Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# အလယ်ခေတ်

Hildesheim ရှိ စိန့်မိုက်ကယ် ဘုရားကျောင်းကို ဂျာမနီ၌ အလယ်ခေတ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။
**အလယ်ခေတ်**သည် ဥရောပသမိုင်းတွင်ပါဝင်သော အချိန်ကာလတစ်ခုဖြစ်သည်။ အလယ်ခေတ်သည် အနောက်ရောမအင်ပါယာ ကျဆုံးချိန် အေဒီ ၄၇၆ ခုနှစ်ခန့်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး ခရစ်စတိုဖာ ကိုလံဘတ် ကမ္ဘာသစ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည့် ၁၄၉၂ ခန့်တွင် ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ အလယ်ခေတ်ဟု ခေါ်ဆိုရခြင်း အကြောင်းမှာ ထိုအချိန်ကာလသည် ရောမ နန်းစဉ် ပျက်သုံးခြင်းနှင့် ခေတ်သစ်ဥရောပ အစောပိုင်းကာလများ စတင်ခြင်းတို့၏ အလယ်တွင် ရှိသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ အလယ်ခေတ်တွင် ပညာရေးမှေးမှိန်နေခြင်းကြောင့် မှောင်သောခေတ် (Dark Ages) ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ခရစ်ယာန်ဘာသာ ထွန်းကားလာမှုကြောင့် သက်ဝင်ယုံကြည်မှု၏ ခေတ် (Age of Faith) ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ အတိအကျ ပြောရလျှင် မှောင်သောခေတ် ဆိုသည်မှာ ရှာလမိန်း ထီနန်းမပြုခင် အချိန် အေဒီ ၄၇၆ မှ ၈၀၀ အတွင်း အလွန်စောသော ခေတ်ကာလများကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

ဥရောပ တခွင်တွင် ရောမအင်ပါယာ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် ယဉ်ကျေးမှုမရှိသော မျိုးနွယ်စုတို့၏ ကျူးကျော်ဝင်ရောင်မှုကြောင့် မြို့များ မြို့တော်များနှင့် ၎င်းမြို့များအတွင်း နေထိုင်သူတို့ ပျက်စီးဆုံးပါးခဲ့ရသည်။ ဥရောပသည် ကစဉ့်ကလျား ဖြစ်နေပြီး ထိုနေရာတွင် နေထိုင်ရန် မကောင်းလှပေ။ ရောမတို့ အသုံးပြုခဲ့သော သိပ္ပံ၊ နည်းပညာနှင့် စာပေဆိုင်ရာ ဗဟုသုတ အများအပြားမှာ ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ မှောင်သောခေတ်ကာလတွင် လူတို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ပြောင်းရွှေ့ခြင်း၊ စစ်ပွဲများနှင့် ကပ်ဆိုက်မှုများ ပြည့်နှက် နေခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့်လည်း အမှောင်ခေတ်ဟု အမည်တွင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကံကောင်းထောက်မစွာပင် ထိုအချိန်ကာလမှာ နှစ် ၃၀၀ သာကြာမြင့်ခဲ့သည်။ ရှာလမိန်းကို အေဒီ ၈၀၀ ခုနှစ်တွင် ဘုရင်အဖြစ် တင်မြှောက်ခဲ့ပြီးနောက် သူသည် အုပ်ချုပ်မှု အမိန့်အာဏာ၊ ပညာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဖွံ့ဖြိုးရေး တို့အတွက် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဥရောပသည် အစောပိုင်း ရာစုနှစ်များတွင် သူတို့ ဆုံးရှုံးခဲ့သော အရာများကို တဖြည်းဖြည်းချင်း ပြန်လည် ရရှိလာခဲ့သည်။

အလယ်ခေတ်တွင် အနောက် ရောမအင်ပါယာမှ ကျန်ရှိသော ဒေသများသည် အင်္ဂလန်၊ ပြင်သစ်၊ ဂျာမနီ၊ ဟန်ဂေရီ၊ စပိန်၊ ပေါ်တူဂီ၊ ပိုလန် နှင့် ရုရှား အစရှိသည့် လွတ်လပ်သော နိုင်ငံများအဖြစ် တဖြည်းဖြည်းချင်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။

## ကိုးကား
# ဉာဏ်အလင်းပွင့်ခေတ်

ဥရောပ၏ **ဉာဏ်အလင်းပွင့် ခေတ်** (အင်္ဂလိပ်: **Age of Enlightenment**) ဟူသည်မှာ ၁၇ ရာစုမှ ၁၈ ရာစုအထိသော ကာလအတွင်း ဥရောပတဝှမ်း ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် သဘာဝသိပ္ပံ ကဲ့သို့သော အသိပညာများနှင့် ဒဿနိကဗေဒတို့ အသွင်ပြောင်း တိုးတက်ခဲ့ရာ ကာလကို ညွှန်းဆိုခြင်း ဖြစ်၏။
နယူတန်၏ ရူပဗေဒကို ပုံသွင်းပြောင်းလဲစေလိုက်မှုမှာလည်း ဤ ဉာဏ်အလင်းပွင့်ခေတ်အတွင်း ဖြစ်ပျက်ခဲ့ခြင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤကာလအတွင်း စုဆောင်းမိသော အသိပညာရပ်များကို အခြေပြု၍ နောင်တွင် ဥရောပ၌ စက်မှုတော်လှန်ရေးကာလ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟုလည်း ခန့်မှန်းတန်၏။

## အကိုးအကား
# အက်စတာပင်

| အက်စတာပင် Temporal range: 76–0 Ma
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N

