# တိဗက်ဘာသာစကားများ

**တိဗက်ဘာသာစကားများ** သို့မဟုတ် **တိဗက်နွယ်ဘာသာစကားများ** (အင်္ဂလိပ်: Tibetic languages) သည် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစုကြီး၏ တိဗက်-ဗမာဘာသာစကား အုပ်စုခွဲတွင် ပါဝင်သည်။ ရှေးဟောင်းတိဗက်ဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာပြီး ဘာသာစကားကွဲ ၅၀ ခန့်ရှိသည်။ ဒေသိယစကားပေါင်း ၂၀၀ ကျော်အထိ ကွဲပြားကာ တိဗက်ဘာသာစကားများကို ဒေသအလိုက် အုပ်စုကြီး ရှစ်မျိုးအဖြစ် ခွဲခြားနိုင်သည်။ တိဗက်ဘာသာစကားများကို တိဗက်ကုန်းမြေမြင့်နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသော ဒေသများဖြစ်သည့် တရုတ်၊ ပါကစ္စတန်၊ နီပေါ၊ ဘူတန်၊ အိန္ဒိယ နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ အစိတ်အပိုင်းအချို့တွင် ပြောဆိုကြသည်။ ၎င်းတို့အနက် ဂန္ထဝင်တိဗက်ဘာသာစကား (Classical Tibetan) သည် အဓိကကျသော စာပေဘာသာစကားဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျမ်းစာများနှင့် စာပေများတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုသည်။

| တိဗက်ဘာသာစကားများ |
| --- |
| တိဗက်နွယ်ဘာသာစကားများ အလယ်ပိုင်းဗောဓိနွယ် (Central Bodish) |
| လူမျိုး: | တိဗက်လူမျိုးများနှင့် အခြား တိဗက်စကားပြော လူမျိုးစုများ |
| ဒေသအလိုက် ပျံ့နှံ့မှု: | တရုတ်နိုင်ငံ (တိဗက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ၊ ချင်းဟိုင်၊ စီချွမ်း၊ ကန်းစု၊ ယူနန်)၊ အိန္ဒိယ (လာဒက်ခ်၊ ဆစ်ကင်၊ ဥတ္တရခန္ဓာ၊ ဟီမာချာပရဒေရှ်၊ အရုဏာချာပရဒေရှ်၊ အာသံ)၊ ပါကစ္စတန် (ဂီလဂစ်-ဘော်လ်တစ်စတန်)၊ နီပေါ၊ ဘူတန် နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ (ကချင်ပြည်နယ်) |
| ခွဲခြားမှု: | တရုတ်-တိဗက်နွယ်* တိဗက်-ဗမာနွယ်
	+ တိဗက်-ကဏောရီနွယ် (?)
		- ဗောဓိနွယ်
			* **တိဗက်ဘာသာစကားများ**
 |
| အခွဲများ: | * အလယ်ပိုင်း တိဗက်
* အမ်ဒို တိဗက်
* ခမ်းစ် တိဗက်
* ဇွန်ခါ–လဟိုခေး
* လာဒက်ခီ-ဘောလ်တီ
* လာဟူလီ-စပီတီ
* ကျီရွန်-ကဂတေ
* ရှာပါ
* ဂျီရယ်
 |
| Glottolog: | `oldm1245` |
| တိဗက်ယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေများ ပိုင်းခြားထားပုံ ပြမြေပုံ |

လက်ရှိတွင် တိဗက်ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသူဦးရေ စုစုပေါင်း ၆ သန်းခန့် ရှိပြီး ၎င်းတို့အားလုံးမှာ တိဗက်နွယ်ဖွား စစ်စစ်များ မဟုတ်ကြပေ။ တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းသို့ ပျံ့နှံ့လာသည်နှင့်အမျှ တိဗက်ဘာသာစကားသည်လည်း အနောက်ကမ္ဘာခြမ်းအထိ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းစာများနှင့် ဆုတောင်းဂါထာများတွင် အသုံးပြုလျက်ရှိသည့်အပြင် အနောက်တိုင်းသား ကျောင်းသားအများအပြားကလည်း တိဗက်ကျမ်းစာများကို တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်ရန် ဤဘာသာစကားကို လေ့လာသင်ယူကြသည်။ လာဆာမြို့ ပြင်ပတွင်လည်း တိဗက်ဒေသမှ အိန္ဒိယ၊ နီပေါနှင့် အခြားနိုင်ငံများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချနေထိုင်ကြသော ပြည်ပရောက် တိဗက်လူမျိုး ၂၀၀,၀၀0 ဝန်းကျင်ခန့်က လာဆာ တိဗက်စကားကို အဓိက ပြောဆိုကြသည်။ ထို့ပြင် တိဗက်ဒေသတွင်း၌ ရာစုနှစ်များစွာ တိဗက်လူမျိုးများနှင့်အတူ နီးကပ်စွာ ယှဉ်တွဲနေထိုင်လာခဲ့သော်လည်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားသည့် လူနည်းစု တိုင်းရင်းသားအုပ်စုများကလည်း ဤဘာသာစကားကို အသုံးပြုကြသည်။

