးဇက် ဘလက်ခ်က ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်ကို ခွဲထုတ်ခဲ့ပြီး ၁၇၆၆ ခုနှစ်တွင် ဟင်နရီ ကာဗင်းဒစ်ရှ်က ဟိုက်ဒရိုဂျင်ကို ခွဲထုတ်ခဲ့သည်။ ၁၇၇၄ ခုနှစ်တွင် ဂျိုးဇက် ပရီးစ်လေက အောက်ဆီဂျင်ကို ခွဲထုတ်ခဲ့ပြီး ၎င်းကို "dephlogisticated air" ဟုခေါ်ခဲ့သည်။

### ဗိုလ်တာနှင့် ဗိုလ်တာတိုင်

A voltaic pile on display in the *Tempio Voltiano* (the Volta Temple) near Volta's home in Como
အီတလီ ရူပဗေဒပညာရှင် အလက်ဆန်ဒရို ဗိုလ်တာသည် မတူညီသော သတ္တုများ၏ ထိတွေ့မှုမှ လျှပ်စစ်စီးကြောင်း ထုတ်ပေးကြောင်း ၁၇၉၄ ခုနှစ်တွင် သရုပ်ပြခဲ့သည်။ ၁၈၀၀ ခုနှစ်တွင် သူသည် ပထမဆုံး လျှပ်စစ်ဓာတ်ခဲ (ဗိုလ်တာတိုင်) ကို တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး လျှပ်စစ်ဓာတုဗေဒ ပညာရပ်၏ တည်ထောင်သူအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။

### အန်တိုနီ-လော်ရင့် ဒီ လာဗွိုင်စီယာ

*Portrait of Monsieur Lavoisier and his wife*, by Jacques-Louis David
အန်တိုနီ-လော်ရင့် ဒီ လာဗွိုင်စီယာက ဒြပ်ထု ထိန်းသိမ်းမှု နိယာမ (Lavoisier's Law) ကို ၁၇၈၉ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။

The world's first ice-calorimeter, used in the winter of 1782–83, by Antoine Lavoisier and Pierre-Simon Laplace, to determine the heat involved in various chemical changes; calculations which were based on Joseph Black's prior discovery of latent heat. These experiments mark the foundation of thermochemistry.
ပရီးစ်လေ၏ စမ်းသပ်ချက်များကို ထပ်ခါထပ်ခါ ပြုလုပ်ရင်း လေသည် အစိတ်အပိုင်းနှစ်ခု ပါဝင်ကြောင်း သရုပ်ပြခဲ့ပြီး မီးလောင်ကျွမ်းမှုအတွက် တာဝန်ရှိသော "လေ" သည် အချဉ်ဓာတ်၏ အရင်းအမြစ်လည်းဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ သူသည် အောက်စီဂျင်နှင့် ဟိုက်ဒရိုဂျင်တို့ကို အမည်ပေးခဲ့ပြီး ဖလော်ဂျစ်စတန် သီအိုရီကို မှားယွင်းကြောင်း ပြသခဲ့သည်။

**Traité élémentaire de chimie**
သူ၏ "Traité Élémentaire de Chimie" (၁၇၈၉) သည် ပထမဆုံး ခေတ်သစ်ဓာတုဗေဒ ကျောင်းသုံးစာအုပ်ဖြစ်ပြီး ဒြပ်ထုထိန်းသိမ်းမှုနိယာမ၏ ရှင်းလင်းချက်ပါရှိကာ ဖလော်ဂျစ်စတန်ကို ငြင်းဆိုထားသည်။ သို့သော် ဖရန်စစ်တော်လှန်ရေးအတွင်း ခေါင်းဖြတ်ခံရသဖြင့် သူ၏နောက်ထပ် အလားအလာရှိသော ပံ့ပိုးမှုများ ရပ်တန့်သွားခဲ့ရသည်။