Campanian–recent |
| --- |
|  |
| Twelve species of Asteraceae from the subfamilies Asteroideae, Carduoideae and Cichorioideae |
| မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း  |
| လောက: | Plantae |
| *Clade*: | Angiosperms |
| *Clade*: | Eudicots |
| *Clade*: | Asterids |
| မျိုးစဉ်: | Asterales |
| မျိုးရင်း: | **Asteraceae** Bercht. & J.Presl |
| အမျိုးအစား မျိုးစု |
| *Aster* L. |
| မျိုးရင်းခွဲများ |
| * en:Asteroideae Lindl.
* en:Barnadesioideae K.Bremer & R.K.Jansen
* en:Carduoideae Sweet
* en:Cichorioideae Chevall.
* en:Corymbioideae Panero & Funk
* en:Famatinanthoideae S.E.Freire, Ariza & Panero
* en:Gochnatioideae Panero & Funk
* en:Gymnarrhenoideae Panero & Funk
* en:Hecastocleidoideae Panero & Funk
* en:Mutisioideae Lindl.
* en:Pertyoideae Panero & Funk
* en:Stifftioideae Panero
* en:Wunderlichioideae Panero & Funk
 |
| ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ |
| 1,911 genera |
| Synonyms |
|  [ပြ]
* Compositae Giseke
* Acarnaceae Link
* Ambrosiaceae Bercht. & J.Presl
* Anthemidaceae Bercht. & J.Presl
* Aposeridaceae Raf.
* Arctotidaceae Bercht. & J.Presl
* Artemisiaceae Martinov
* Athanasiaceae Martinov
* Calendulaceae Bercht. & J.Presl
* Carduaceae Bercht. & J.Presl
* Cassiniaceae Sch.Bip.
* Cichoriaceae Juss.
* Coreopsidaceae Link
* Cynaraceae Spenn.
* Echinopaceae Bercht. & J.Presl
* Eupatoriaceae Bercht. & J.Presl
* Helichrysaceae Link
* Inulaceae Bercht. & J.Presl
* Lactucaceae Drude
* Mutisiaceae Burnett
* Partheniaceae Link
* Perdiciaceae Link
* Senecionaceae Bercht. & J.Presl
* Vernoniaceae Burmeist.
 |

**အက်စတာပင်**သည် ကွန်ပိုဆစ်တီး မျိုးရင်း
တွင်ပါဝင်သည်။ အက်စတာမှာဂရိဘာသာစကားဖြစ်၍ ကြယ်
ပွင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုအပင်မှပန်းပွင့်သည် ကြယ်ပွင့်နှင့်
ယင်း၏ ရောင်ခြည်များ ဘေးသို့တန်းထွက်နေသည်နှင့် တူ
သောကြောင့် အက်စတာဟု အမည်ပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။
ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ ဥယျာဉ်များတွင် စိုက်သော အက်စတာ
မျိုးကို ချိုင်းနားအက်စတာဟုခေါ်သည်။ ချိုင်းနားအက်စတာမျိုး
၏အပွင့်မှာ မိုက်ကယ်လမတ်ဒေဆီခေါ် အခြားအက်စတာပန်း
မျိုး၏ အပွင့်ထက် နှစ်ဆကြီးသည်။ အရောင်တွင်လည်းအဖြူမှ
စ၍ နှင်းဆီနှင့်ကြက်သွေးရောင်အပြင် အပြာနှင့်မရမ်းစေ့ရောင်
အထိ အရောင်အမျိုးမျိုးကွဲလျက်ရှိသည်။

အခြား အက်စတာပန်းတစ်မျိုးကို မိုက်ကယ်လမတ်
ဒေဆီဟုခေါ်ခြင်းမှာ ထိုပန်းသည် စက်တင်ဘာလတွင်ကျင်းပ
သည့် မိုက်ကယ်လမတ်ခေါ် ဗရင်ဂျီပွဲနေ့အချိန်နှင့် တစ်ပြိုင်
တည်း ပွင့်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဗြိတိန်နိုင်ငံတွင်
အလေ့ကျပေါက်သော အက်စတာပင်ကို ရုက္ခဗေဒအမည်ဖြင့်
*အက်စတာထရိုင်ပိုလီယမ်* ဟုခေါ်သည်။ ယင်းကို အင်္ဂလိပ်
ဘာသာဖြင့် ပင်လယ်အက်စတာဟုခေါ်ရသည်။ ထိုသို့ ပင်လယ်
အက်စတာဟု ခေါ်ရခြင်းအကြောင်းမှာကား ထိုအပင်များသည်
ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်း တစ်ဝိုက်ရှိ ညွန်ပျောင်းများပေါ်တွင်
အလေ့ကျ ပေါက်ရောက်ကြခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။

အလွန်ထင်ရှား၍ လူကြိုက်အများဆုံး နွေရာသီတွင်
ပေါက်ရောက်သည့် ပန်းမျိုးထဲတွင် အက်စတာပန်းမှာ အပါ
အဝင် တစ်ခုဖြစ်သည်။

အက်စတာပန်းသည် လယ်ကွင်းများတွင်ပေါက်ရောက်
လေ့ရှိသည့် ဒေစီပန်း၏ အမျိုးအနွယ်လည်း ဖြစ်သည်။
မိုင်ကယ်မတ်ဒေစီခေါ် အက်စတာပန်းပင်မျိုးကို နွေကူး
ရာသီအတွင်း၌ ကိုင်းချိုး၍မျိုးပွားစိုက်ယူကြသည်။ ထို အက်စ
တာပန်းပင်မျိုးသည် အစေ့မှစိုက်ပျိုးယူ၍ မရချေ။
ချိုင်းနား အက်စတာပန်းမျိုးကိုမူ အစေ့မှစိုက်ပျိုးယူရ
သည်။ ထိုပန်းပင်သည် တစ်နှစ်ခံပင်ဖြစ်၍ ပန်းပွင့်ပြီးနောက်
သေသွားလေသည်။

## ကိုးကား
# မုန်ညင်းပင်

| မုန်ညင်းပင် |
| --- |
|  |
| Winter cress, *Barbarea vulgaris* |
| မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း  |
| လောက: | Plantae |
| *Clade*: | Angiosperms |
| *Clade*: | Eudicots |
| *Clade*: | Rosids |
| မျိုးစဉ်: | Brassicales |
| မျိုးရင်း: | **Brassicaceae** Burnett |
| မျိုးစုများ |
|
See en:List of Brassicaceae genera |

