Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# နိခါတကဗေဒ

နိခါတကဗေဒသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိတို့၏ သမိုင်းကြောင်း တလျှောက်လုံးကို လေ့လာစူးစမ်းသော ပညာဖြစ်သည်။
John Day Fossil Beds National Monument တွင် တွေ့ရသော နိခါတကဗေဒပညာရှင်တစ်ဦး
Europasaurus holgeri ၏ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း အရိုးစုကို ပြင်ဆင်နေစဉ်
**နိခါတကဗေဒ** (Paleontology) ဆိုသည်မှာ သမိုင်းမတင်မီခေတ်က သက်ရှိများကို လေ့လာသော ပညာရပ်ဖြစ်ပြီး သက်ရှိတို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာပုံ၊ ၎င်းတို့အချင်းချင်း နှင့် သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ပတ်သက်ဆက်စပ်နေပုံ တို့ ပါဝင်သည်။ သမိုင်းဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာ ဖြစ်သဖြင့် စမ်းသပ်မှုများ ပြုလုပ်၍ အကျိုးသက်ရောက်မှုကို သက်သေပြခြင်းမျိုး မဟုတ်ပဲ မည်သို့ ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည်ကို ရှင်းပြခြင်း ဖြစ်သည်။ နိခါတကဗေဒ ဆိုင်ရာ လေ့လာခြင်းကို ဘီစီ ၅ ရာစုကပင် စတင်ခဲ့သည်ဟု မှတ်တမ်းများ တွေ့ရှိရသည်။ ထိုသိပ္ပံပညာသည် ၁၈ ရာစု အတွင်း ဂျော့ရှ် ကူဗီရာ ၏ နှိုင်းရခန္ဓာဗေဒ (comparative anatomy) ပညာ ဆိုင်ရာ ဆောင်ရွက်မှုများကြောင့် ခိုင်မာသော ပညာရပ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ၁၉ ရာစု အတွင်းတွင် လျင်မြန်စွာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များမှ စ၍ တရုတ်နိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း များမှ အစောပိုင်း သတ္တဝါတို့၏ ဆင့်ကဲဖြစ်ပေါ်ပြောင်းလဲမှု၊ အစောပိုင်း ငါးများ၊ ဒိုင်နိုဆောများ နှင့် ငှက်နှင့် နို့တိုက်သတ္တဝါတို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာခြင်း တို့အတွက် အထောက်အထား အသစ်များ ရရှိခဲ့သည်။ နိခါတကဗေဒသည် ဇီဝဗေဒ နှင့် ဘူမိဗေဒတို့ စည်းခြားထားရာ နေရာတွင် တည်ရှိပြီး ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ နှင့် ခွဲခြားရန် ခက်ခဲသည်။ ယခုလက်ရှိ အသုံးပြုနေသော နည်းလမ်းများတွင် သိပ္ပံပညာ နယ်ပယ် မျိုးစုံမှ ပါဝင်ပြီး ဇီဝဓာတုဗေဒ၊ သင်္ချာပညာ၊ မနုဿဗေဒ၊ သတ္တဗေဒ၊ ခန္ဓာဗေဒ၊ ဂေဟဗေဒ၊ သတ္တုဗေဒ၊ အဏ္ဏဝါဗေဒ၊ ရုက္ခဗေဒ နှင့် အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်တို့ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။

လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၃.၈ဘီလီယံလောက်က ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော သက်ရှိသတ္တဝါတို့နှင့် ကမ္ဘာမြေကြီး၏ ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်ပြောင်းလဲမှု သဘောတရားကို အလုံးစုံသော နည်းလမ်းများကို အသုံးပြု၍ ရှာဖွေလေ့လာခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ အတတ်ပညာ၊ အသိပညာများ ခေတ်မီတိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ ကျောက်ဖြစ် ရုပ်ကြွင်းများ၏ ကွဲပြားခြားနားမှု၊ ဂေဟစနစ်၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ရှေးခေတ်ရာသီဥတု အခြေအနေတို့ကို အသေးစိတ်လေ့လာနိုင်ပြီး ဖြစ်သည်။

ရှေးဟောင်းသက်ရှိများကို ခွဲခြားလေ့လာရာ၌ သတ္တဝါများ၏ ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်၊ မျိုးရိုးစဉ်ဆက် ဆင်းသက်လာမှုဖြစ်စဉ်များကို ဖော်ထုတ်ရာတွင် ယခင်ကာလများက အခက်အခဲများရှိခဲ့သော်လည်း ၂၀-ရာစုနှောင်းပိုင်းကာလများ၌ DNA ဖြင့် ခွဲခြားလာနိုင်သောကြောင့် အငြင်းပွားဖွယ်ကိစ္စများကို အနီးစပ်ဆုံး အဖြေပေးနိုင်လာပြီဖြစ်သည်။ ပညာရှင်တစ်ဦးကလည်း နိခါတကဗေဒပညာကို သမိုင်းသိပ္ပံပညာရပ်ဟူ၍လည်း သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ သူ၏ အဆိုအရ အတိတ်ကာလ ဖြစ်ပျက်ခဲ့သော အကြောင်းအရာများကို အတည်ပြုသတ်မှတ် ဖော်ထုတ်နိုင်ရန်အတွက်သမိုင်းပညာနှင့် ခေတ်သစ်သိပ္ပံပညာရပ်များကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။