## ၁၉ ရာစု

၁၉ ရာစုတစ်ခုလုံးတွင် ဓာတုဗေဒသည် ဂျွန် ဒေါ်လ်တန်၏ အဏုမြူသီအိုရီကို လိုက်နာသူများနှင့် စွမ်းအင်ဝါဒီများကြား ပိုင်းခြားခဲ့သည်။ ဤအငြင်းပွားမှုကို ၂၀ ရာစု၏ ပထမဆယ်စုနှစ်တွင် အခြေချနိုင်ခဲ့သည်။

### ဂျွန် ဒေါ်လ်တန်

John Dalton is remembered for his work on partial pressures in gases, color blindness, and atomic theory.
၁၈၀၃ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ် မိုးလေဝသပညာရှင်နှင့် ဓာတုဗေဒပညာရှင် ဂျွန် ဒေါ်လ်တန်က ခေတ်သစ် အဏုမြူသီအိုရီကို အဆိုပြုခဲ့ပြီး ဒြပ်အားလုံးသည် အဏုမြူဟုခေါ်သော သေးငယ်၍ ခွဲမရသော အမှုန်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားကြောင်း၊ ဒြပ်စင်တစ်ခု၏ အဏုမြူများသည် ထူးခြားသော ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် အလေးချိန်ရှိကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၁၈၀၈ ခုနှစ်တွင် သူသည် အဏုမြူသီအိုရီ၏ ပထမဆုံး ခေတ်သစ်သိပ္ပံနည်းကျ ဖော်ပြချက်ကို အကြမ်းဖျင်းဖော်ပြသော New System of Chemical Philosophy ကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ အချိုးပေါင်းများစွာ နိယာမ (law of multiple proportions) သည် stoichiometry ၏ အခြေခံနိယာမတစ်ခုဖြစ်သည်။

### ယန်စ် ယာကုပ် ဘာဇေလီးယပ်စ်

Jöns Jacob Berzelius, the chemist who worked out the modern technique of chemical formula notation and is considered one of the fathers of modern chemistry
ဆွီဒင်ဓာတုဗေဒပညာရှင် ယန်စ် ယာကုပ် ဘာဇေလီးယပ်စ်သည် ခေတ်သစ်ဓာတုဗေဒ၏ ဖခင်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ သူသည် ဓာတုသင်္ကေတနှင့် အမှတ်အသားစနစ်ကို မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ပြီး သဘာဝအတိုင်း အက်တမ်အလေးချိန်များကို တွက်ချက်ခဲ့သည်။ သူသည် "catalysis", "polymer", "isomer" နှင့် "allotrope" စသည့် ဓာတုဗေဒဝေါဟာရများကို စတင်သုံးစွဲသူလည်းဖြစ်သည်။

### ဟမ်ဖရီ ဒေးဗီ

Humphry Davy, the discover of several alkali and alkaline earth metals, as well as contributions to the discoveries of the elemental nature of chlorine and iodine
အင်္ဂလိပ်ဓာတုဗေဒပညာရှင် ဟမ်ဖရီ ဒေးဗီသည် လျှပ်စစ်ဓာတ်ခွဲခြင်း (electrolysis) နယ်ပယ်၏ ရှေ့ဆောင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး အယ်လ်ကာလီသတ္တုများဖြစ်သော ဆိုဒီယမ်နှင့် ပိုတက်စီယမ်အပါအဝင် ဒြပ်စင်အသစ်များစွာကို ခွဲထုတ်ခဲ့သည်။ သူသည် ကလိုရင်းဓာတ်ငွေ့သည် ဒြပ်စင်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုခဲ့ပြီး ၎င်းအား ယနေ့ခေတ်အမည် ပေးခဲ့သည်။