**မုန်ညင်းပင်**သည် ကရူစီဖာရီး မျိုးရင်းတွင် ဗရပ်ဆီကာ မျိုးစု၌
ပါဝင်၍ ယင်း၏ ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ အဖြူမျိုးကို ဗရပ်ဆီ
ကာ အဲလဗာဟူ၍ လည်းကောင်း၊ အမည်းမျိုးရင်းကို ဗရပ်ဆီကာ
နိဂရာ ဟူ၍ လည်းကောင်းခေါ်သည်။ အရွက်ပေါများသော ဤ
မုန်ညင်းပင်မားကို ကမ္ဘာ့သမပိုင်းဒေသများတွင် စိုက်ပျိုးကြသည်။
မုန်ညင်းပင်မှရသော မုန်ညင်းစေ့များကို ဟင်းလျာခတ် အမွှေးအ
ကြိုင်အနေနှင့် ဖြစ်စေ၊ ဘယဆေး အဖြစ်နှင့် ဖြစ်စေ ရှေးခေတ်မှစ
၍ အသုံးပြုလာခဲ့ကြသည်။ မုန်ညင်းရွက်များသည် ကြီး၍ထူပြီးလျှင်
လွှသွားပုံကဲ့သို့ အချွန်ကလေးများရှိသည်။ အရောင်မှာ အစိမ်းရင့်
ရောင်ဖြစ်သည်။

မုန်ညင်းပင်
အရွက်နုမျာကို ခူး၍ ဟင်းရွက်အဖြစ် စားသုံးကြသည်။ အရွက်များ
ကို နုစဉ်က မခူးဘဲ အရင့်ခံထားလိုက်လျှင် ယင်းမှအစေ့တံများ
မကြာခင် ထွက်လာသဖြင့် စားရန် မသင့်တော့ချေ။
မုန်ညင်းသည် စိုက်ပျိုးရန် လွယ်ကူသော အပင်မျိုးဖြစ်သည်။ မိုး
ကုန်ခါနီးတွင် အစေ့များကို ကြဲ၍ စိုက်ပျိုးကြသည်။ မုန်ညင်း
အမည်းနှင့် အဖြူ နှစ်မျိုးစလုံးသည် တစ်နှစ်ခံပင်များဖြစ်ကြ၍
အစေ့မှ စိုက်ပျိုး ရသည်။

မုန်ညင်း အမည်းပင်များသည် ၆ ပေခန့် အမြင့်ရှိသည်။
တောက်ပသော အဝါရောင် အပွင့်များ ပွင့်၍ ချောမွတ်သော သီး
တောင့်များသည် ပွင့်တံတွင်ကပ်၍ ထွက်လာကြသည်။ အညိုရင့်ရောင် အစေ့များကို ဈေး၌ မုန်ညင်းစေ့အဖြစ် အမြောက်အမြား ရောင်းချကြသည်။ မုန်ညင်းအဖြူပင်မျိုးကား အမြင့် ၂ ပေမှ ၃ ပေအထိသာ
ရှိသည်။ တောင့်တင်း၍ဖြာထွက်သော ပင်စည်ရှိခြင်း၊ အရွက်များ၌ အမွေးများရှိခြင်း၊ သီးတောင့်များ၌ အမွေးကြမ်းများရှိခြင်းနှင့်
တောက်ပသောအဝါရောင် အပွင့်ကလေးများ ပွင့်ခြင်းတို့ကြောင့်
မုန်ညင်း အမည်းပင်မျိုးမှ သိသာခွဲခြားနိုင်သည်။
မုန်ညင်းရွက်များတွင် အကောင်းဆုံး ဗီတာမင်ဓာတ်များ ပါရှိသည်။
ထို့ပြင် အမျှင်များနှင့် ပင်စည် အပွင့်စသည်တို့သည် ဝမ်းပျော့စေတတ်သည့် သတ္တိရှိသည်။ အစေ့များကို ကြိတ်၍ရသော ဆီသည်
အနံ့အရသာကောင်းသည့်ပြင် အိမ်တွင်းသုံးဆေးအဖြစ်ဖြင့် အသုံးပြုကြသည်။ ဆီကြိတ်ပြီး၍ ကျန်ရစ်သော မုန်ညင်းဖတ်ကို
အခြောက်ခံလျက် အမှုန့်ဖြစ်လာအောင် ထောင်းရသည်။ ထိုအခါ
မုန်ညင်းစေ့မှုန့် အစစ်ကို ရလေသည်။ ဆေးဖက်တွင် သရွတ်ကိုင်ရာ၌ ဖြစ်စေ၊ အဆိပ်အတောက် စားသောက်မိသည့်အခါ အော့
အန်စေသည့် ဆေးအဖြစ်ဖြင့်ဖြစ်စေ မုန်ညင်းကို အသုံးပြုကြသည်။
လယ်မြေများကို ပြုပြင်ရာ၌ သစ်စိမ်းမြေဩဇာကျွေးရန်အတွက်
လယ်များတွင် မုန်ညင်းဖြူများကို စိုက်ပျိုးကြသည်။ စိုက်ပျိုးပြီးလျှင် ထယ်ထိုးလိုက်ခြင်းဖြင့် ထိုလယ်မြေတွင် မြေဩဇာ ထက်သန်လာသည်။ မုန်ညင်းအမည်းမျိုးမှာ အစေ့များကို ဟင်းခတ်
အမွေးအကြိုင်အတွက် အသုံးပြုရန် စိုက်ပျိုးကြသည်။

## ကိုးကား
# အာခီးယာ

| အာခီးယာ Temporal range: 3420–0 Ma

Pha.

Proterozoic

Archean

*Had'n*

en:Paleoarchean – recent |
| --- |
|  |
| *en:Halobacterium* sp. strain NRC-1, each cell about 5 μm long |
| မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း  |
| နယ်ပယ်: | **Archaea** Woese, Kandler & Wheelis, 1990 |
| လောကများ |
| * "en:DPANN"
* "Euryarchaeida"
* "en:Proteoarchaeota"
 |
| Synonyms |
| * Archaebacteria Woese & Fox, 1977
* Mendosicutes Gibbons & Murray, 1978
* Metabacteria Hori and Osawa 1979
 |

**အာခီးယာ** (/ɑːrˈkiːə/ ( ) *ar-**KEE**-ə*) သည် ဇီဝဗေဒ နယ်ပယ်တွင် ကလပ်စည်းဝတ်ဆံ (cell nuclei) ကင်းမဲ့ကြသော ဆဲလ်တခုတည်းရှိ သက်ရှိများဖြစ်ကြသည်။ အာခီးယာများကို မူလက ဘက်တီးရီးယားဟု အမျိုးအစား ခွဲခြားခဲ့ကြသော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ဘက်တီးရီးယားအုပ်စုမှ ဖယ်ထုတ်ခဲ့သည်။ အာခီးယာသည် သုံးနယ်ပယ်ခွဲ မျိုးရိုးခွဲခြင်းစနစ် ဖြစ်သော ဘက်တီးရီးယား၊ ယူကာယုတ်တို့မှ ကွဲပြားခြားနားသည်။ အာခီးယာများကို ထပ်မံ၍ များစွာသော မျိုးပေါင်းစုများအဖြစ် ပိုင်းခြားသေးသည်။ ယင်းတို့အား အမျိုးအစားခွဲခြားရန် အလွန်ခက်ခဲပြီး အများစုကို ဓာတ်ခွဲခန်းတွင် ခွဲခြမ်းစိပ်ဖြာခြင်း မရှိကြသေးပေ။ အာခီးယာနှင့် ဘက်တီးရီးယားတို့သည် ပုံစံ၊ အရွယ်အစား ဆင်တူကြသည်။