## ကိုးကား
# သိပ္ပံနည်းကျအမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း

| ตัวอย่างการจำแนกชั้นฯ |
| --- |
|  |
| မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း |
| ဒိုမိန်း: | ဒိုမိန်းကြီး ၃ခု
* ယူကာရုတ် (Eukaryote)
* အာခေး (Archaea)
* ဘက်တီရီးယား (Bacteria)
 |
| လောက: | လောက၁၀ခု 10
* အပင်များ (Plantae)
* သတ္တဝါများ (Animalia)
* မှို (Fungi)
* ဆဲလ်တစ်လုံးပါသက်ရှိ (Protista)
* ခရိုမာဗီရိုလာတာ (Chromalveolata)
* တူးဖော်ရှာဖွောယသူ (Excavata)
* ရီဇားရီးယား (Rhizaria)
* အမီးဘဇွား (Amoebozoa)
* အာခီဘက်တီးရီးယား (Archaebacteria)
* ယူဘက်တီးရီးယား (Eubacteria)
 |
| မျိုးပေါင်းစု: | เช่น สัตว์ขาปล้อง (Arthropoda), พืชดอก (Magnoliophyta) |
| မျိုးပေါင်း: | เช่น นก (Aves), พืชใบเลี้ยงคู่ (Magnoliopsida) |
| မျိုးစဉ်: | เช่น นกเกาะคอน (Passeriformes), แซปินเดลิส (Sapindales) |
| မျိုးရင်း: | เช่น วงศ์ปลาเนื้ออ่อน (Siluridae), วงศ์กล้วยไม้ (Orchideae) |
| မျိုးဇာတ်: | เช่น เผ่าส้มผลเล็ก (Citreae) |
| မျိုးစု: | เช่น นกเขียวก้านตอง (*Chloropsis*), สกุลบัวหลวง (*Nelumbo*) |
| မျိုးစိတ်: | เช่น ปลาก้างพระร่วง (*K. vitreolus*), ผักบุ้งทะเล (*I. pes-caprae*) |
| Varietas: | လဘရေဒါ ရထရိုင်ဗေရ်  (Labrador Retriever)ကဲ့သို့, ၐြီဝိဇယ (*Nymphaea* Hybrid 'Srivijaya') |

(ဇီဝမျိုးရိုးခွဲခြားမှုဆိုင်ရာ အဓိကအဆင့်ကြီး) (၈)ဆင့် ရှိသည်။ အခြား အဆင့်ခွဲငယ်များကို ဤနေရာတွင် မပြပါ။ 'အဆိုပါသိပ္ပံနည်းကျ အမျိုးအစားခွဲခြားသို့မဟုတ်ဇီဝခွဲခြားခြင်း' ( အင်္ဂလိပ်: systematics ကအာဆီယံနှင့်ခွဲခြားရန်ရည်ညွှန်း မျိုးစိတ် များ၏ သက်ရှိ, နှစ်ဦးစလုံးတည်ဆဲနှင့်မျိုးသုဉ်း။ မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်းသည်ရုက္ခဗေဒသွင်ပြင်လက္ခဏာများအပေါ် အခြေခံ၍ မျိုးစိတ်အမျိုးမျိုးကိုစုစည်းသည့်ရုက္ခဗေဒပညာရှင် Karolyn Linius ၏စနစ်ကိုအခြေခံသည်။ အဆိုပါအုပ်စုသည်အမြဲတမ်းအဓိကရောင်ပြန်ဟပ်ဖို့ updated ထားပါတယ် , ဒါဝင် အများစု၏ရလဒ်အဖြစ် မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း ၊ မော်လီကျူး ကိုခွဲခြားစိတ်ဖြာခြင်းဖြင့် အဆိုပါမျိုးရိုးဗီဇ အဆင့်ဆင့်နှစ်ခုအဆင့်ဆင့်သို့ခွဲခြားအမြင်ကျယ်ခွဲဝေ၌တည်၏။ အမြင့်နှင့်နိမ့်ဆုံးအမိန့်