### ဂျိုးဇက် လူဝီ ဂေးလူဆက်

Joseph Louis Gay-Lussac, who stated that the ratio between the volumes of the reactant gases and the products can be expressed in simple whole numbers
ပြင်သစ်ဓာတုဗေဒပညာရှင် ဂျိုးဇက် လူဝီ ဂေးလူဆက်က သတ်မှတ်အပူချိန်နှင့် ဖိအားတွင် ဓာတ်ငွေ့များသည် ထုတ်ကုန်များနှင့် ရိုးရှင်းသော ဂဏန်းအချိုးများဖြင့် ပေါင်းစပ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ပြီး ၎င်းကို "Gay-Lussac's law" သို့မဟုတ် "Law of Combining Volumes" ဟုခေါ်သည်။

Amedeo Avogadro, who postulated that, under controlled conditions of temperature and pressure, equal volumes of gases contain an equal number of molecules. This is known as Avogadro's law.
### Friedrich Wöhler, Justus von Liebig နှင့် အော်ဂဲနစ်ဓာတုဗေဒ

Structural formula of urea, which Friedrich Wöhler used for seminal contributions in organic chemistry, for which Justus von Liebig also made major contributions
Friedrich Wöhler က ယူရီးယားကို ၁၈၂၈ ခုနှစ်တွင် ဓာတုဗေဒနည်းဖြင့် ပေါင်းစပ်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ပြီး အော်ဂဲနစ်ဒြပ်ပေါင်းများကို အင်အော်ဂဲနစ် ဓာတုပစ္စည်းများမှ ထုတ်လုပ်နိုင်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ကာ အသက်ဝါဒ (vitalism) သီအိုရီကို ချေပခဲ့သည်။ Justus von Liebig သည် အော်ဂဲနစ်ဓာတုဗေဒ၏ အဓိက တည်ထောင်သူများထဲမှ တစ်ဦးဖြစ်ပြီး နိုက်ထရိုဂျင်သည် အပင်အတွက် မရှိမဖြစ် အာဟာရဓာတ်ဖြစ်ကြောင်း ရှာဖွေတွေ့ရှိကာ ဓာတ်မြေဩဇာလုပ်ငန်း၏ ဖခင်အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။

Markovnikov did extensive research on substitution and stereochemistry.
Formulas of acetic acid given by August Kekulé in 1861

### ဂျိုစီဝါ ဝီလျံ ဂစ်ဘ်

J. Willard Gibbs formulated a concept of thermodynamic equilibrium of a system in terms of energy and entropy. He also did extensive work on chemical equilibrium, and equilibria between phases.
အမေရိကန် သင်္ချာရူပဗေဒပညာရှင် ဂျေ. ဝီလျံ ဂစ်ဘ်သည် ၁၈၇၆ မှ ၁၈၇၈ ခုနှစ်အတွင်း အပူစွမ်းအင်သိပ္ပံ၏ နိယာမများကို ဓာတုတုံ့ပြန်မှုများတွင် အသုံးချကာ ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ အလားအလာ (chemical potential) နှင့် Gibbs free energy သဘောတရားများကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ သူသည် စာရင်းအင်းဆိုင်ရာ စက်ပြင်ပညာ (statistical mechanics) ကိုလည်း တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ရူပဗေဒဆိုင်ရာ အခြေခံကျသော သဘောတရားများကို ဖွံ့ဖြိုးစေခဲ့သည်။

### မန်ဒလီရက်ဖ်၏ ဒြပ်စင်အလှည့်ကျဇယား

Dmitri Mendeleev, responsible for organizing the known chemical elements in a periodic table
ရုရှားဓာတုဗေဒပညာရှင် ဒီမီထရီ မန်ဒလီရက်ဖ်သည် ပထမဆုံး ခေတ်သစ် ဒြပ်စင်အလှည့်ကျဇယားကို ၁၈၆၉ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ဒြပ်စင်များကို အဏုမြူဒြပ်ထုအလိုက် စီစဉ်ကာ ဂုဏ်သတ္တိများ တူညီမှုဖြင့် အုပ်စုဖွဲ့ခဲ့သည်။ သူသည် ဒြပ်စင်အနည်းငယ်၏ လက်ခံထားသော အဏုမြူဒြပ်ထုများကို ပြောင်းလဲရန် အဆိုပြုခဲ့ပြီး ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်းမရှိသေးသော ဒြပ်စင်များ (ekaboron, ekaaluminium, ekasilicon) ၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ကြိုတင်ဟောကိန်းထုတ်ခဲ့သည်။ ဤဟောကိန်းများသည် နောက်ပိုင်းတွင် မှန်ကန်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ပြီး သူ့အား ကျော်ကြားစေခဲ့သည်။