## ကိုးကား
# မိုနေရာ

ဘက်တီးရီးယားနှင့် အာခေအာ၊ နျူကလိယပါ သက်ရှိတို့၏ ခြားနားခြင်းကို ပြသည့် rRNAဖြင့် အခြေခံသော ဇီဝမျိုးရိုးဗီဇသစ်ပင်
**မိုနေရာလောက**(အင်္ဂလိပ်: Monera)သည် ပရိုကာယုတ် နယ်ပယ်ဝင် လောက တစ်ခုဖြစ်ခဲ့သော်လည်း ယခုလက်ရှိတွင် အသုံးပြုခြင်း မရှိတော့ပါ။
# နျူကလိယအစစ်ပါ သက်ရှိ

**နျူကလိယအစစ်ပါ သက်ရှိ** သို့မဟုတ်**ယူကာယုတ်**(အင်္ဂလိပ်: Eukaryote)သည် ဆဲလ် များစွာလျှင် တစ်ကောင်အဖြစ် ဖွဲ့စည်းသော သက်ရှိများ ဖြစ်ကြသည်။

| ယူကာရုတ်များ Temporal range: en:Orosirian – Present 1850–0 Ma

Pha.

Proterozoic

Archean

*Had'n* |
| --- |
| Red mason bee*en:Boletus edulis**en:Eudorina elegans*ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံ*en:Ranunculus asiaticus**en:Isotricha intestinalis* |
| မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း  |
| နယ်ပယ်: | **ယူကာယုတ်** (Chatton, 1925) Whittaker & Margulis, 1978 |
| မဟာအုပ်စုကြီးများ နှင့် လောကများ |
| * en:Diphoda
	+ ?en:Metamonada
	+ en:Discoba
	+ en:Diaphoretickes
		- en:Hemimastigophora
		- en:Provora
		- en:Archaeplastida
		- en:Cryptista
		- en:Haptista
		- en:TSAR
			* en:Telonemia
			* SAR
				+ en:Rhizaria
				+ en:Halvaria
					- en:Stramenopiles
					- en:Alveolata
* en:Opimoda
	+ ?en:Ancyromonadida
	+ en:Malawimonadida
	+ en:Podiata
		- en:CRuMs
		- en:Amorphea
			* en:Amoebozoa
			* en:Obazoa
				+ en:Breviatea
				+ en:Apusomonadida
				+ en:Opisthokonta
					- en:Holozoa
						* en:Ichthyosporea
						* en:Pluriformea
						* en:Filasterea
						* en:Choanoflagellatea
						* Animalia
					- en:Holomycota
						* en:Nucleariae
						* Fungi

---

Eukaryotic organisms that cannot be classified under the kingdoms Plantae, Animalia or Fungi are sometimes grouped in the en:paraphyly **en:Protista**. |

၎င်းတို့၏ ဆဲလ်အတွင်းရှိ ဒီအန်အေမှာ ဖယောင်းမျိုး အပိတ်လွှာဖြင့် ထုပ်ပိုးမိထားလျက် နျူကလိယ အစစ် ပါရှိကြသည်။ ယင်းတို့သည် **Eukaryota** သို့မဟုတ် **Eukarya** ဟူသော သက်ရှိအုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ ဤအမည်နာမသည် ဂရိဘာသာစကား εὖ (*eu*, "well" or "good") နှင့် κάρυον (*karyon*, "nut" or "kernel") မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ နယ်ပယ် ယူကာယိုတာသည် သုံးနယ်ပယ်ခွဲ မျိုးရိုးခွဲခြင်းစနစ် ဖြစ်သော ဘက်တီးရီးယား၊ အခီးယားတို့တွင် တခုအဖြစ် ပါဝင်သည်။

## ကိုးကား
# မူလသက်ရှိ

| ပရိုတိစ်တာလောကTemporal range: ပါလီယိုပရိုတိုတယ်ရိုဇိုးဝစ်က် – ပစ္စုပ္ပန်

Pha.

Proterozoic

Archean

*Had'n*
 |
| --- |
|  |
| မူလသက်ရှိ အချို့ |
| သိပ္ပံနည်းကျ အမျိုးစားခွဲခြားခြင်း(paraphyletic) |
| နယ်ပယ်: | ယူကာယုတ် |
| အုပ်စုကြီးများ |
|
Amorphea (including မှိုလောက & သတ္တလောက)
Apusomonadida
Archaeplastida (including land plants)
Breviatea
CRuMs
Cryptista
Discoba
Haptista
Hemimastigophora
Malawimonadida
Metamonada
Provora
SAR supergroup
Telonemia |
| Cladistically included but traditionally excluded taxa |
|
သတ္တလောက
မှိုလောက
Embryophyta (land plants)  |

**‌မူလသက်ရှိ** သို့မဟုတ် **ပရိုတိစ်တ်**(အင်္ဂလိပ်: Protist)သည် သတ္တဝါလည်း မဟုတ်၊ အပင်လည်း မဟုတ်၊ မှိုလည်း မဟုတ်သော နျူကလိယပါ သက်ရှိကို ဆိုလိုသည်။ ပရိုတိစ်တ် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ ခန့် ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် ယူကာရီယာ နယ်ပယ်အတွင်း အပေါများဆုံး သက်ရှိများ ဖြစ်ကြသည်။ **ပရိုတိစ်တာလောက**တွင် ဆဲလ်တစ်ခုတည်းဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ပရိုတိစ်တ်များနှင့် အုပ်စုဖွဲ့တည်ရှိသော ပရိုတိစ်တ်များ ပါဝင်သည်။