တရုတ်အစိုးရက ခမ်းစ် (Khams) ဒေသရှိ ချန်းလူမျိုး (Qiang) များကို တိဗက်လူမျိုးစုအောက်တွင် တရားဝင် ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ထားသော်လည်း၊ ချန်းဂျစ်ဘာသာစကားများသည် တိဗက်ဘာသာစကားအုပ်စုဝင် မဟုတ်ဘဲ တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစု၏ သီးခြားကိုယ်ပိုင် ဘာသာစကားခွဲတစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။

ဘာသာဗေဒလက္ခဏာအရ ဂန္ထဝင်တိဗက်ဘာသာစကားသည် နိမ့်မြင့်သံ ရှိသော ဘာသာစကားမဟုတ်သော်လည်း အလယ်ပိုင်းနှင့် ခမ်းစ်တိဗက်ဘာသာစကားကဲ့သို့သော ဒေသသုံးမျိုးကွဲများသည် သီးခြားနိမ့်မြင့်သံစနစ်များကို ကိုယ်ပိုင်ထွင်၍ အသုံးပြုလာကြသည်။ အမ်ဒို (Amdo) နှင့် လာဒါခီ-ဘောလ်တီ (Ladakhi-Balti) ဘာသာစကားကွဲများတွင်မူ နိမ့်မြင့်သံ လုံးဝမပါဝင်ပေ။ တိဗက်ဘာသာစကား၏ သဒ္ဒါပုံသဏ္ဌာန်မှာ ယေဘုယျအားဖြင့် စကားလုံးအနက်ကို နောက်ဆက်တွဲများ ဆက်ရိုးဆက်စဉ်ဆက်၍ ဖော်ပြသော စကားဆက်ဘာသာစကား (Agglutinative language) အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။

## ဝေါဟာရဗေဒ

"တိဗက်" ဟူသော ဝေါဟာရသည် မြန်မာဘာသာစကားအပါအဝင် နိုင်ငံတကာတွင် အသုံးပြုသော ဘုံအမည်နာမ ဖြစ်သော်လည်း၊ တိဗက်လူမျိုးများက မိမိတို့၏ ဘာသာစကားကို "ဗောဓိ" (တိဘက်: བོད་སྐད་၊ ဖွတ်စ်ကေး - *Bod skad*) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး မိမိတို့နေထိုင်ရာ ဒေသကို "ဗောဓ်" (တိဘက်: བོད་၊ ဖွတ်စ် - *Bod*) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။

ဘာသာဗေဒ ပညာရှင်များက ခေတ်သစ် တိဗက်ဒေသသုံး ဘာသာစကားကွဲများကို စနစ်တကျ အမျိုးအစား ခွဲခြားနိုင်ရန်အတွက် "တိဗက်နွယ်ဘာသာစကားများ" ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို အသုံးပြုကြသည်။ ဤအသုံးအနှုန်းသည် လာဆာမြို့သုံး တိဗက်စကား တစ်မျိုးတည်းကိုသာမကဘဲ ရှေးဟောင်းတိဗက်စာပေစကားမှ ဆင်းသက်လာပြီး သဒ္ဒါနှင့် ဝေါဟာရချင်း နီးစပ်သော ဟိမဝန္တာတစ်ခွင်ရှိ ဘာသာစကား ၅၀ ကျော်ကို ခြုံငုံရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။

## မြစ်ဖျားခံရာနှင့် သမိုင်းကြောင်း

တိဗက်ဘာသာစကားများသည် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစုမှ ဆင်းသက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဘာသာဗေဒ ပညာရှင်များ၏ ခန့်မှန်းချက်အရ ဘီစီ ၄၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်က တရုတ်-တိဗက် မူလဘုံစကားပြော လူဦးရေစုကြီးမှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ခွဲများ သီးခြားခွဲထွက်လာခဲ့ကြသည်။