## ၂၀ ရာစု

The first Solvay Conference was held in Brussels in 1911 and was considered a turning point in the world of physics and chemistry.
Fritz Haber received the Nobel Prize in Chemistry in 1918 for his invention of the Haber process. It is estimated that the food produced with it supports nearly half the world's population.
၁၉၀၃ ခုနှစ်တွင် Mikhail Tsvet က chromatography ကို တီထွင်ခဲ့သည်။

Robert A. Millikan, who is best known for measuring the charge on the electron, won the Nobel Prize in Physics in 1923.
၁၉၀၅ ခုနှစ်တွင် Fritz Haber နှင့် Carl Bosch တို့က အမိုးနီးယားထုတ်လုပ်ရန် Haber လုပ်ငန်းစဉ်ကို တီထွင်ခဲ့ပြီး စက်မှုဓာတုဗေဒတွင် မှတ်တိုင်တစ်ခုဖြစ်ကာ စိုက်ပျိုးရေးတွင် နက်ရှိုင်းသော သက်ရောက်မှုရှိခဲ့သည်။ Albert Einstein က ၁၉၀၅ ခုနှစ်တွင် Brownian motion ကို ရှင်းပြခဲ့ပြီး အဏုမြူသီအိုရီကို တိကျစွာ သက်သေပြခဲ့သည်။

Otto Hahn, father of nuclear fission and nuclear chemistry
၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် Otto Hahn, Lise Meitner နှင့် Fritz Strassmann တို့သည် နျူကလီးယား ကွဲခြင်း (nuclear fission) ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး နျူကလီးယား ဓာတုဗေဒကို သိပ္ပံနယ်ပယ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။

Niels Bohr, the developer of the Bohr model of the atom, and a leading founder of quantum mechanics
၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် Niels Bohr က ကွမ်တမ်မက္ကင်းနစ်၏ သဘောတရားများကို အဏုမြူဖွဲ့စည်းပုံသို့ မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး Bohr မော်ဒယ်ကို အဆိုပြုခဲ့သည်။

 Moseley's Staircase

၁၉၁၆ ခုနှစ်တွင် Gilbert N. Lewis က ဓာတုနှောင်ကြိုးသည် အက်တမ်နှစ်ခုက မျှဝေသော အီလက်ထရွန်တစ်စုံဖြစ်ကြောင်း အဆိုပြုခဲ့ပြီး Lewis structures ကို မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 The Schrödinger equation
၁၉၂၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ကွမ်တမ်မက္ကင်းနစ်သည် Louis de Broglie, Wolfgang Pauli, Erwin Schrödinger နှင့် Werner Heisenberg တို့၏ လက်ရာများဖြင့် လျင်မြန်စွာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။

ဖိုင်:Walter heitler.jpgWalter HeitlerFritz London
၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် James Watson နှင့် Francis Crick တို့က DNA ၏ နှစ်ထပ်ခေါက်လိမ်ဖွဲ့စည်းပုံကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ခဲ့ပြီး အသက်၏ ဇီဝဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ သုတေသနများ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် Harold Kroto, Robert Curl နှင့် Richard Smalley တို့က fullerene မော်လီကျူးများကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။

## မှတ်စု

## ကိုးကား

* Selected classic papers from the history of chemistry
* Biographies of Chemists 2017-07-08 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး .
* CHEM-HIST: International Mailing List for the History of Chemistry
* Eric R. Scerri, The Periodic Table: Its Story and Its Significance, Oxford University Press, 2006.