| လင်းနိယ | ဟက်ကဲလ် | ချယ်တွန် | ကိုဖလန့်ဒ် | ဝှီတက်ကာ | ဝေါ့ဇ် | ကဘလီယာ စမစ် |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ၁၇၃၅ လောက ၂ခု | ၁၈၆၆ လောက ၃ခု | ၁၉၂၅ လောက ၂ခု | ၁၉၃၈ လောက ၄ခု | ၁၉၆၉ လောက ၅ခု | ၁၉၇၇ လောက ၆ခု | ၁၉၉၀ နယ်ပယ် ၃ခု | ၁၉၉၃ လောက ၈ခု | ၁၉၉၈ လောက ၆ခု |
| (မရှိ) | မူလသက်ရှိ (Protista) | နျူကလိယမဲ့ သက်ရှိ (Prokaryota) | မိုနေရာ (Monera) | မိုနေရာ (Monera) | ယူဘက်တီးရီးယား (Eubacteria) | ဘက်တီးရီးယား (Bacteria) | ယူဘက်တီးရီးယား (Eubacteria) | ဘက်တီးရီးယား (Bacteria) |
| အာခေဘက်တီးရီးယား (Archaeabacteria) | အာခေးအာ (Archaea) | အာခေဘက်တီးရီးယား (Archaeabacteria) |
| နျူကလိယပါ သက်ရှိ (Eukaryota) | မူလသက်ရှိ (Protista) | မူလသက်ရှိ (Protista) | မူလသက်ရှိ (Protista) | နျူကလိယပါ သက်ရှိ (Eukarya) | အာခေသတ္တဝါ (Archezoa) | မူလသတ္တဝါ (Protozoa) |
| မူလသတ္တဝါ (Protozoa) |
| ခရိုမိစ်တာ (Chromista) | ခရိုမိစ်တာ (Chromista) |
| အပင် (Vegetabilia) | အပင် (Plantae) | အပင် (Plantae) | အပင် (Plantae) | အပင် (Plantae) | အပင် (Plantae) | အပင် (Plantae) |
| မှို (Fungi) | မှို (Fungi) | မှို (Fungi) | မှို (Fungi) |
| သတ္တဝါ (Animalia) | သတ္တဝါ (Animalia) | သတ္တဝါ (Animalia) | သတ္တဝါ (Animalia) | သတ္တဝါ (Animalia) | သတ္တဝါ (Animalia) | သတ္တဝါ (Animalia) |

## ဝိသေသလက္ခဏာများ

1. ‌မူလသက်ရှိများသည် ရေထဲတွင် ရှင်သန်ကြပြီး အချို့မျိုးစိတ်များသည် စိုစွတ်သော နေရာများတွင် ရှင်သန်ကြသည်။ အချို့သည် လူ၏ အစာအိမ်ထဲမှာပင် ရှင်သန်နိုင်ကြသည်။
2. နျူကလိယနှင့် အခြားအင်္ဂါငယ်များ ပါရှိသည်။
3. ကြာပွတ်မွှေး၊ ယက်မွှေးနု၊ ခြေတုများဖြင့် ရွေ့လျားကြသည်။
4. ကျုံ့နိုင်ဆန့်နိုင်သော ဆဲလ်ရေကွက်သည် ပိုလျှံသော ရေကို ဆဲလ်မှ ဖယ်ရှားပေးသည်။
5. သိမ်ပြတ်ခြင်း၊ အဖူးထွက်ခြင်း၊ အပိုင်းပိုင်းပြတ်ထွက်ခြင်းစသည့် လိင်မဲ့မျိုးပွားခြင်းနည်းများဖြင့် မျိုးပွားကြသည်။
6. ၎င်းတို့၏ ဝိသေသလက္ခဏာများပေါ် မူတည်၍ ရှေးဦးသက်ရှိများအား အုပ်စု (၃)စု ခွဲခြားထားသည်။
	* အပင်ကဲ့သို့သော မူလသက်ရှိများ
	* သတ္တဝါကဲ့သို့သော မူလသက်ရှိများ
	* မှိုကဲ့သို့သော မူလသက်ရှိများ

## ကိုးကား
# နျူကလိယအစစ်မဲ့ သက်ရှိ

နျူကလိယအစစ်မဲ့ သက်ရှိ၏ ဆဲလ် တည်ဆောက်ပုံ
**နျူကလိယအစစ်မဲ့ သက်ရှိ** သို့မဟုတ် **ပရိုကာယုတ်**(အင်္ဂလိပ်: Prokaryote)သည် နျူကလိယအစစ်နှင့် နျူကလိယ အမြှေးပါး ကင်းမဲ့သော ဆဲလ်တစ်ခုတည်းပါ သက်ရှိ ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
# မူလသတ္တဝါ

ပရိုတိုဇွန်းကောင် နမူနာအချို့
ပရိုတိုဇွန်းကောင်သည် ဆဲလ်တစ်ခုတည်းရှိသော သတ္တဝါ ဖြစ်၍၊ ပရိုတိုဇိုဝါခေါ် မျိုးပေါင်းစုတွင် ပါဝင်သည်။ ပရိုတိုဇွန်းကောင်တို့သည် ခန္ဓာဖွဲ့စည်းပုံ၌ အရှင်းဆုံး ဖြစ်သည့်အလျောက်၊ တိရစ္ဆာန်လောကတွင် အနိမ့်ဆုံး သတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသည်။ ပရိုဇိုဝါဟူသော စကားမှာ ဂရိလူမျိုးတို့၏ စကား ဖြစ်၍ ကနဦးတိရစ္ဆာန်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ် ရရှိသည်။ အခြားတိရစ္ဆာန်တို့ကိုမူ မက်တာဇိုဝါဟု ခေါ်၍၊ ထိုတိရစ္ဆာန် အပေါင်းသည် ဆဲအများဖြင့် ဖွဲ့စည်းလျက် ရှိကြ သည်။