တိဗက်စာပေနှင့် သမိုင်းဦးဘာသာစကား၏ အစောဆုံး မှတ်တမ်းမှာ ခရစ်နှစ် ၇ ရာစု (တိဗက်အင်ပါယာ ခေတ်ကာလ) တွင် စတင်ခဲ့သည်။ တိဗက်ဘုရင် ဆုန်ဆန်ဂမ်ပို (Srong-btsan sgam-po) သည် နိုင်ငံတော်သုံး စာပေအင်္ဂါရပ် ဖွံ့ဖြိုးရန်အတွက် အမတ်ကြီး တုမိသမ္ဘောတ (Thon-mi Sambhoṭ) အား အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ စေလွှတ်၍ စာပေသင်ကြားစေခဲ့သည်။ တုမိသမ္ဘောတသည် အိန္ဒိယသုံး ဗြာဟ္မီအက္ခရာနှင့် ဂုပ္တအက္ခရာတို့ကို အခြေခံကာ တိဗက်အက္ခရာစနစ်ကို တီထွင်ခဲ့ပြီး ၎င်းစနစ်သည် ခေတ်သစ်အထိ တိဗက်နွယ်ဘာသာစကားများ၏ အဓိက စာရေးသားနည်းစနစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။

## သမိုင်းဝင် အသံဗေဒ ပြောင်းလဲမှု

ရှေးဟောင်းတိဗက်ဘာသာစကား မှ ခေတ်သစ်တိဗက်ဘာသာစကားများသို့ ကူးပြောင်းလာသည့် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက်တွင် အသံဗေဒဆိုင်ရာ ကြီးမားသော ပြောင်းလဲမှု သုံးရပ် ဖြစ်ပွါးခဲ့သည်။

### ဗျည်းတွဲများ လျော့ပါးလာခြင်း

ရှေးဟောင်းတိဗက်စကားသည် စကားလုံးတစ်လုံး၏ အစ၌ ဗျည်းတွဲ အစုအဝေးများ ကို ပေါင်းစပ်ရွတ်ဆိုရသော ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ ဥပမာ - "ငါး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော စကားလုံးကို ရှေးခေတ်က "လ္ၚ" (*lnga*) ဟုလည်းကောင်း၊ "ရှစ်" ကို "ဗြ္ဂျဒ်" (*brgyad*) ဟုလည်းကောင်း ရှုပ်ထွေးစွာ ရွတ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ခေတ်သစ် လာဆာတိဗက်စကား အပါအဝင် မျိုးကွဲအများစုတွင် ထိုအစပြုဗျည်းတွဲများ သည် ရွတ်ဆိုမှု လွယ်ကူစေရန်အတွက် လုံးဝ ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့သော်လည်း၊ အမ်ဒို (Amdo) နှင့် လာဒါခီ (Ladakhi) ကဲ့သို့သော ကုန်းမြင့်ပုန်း ဒေသိယစကားများတွင်မူ ထိုရှေးဟောင်း အသံထွက်များ ယနေ့တိုင် အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ ကျန်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။

### နိမ့်မြင့်သံ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း

အဆိုပါ အစပြုဗျည်းတွဲများနှင့် စကားလုံးအဆုံးသတ် ဗျည်းများ (Final consonants) ပျောက်ကွယ်လျော့ပါးသွားခြင်း၏ တိုက်ရိုက်ရလဒ်အနေဖြင့် ဘာသာစကားအတွင်း၌ အသံအတိုးအကျယ် နိမ့်မြင့်သံစနစ် (Tones) များ ဖြစ်တည်လာခဲ့သည်။ သံပြင်းဗျည်းနှင့် သံပျော့ဗျည်းများ ပျောက်ကွယ်သွားချိန်တွင် ကျန်ရစ်သော သရသံများ၌ အသံအနိမ့်အမြင့် ကွာခြားချက်များ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး အဓိပ္ပာယ်ခွဲခြားသည့် လက္ခဏာ (Phonemic tone) အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။ ဤဖြစ်စဉ်ကြောင့် အလယ်ပိုင်းတိဗက်စကားများတွင် နိမ့်မြင့်သံစနစ် ပေါ်ပေါက်လာရခြင်း ဖြစ်သည်။

### သရသံများ ပြောင်းလဲခြင်း (Vowel Mutation/Umlaut)

စကားလုံးများ၏ နောက်ပိတ်ဗျည်းများ ဖြစ်ကြသော /-d/၊ /-n/၊ /-l/ နှင့် /-s/ အသံများသည် ရာစုနှစ်များစွာအတွင်း တဖြည်းဖြည်း မှေးမှိန်ပျောက်ကွယ်သွားရာတွင် ၎င်းတို့၏အရှေ့၌ ရှိနေသော သရသံများကို ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် နောက်ပိတ်အသံများကြောင့် မူလ သရသံ /a/ သည် /ɛ/ (အယ်) အသံသို့လည်းကောင်း၊ /o/ သည် /ø/ သို့လည်းကောင်း၊ /u/ သည် /y/ သို့လည်းကောင်း ရှေ့သို့တိုး၍ အသံထွက်ရသော "Umlaut" ဖြစ်စဉ်မျိုး ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။

## ကိုးကား