ပရိုတိုဇွန်းကောင်မျိုးပေါင်း ၁၅,ဝဝဝ ခန့်ရှိသည်ဟု ဆို၏။ များသောအားဖြင့် ပရိုတိုဇွန်းကောင်တို့သည် သေးငယ်လွန်း လှ၍၊ ယင်းတို့ကို မိုက္ကရိုစကုပ်ဖြင့် ကြည့်မှသာလျှင် မြင်ရ သည်။ ပရိုတိုဇွန်းကောင်များကို မြစ်၊ ချောင်း၊ ပင်လယ်ထဲရှိ ရေညှိပင်၊ ကျောက်ခက်ပင်များတွင် တွေ့ရတတ်သည်။ ထိုရေ တစ်စက်ကိုယူ၍ မိုက္ကရိုစကုပ်ဖြင့် ကြည့်ရှုလျှင်၊ ပရိုတိုဇွန်း ကောင်ပေါင်း မြောက်မြားစွာ ပါရှိသည်ကို တွေ့ရမည်။ ပရိုတို ဇွန်းကောင်တို့သည် အလွန်ပွားလွယ်သောကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင် အခြေအနေသည်သာ သင့်တင့် လျောက်ပတ်ပါက နာရီပိုင်း အနည်းငယ်အတွင်း မရေအတွက်နိုင်လောက်အောင် ပေါက်ပွား လာနိုင်ကြသည်။

ရေထဲတွင် ပရိုတိုဇွန်းကောင်များ ရှိကြောင်းကို ၁၇ ရာစုနှစ်အစလောက်တိုင်အောင် မည်သည့် သိပ္ပံပညာရှင်မျှ မတွေ့ရှိကြသေးချေ။ ၁၆၄၇ ခုနှစ်၌ ဒပ်ချလူမျိုး အန်တွန်နီ ဗန်လေးဗင်ဟု ဆိုသူသည် မိုက္ကရို စကုပ်ဖြင့် စမ်းသပ်ကြည့်ရှု ရာ၊ ကန်ရေ၊ ချောင်းရေ စသည်တို့တွင် ပရိုတိုဇွန်းကောင်များ ပါရှိသည်ကို စတင် တွေ့မြင်လေသည်။

ပရိုတွန်ဇွန်းကောင်တို့၏ ရွေ့ရှားသွားလာပုံမှာ တစ်မျိုးနှင့် တစ်မျိုး မတူပေ။

1. ယူဂလီနားခေါ် ပရိုတို ဇွန်းကောင်မျိုး သည် ကိုယ်တွင်ရှိသော အမွေးယောင်ကို လှုပ်ရှား၍ သွားလာ သည်။
2. အမီးဗားခေါ် ပရိုတွန်ဇွန်းကောင်မျိုးတွင် ကိုယ်၏ဘေးပတ်လည်၌ မွေးညှင်းများရှိခြင်းကြောင့် ယင်းတို့ကို အားပြု၍ သွားလာနိုင်သည်။
3. ပလက်စမိုဒီယမ်ခေါ် ပရိုတိုဇွန်းကောင်မျိုးတွင် မည်သည့်အရာကိုမျှ အားပြု၍ သွားစရာမရှိသဖြင့် တစ်နေရာတည်းတွင် စွဲမြဲ၍နေရလေသည်။

ပရိုတွန်ဇွန်းကောင်များသည် ရေထဲ၌သာ ရှိကြသည်မဟုတ်။ လူကိုယ်ခန္ဓာနှင့်မြေကြီးထဲ၌လည်း ရှိကြသည်။ ခြင်ကိုက်၍ ငှက်ဖျားရောဂါရရှိခြင်းမှာ သွေးသားထဲတွင် ငှက်ဖျားရောဂါ ပရိုတွန်ဇွန်းကောင်များ ဝင်ရောက် သွားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ လူကိုယ်ခန္ဓာထဲသို့ ပရိုတိုဇွန်းကောင်များ ဝင်ရောက်လာလျှင် ငှက်ဖျားရောဂါနှင့် အဝါဖျား ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သည်။ ပရိုတိုဇွန်းကောင်များသည် သွေးသားကို အနှောင့်အရှက် ပေးနိုင်ဆုံးသော ပိုးမွှားကလေးများ ဖြစ်ကြသည်။

## အခြားကြည့်ရန်

* ပရိုတိုပလက်ဇမ်

## ကိုးကား
# ရေကရားပင်

*Nepenthes muluensis* pitchers hang from tendrils. (cultivated plant).
**ရေကရားပင်** (**Pitcher plant**) သည် မြန်မာနိုင်ငံအပါအဝင် အာရှတိုက်အပူပိုင်းဒေသများအပြင် ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းစု၊ ဩစတြေးလီးယားတိုက် မြောက်ပိုင်းနှင့် မက်ဒါဂက်စကားကျွန်းတို့တွင် ပေါက်သည်။ အထူးသဖြင့် ဗော်နီယိုကျွန်းတွင် ပေါများသည်။ ရေကရားပင်သည် နီပင်သေးစီအီး မျိုးရင်းတွင် နီပင်သီးမျိုးစု၌ ပါဝင်၍ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၆ဝ ခန့်ရှိသည်။ ရေကရားပင်သည် နွယ်ပင်မျိုးဖြစ်၍ ချုံဖုတ်များကို နွယ်ပတ်၍ ပေါက်သည်။ ရေကရားပင်ဟု ခေါ်ဆိုရခြင်းမှာ အရွက်ဖျား၌ ရေကရားပုံရှိသော ထူးဆန်းသည့် အရွက်အိတ်ကလေးများ တွဲလျားကျနေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

ရေကရားပင်ကို သားစားပင်(သို့မဟုတ် ပိုးကောင်စားပင်) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အဆိုပါ အရွက်အိတ်ထဲသို့ ဝင်မိသောပိုးကောင်များသည် ထောင်ချောက်တွင် မိနေသကဲ့သို့ ဖြစ်၍ ထွက်မလာနိုင်တော့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

ရေကရားပုံ ရွက်အိတ်ကလေးများသည် အပင်မျိုးစိတ်ကို လိုက်၍ ပုံအမျိုးမျိုးနှင့် အရွယ်အမျိုးမျိုးရှိသည်။ အချို့သည် လက်ညှိုးလောက်သာရှိ၍ အချို့သည် အစိတ်ဝင် ပုလင်းလောက်အထိ ကြီးမားသည်။ အရောင်မှာလည်း အဝါမှ အစိမ်းပုပ်အထိ အမျိုးမျိုးကွဲလွဲ၍ အချို့တွင် အနီစင်းများပင် ပါတတ်သေးသည်။ ရွက်အိတ်တွင် အဖုံးများလည်း ပါရှိ၍ ယင်းတို့သည် ရွက်အိတ် နုနယ်စဉ်အချိန်တွင် ပိတ်နေလျက် ကြီးရင့်လာသောအခါကျမှ ပွင့်သွားလေသည်။

ရွက်အိတ်ပိုင်းသည် အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း ပိုးကောင်ထောင်ချောက် ဖြစ်၏။ ထိုထောင်ချောက်အတွင်း၌ ပိုးကောင်များကို သွေးဆောင်နိုင်သော ဝတ်ရည်ရှိသည်။ ပိုးကောင်များသည် ထိုဝတ်ရည်ကို စားသောက်ရန် အပေါက်ဝမှ အထဲသို့ ဝင်ကြသည်။ ထိုအခါ ဝင်လမ်းသာရှိ၍
ထွက်လမ်းမရှိသော ရွက်အိတ်ထဲတွင် ပိုးကောင်တို့သည် ဝတ်ရည်များနှင့် ရောသွားပြီးလျှင် သေကြေ ပျက်စီးသွားကြလေသည်။ တစ်နည်းဆိုလျှင် အပင်က ပိုးကောင်များကို ဝါးမျို ချေဖျက်လိုက်လေသည်။ ထိုသို့ ချေဖျက်လိုက်ခြင်းဖြင့် အပင်၏ အသက်ရှင်ရေးအတွက် လိုအပ်သော နိုက်တြိုဂျင်ဓာတ်ကို ရရှိသွားလေသည်။

## ပြခန်း

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| Most North American Pitcher plants belong to the genus *Sarracenia*. |
| Most North American Pitcher plants belong to the genus *Sarracenia*.  |

|  |
| --- |
| Cobra lilies (*Darlingtonia californica*) use window-like areolae to lure insects into their hollow leaves. |
| Cobra lilies (*Darlingtonia californica*) use window-like areolae to lure insects into their hollow leaves.  |

|  |
| --- |
| The Australian Pitcher Plant is the only member of the Australian genus *Cephalotus*. |
| The Australian Pitcher Plant is the only member of the Australian genus *Cephalotus*.  |

|  |
| --- |
| *Nepenthes truncata* |
| *Nepenthes truncata*  |

 |

## ကိုးကား
# သတ္တဗေဒ

**သတ္တဗေဒ** (ပါဏဗေဒ‎) ဆိုသည်မှာ သတ္တဝါများအကြောင်းကို လေ့လာသည့် ပညာတရပ်ဖြစ်ပြီး ဇီဝဗေဒမှ ခွဲထွက်လာသည့် ဘာသာ တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ သတ္တဗေဒမှာ သတ္တဝါ၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ၊ အသုံးဝင်ပုံ၊ ပြုမူနေထိုင်ပုံနှင့် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲပုံများအား အဓိကထားလေ့လာသုံးသပ်သည့် သက်ရှိဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာတစ်ရပ်ပင် ဖြစ်သည်။

## သမိုင်း

### ရှေးခေတ်မှ ဒါဝင်ခေတ်ကာလအထိ

Conrad Gessner (1516–1565). သူ၏ *တိရစ္ဆာန်များ၏သမိုင်း* ကို ခေတ်သစ်သတ္တဗေဒ၏ အစအဖြစ်သတ်မှတ်ထားသည်။
အဓိကဆောင်းပါး သတ္တဗေဒသမိုင်း (၁၈၅၉ ခုနှစ်)

သတ္တဗေဒ၏သမိုင်းသည် ရှေးခေတ်မှ ယနေ့ခေတ်အထိ သတ္တဝါမျိုးဘုံ (Kingdom Animalia) ကို လေ့လာခြင်းပညာရပ်၏ ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်လာခဲ့မှုအကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။ တစ်ခုတည်းသော ကြောင်းကျိုးညီညွတ်သည့် နယ်ပယ်တစ်ရပ်အဖြစ် သတ္တဗေဒ အယူအဆသည် နှောင်းကာလများစွာ၌ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော်လည်း ရှေးဟောင်း ဂရိ - ရောမယဉ်ကျေးမှုခေတ်မှ အရစ္စတိုတယ်နှင့် ဂေးလန်တို့၏ ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ လက်ရာများမှ အစပြုဖြစ်ပေါ်လာသော (သက်ရှိများအကြောင်းစူးစမ်းလေ့လာသည့်ပညာရပ်) သဘာဝသမိုင်းမှ သတ္တဗေဒနှင့်ဆိုင်သော လောကဓာတ်ပညာရပ်များ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။ ဤရှေးဟောင်းလက်ရာကို အလယ်ခေတ်ကာလများ၌ ပို၍ ချဲ့ထွင်တိုးတက်စေသူများမှာ *အယ်လ်ဘာတပ်စ် မဲဂ်နပ်စ်* ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များနှင့် မွတ်စလင်သမားတော်များဖြစ်ကြသည်။ ရစ်နေဆန်းခေတ်နှင့် ခေတ်သစ်အစောပိုင်းကာလများ အတွင်း၌ပင် သတ္တဗေဒဆိုင်ရာ အတွေးအခေါ်များသည် ဥရောပ၌ လက်တွေ့မျက်မြင်သဘောတရားနှင့် ဆန်းသစ်သောသက်ရှိများကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်းအားဖြင့် တော်လှန်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ဒီလှုပ်ရှားမှု၌ ထင်ရှားသောသူတို့မှာ အန်းဒရိယ ဗီဆေးလိယပ် နှင့် ဝီလျံ ဟာဗေးတို့ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ဇီဝကမ္မဗေဒ၌ စမ်းသပ်ချက်များနှင့် အထူးပြုလေ့လာခြင်းများကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။   သက်ရှိ(အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်)များလေ့လာသူပညာရှင်များ Carl Linnaeus၊ Jean-Baptiste Lamarck နှင့် Buffon တို့သည် သက်ရှိများ၏ မျိုးကွဲများ၊ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း မှတ်တမ်းများ၊ သက်ရှိများ၏ အပြုအမူနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခြင်း စသည်တို့ကို စနစ်တကျခွဲခြားခဲ့ကြသည်။ အဏုကြည့်မှန်ပြောင်းအသုံးချခြင်းသည် ယခင်ကမသိသောသေးငယ်သောဇီဝသက်ရှိများ၏ ကမ္ဘာကြီးကိုဖော်ထုတ်ခဲ့ပြီး ဆဲလ်သီအိုရီအတွက် အခြေခံဖြစ်သည်။ စက်မှုအတွေးအခေါ်၏ မြင့်တက်မှုကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း တုံ့ပြန်မှုအဖြစ် (ကြောင်းကျိုး၊ သဘာဝအတွေ့အကြုံကို အခြေခံသော လောကဖန်တီးရှင် ရှိ/မရှိ) သဘာဝဘာသာရေးစနစ်၏ ကြီးထွားလာသောအရေးပါမှုသည် (သက်ရှိများအကြောင်းစူးစမ်းလေ့လာသော) သဘာဝသမိုင်း ကြီးထွားမှုကိုအားပေးခဲ့သည် (သို့သော် သဘာဝသမိုင်းပညာရပ်သည် လောကဖန်တီးရှင် ရှိ/မရှိ အခြေတင်အငြင်းပွားမှုကို တည်ဆောက်အမြစ်တွယ်စေခဲ့သည်။)

၁၈၊ ၁၉၊ ၂၀ ရာစုနှစ်များတွင် သတ္တဗေဒသည် ပညာရပ်ဆန်သည့် သိပ္ပံနည်းကျဘာသာရပ်တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ အလက်ဇန္ဒားဗွန်ဟမ်ဘော့လ်ကဲ့သို့သော သဘာဝသမိုင်း စူးစမ်းလေ့လာသူ များသည် သက်ရှိများနှင့် ၎င်းတို့၏ ပတ်ဝန်းကျင်အကြား အပြန်အလှန်အကျိုးသက်ရောက်မှုကိုစုံစမ်းစစ်ဆေးခဲ့သည်။ ဤဆက်နွယ်မှုသည် ပထဝီဝင်အနေအထားပေါ်တွင်မူတည်သည်။

## ပြင်ပလင့်ခ်များ

* Books on Zoology at Project Gutenberg
* *ကျောရိုးမဲ့ သတ္တဝါများ လေ့လာရေး လမ်းညွှန်* at *Wikibooks*
* *ကျော်ရိုးမဲ့ သတ္တဝါဆိုင်ရာ အွန်လိုင်း အဘိဓာန်*
* *သတ္တဝါများ၏ အွန်လိုင်း ခန္ဓာဗေဒ ပုံဖော်ကားချပ်များ*
* *Dictionary.com's သတ္တဗေဒ ဝေါဟာရ အသံထွက် ဆွေးနွေးမှု*
# အမျိုးအစား မျိုးစိတ်

*Cygnus cygnus*, the en:whooper swan, is the type species of the genus *Cygnus*.
တိရစ္ဆာန်ဗေဒနှင့်ဆိုင်သော အမည်ပေးစနစ် (zoological nomenclature) တွင် **အမျိုးအစား မျိုးစိတ်** ဆိုသည်မှာ မျိုးစု သို့မဟုတ် မျိုးစုအသေးတို့၏အမည်သည် မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းနည်းအရ အမြဲတမ်း ဆက်နွယ်နေသော မျိုးစိတ်အမည်ကို ဆိုလိုသည်။

ရုက္ခဗေဒဆိုင်ရာ အမည်ပေးစနစ် (botanical nomenclature) တွင်မူ အမည်ပေးစနစ်ဥပဒေအောက်တွင် သမားရိုးကျ အမည်ပေးစနစ် မရှိပေ။ တခါတရံ တိရစ္ဆာန်ဗေဒဆိုင်ရာ အမည်ပေးစနစ်မှ ငှားယူသုံးစွဲသည်။

ဘက်တီးရီးယားဗေဒ (Bacteriology) တွင် အမျိုးအစား မျိုးစိတ်တခုသည် မျိုးစုတခုချင်းစီအတွက် စာရင်းသွင်းထားသည်။

## ဆက်စပ်ကြည့်ရန်

အမျိုးအစား မျိုးစု

## ကိုးကား
# အာရှဆင်

| အာရှဆင် Temporal range: Pliocene – Holocene,2.5–0 Ma
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
↓ |
| --- |
|  |
| A tusked male Asian elephant in Bandipur National Park, Karnataka, India |
|  |
| သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ၊ မင်နာရီးရား အမျိုးသားဥယျာဉ်၌ သူမ၏ ရင်သွေးနှင့်အတူတွေ့ရသော အာရှဆင် အမတစ်ကောင် |
| ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အဆင့်အတန်း |
|  မျိုးသုဉ်းရန် အန္တရာယ်ရှိ  (IUCN 3.1) |
| မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း  |
| လောက: | Animalia |
| မျိုးပေါင်းစု: | Chordata |
| မျိုးပေါင်း: | Mammalia |
| မျိုးစဉ်: | Proboscidea |
| မျိုးရင်း: | Elephantidae |
| မျိုးဇာတ်: | Elephantini |
| မျိုးစု: | *Elephas* |
| မျိုးစိတ်: | E. maximus |
| ဒွိနာမ |
| Elephas maximus လင်းနီးယပ်, ၁၇၅၈ |
| မျိုးစိတ် ခွဲများ |
| *E. m. maximus*
*E. m. indicus*
*E. m. sumatranus*
*E. m. borneensis* |
|  |
| Asian elephant historical range (pink) and current range (red) |

**အာရှဆင်** (*Elephas maximus*) ဟု လူသိများသော ဆင်များသည် မျိုးစု '*Elephas*' ၏ ရှင်သန်ကျန်ရစ်သည့် တစ်ခုတည်းသော မျိုးစိတ်ဖြစ်သည်။ အာရှဆင်များအား အိန္ဒိယကျွန်းဆွယ်နှင့် အရှေ့တောင်အာရှတစ်လျှောက်ကို ဖြတ်ကျော်ကာ အိန္ဒိယနိုင်ငံ အနောက်ပိုင်းဒေသမှသည်  နီပေါနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ ဆူမတြား တောင်ပိုင်း နှင့် ဘော်နီယိုကျွန်း အရှေ့ပိုင်းဒေသများအထိတိုင် ကျယ်ပြန့်စွာနေထိုင်ကျက်စားကြသည်ကို တွေ့ရသည်။

လက်ရှိတွင် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ မျိုးစိတ် "*E. m. maximus*"၊ ဗဟိုအာရှဒေသ မျိုးစိတ် "*E. m. indicus*" နှင့် ဆူမတြား မျိုးစိတ် "*E. m. sumatranus*" ဟူ၍ မျိုးစိတ် (၃)ခုအား မျိုးကွဲများအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု၍ တရားဝင်သတ်မှတ်ထားသည်။

## ကိုးကား