## မျိုးရိုးခွဲခြားကိုအသုံးပြုပုံအဆင့်ဆင့်

ဥပမာအားဖြင့်မျိုးစိတ် *Acanthosquilla sirindhorn*

* Superregnum: Eukaryota
* Regnum: Animalia
* Subregnum: Eumetazoa
* Cladus: Bilateria
* Cladus: Nephrozoa
* Cladus: Protostomia
* Cladus: Ecdysozoa
* Cladus: Panarthropoda
* Phylum: Arthropoda
* Subphylum: Crustacea
* Classis: Malacostraca
* Subclassis: Hoplocarida
* Ordo: Stomatopoda
* Subordo: Unipeltata
* Superfamilia: Lysiosquilloidea
* Familia: Nannosquillidae
* အမျိုးအစား: *Acanthosquilla*
* မျိုးစိတ် *Acanthosquilla sirindhorn*

## ကိုးကား
# ရှေးဟောင်းဂရိ

| ရှေးဟောင်း ဂရိ |
| --- |
| တမ်းပလိတ်:Br-separated entries |
| အသီးနာ ပါးသနွန်ဘုရားကျောင်းရှိ ရုပ်တုတည်ဆောက်ခြင်းအကြောင်းပါသော ကျောက်စာ (ဘီစီ ၄၄၀/၄၃၉) |
| ဒေသ | မြေထဲပင်လယ် အရှေ့ဘက်ဒေသ |
| ဘာသာစကား မိသားစု | အင်ဒို-ယူရိုပီယမ်
* ဟဲလန်နစ် ဘာသာစကား
	+ **ရှေးဟောင်း ဂရိ**
 |
| စာအရေးအသားစနစ် | ဂရိ အက္ခရာ |
| ဘာသာစကားကုဒ်များ |
| ISO 639-2 | `grc` |
| ISO 639-3 | `grc` (includes all pre-modern stages) |
| Glottolog | `anci1242` |
| ရှေးဟောင်း (ဟိုးမားခေတ်) ဂရိမြေပုံ |

ဟိုးမား၏ "*အောဒဆီ*"ကဗျာ အစ
**ရှေးဟောင်း ဂရိဘာသာစကား** (အင်္ဂလိပ်: **Ancient Greek**) တွင် ဘီစီ ၉ ရာစုမှ အေဒီ ၆ရာစုအထိ ရှေးခေတ်ဂရိနှင့် ရှေးဟောင်းကမ္ဘာတွင် အသုံးပြုသော ဂရိဘာသာစကား ပုံစံများဖြစ်သည်။ ထိုခေတ်ကို အကြမ်းအားဖြင့် ခေတ်သုံးခေတ်ဖြင့် ပိုင်းခြားထားရာ :

* ရှေးဟောင်းခေတ် (Archaic Greece) - ဘီစီ (၉-၆ ရာစုများ)
* ဂန္ထဝင်ခေတ် (Classical Greece) - ဘီစီ (၅-၄ ရာစုနှစ်များ)
* ဟဲလင်နစ်စတစ်ခေတ် သို့ ကွိုင်းနီးဘာသာစကားသုံးကာလ (Hellenistic period or Koine Greek) - ဘီစီ (၃ ရာစုမှ အေဒီ ၄ ရာစု) တို့ဖြစ်ကြသည်။

ဤခေတ်မတိုင်ခင်က မိုက်ဆီးနီယန် ဂရိခေတ် (Mycenaean Greek) တည်ရှိခဲ့၍ ဤခေတ်နောက်တွင် ဂရိ အလယ်ခေတ် (Medieval Greek) ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။ ကွိုင်းနီးဘာသာစကား၏ အစောဆုံးပုံစံများသည် အဲတစ်ဂရိ ဘာသာစကားနှင့် နီးကပ်စွာ ဆင်တူသော်လည်း နောက်အကျဆုံးပုံစံသည်ကား အလယ်ခေတ် ဂရိဘာသာစကားဆီသို့ ဦးတည်ချဉ်ကပ်သွားသော်လည်း ကွိုင်းနီးကို သမိုင်း၌ သီးသန့်အဆင့်တစ်ခုအနေဖြင့် သတ်မှတ်ကြသည်။ ရှေးဟောင်းခေတ်ဂရိ၏ ဒေသယိဘာသာစကားအချို့ ရှိခဲ့ပြီး အဲတစ်ဘာသာစကားသည် ကွိုင်းနီးဘာသာစကားအဖြစ်သို့ ဖြစ်ထွန်းတိုးတက်သွားခဲ့သည်။

ရှေးဟောင်ခေတ် ဂရိဘာသာစကားသည် ဟိုးမားဘာသာစကားဖြစ်သည့်အပြင် ဘီစီငါးရာစုခန့်က သမိုင်းဆရာ၊ ပြဇာတ်ဆရာ၊ ဒဿနဆရာများ၏ ဘာသာစကားလည်း ဖြစ်ပေသည်။ အင်္ဂလိပ်ဝေါဟာရထဲသို့ များစွာသော စကားလုံးများကို အကျိုးပြုခဲ့သည့် ဘာသာစကားတစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ရီနေဆွန်းခေတ် (ခေတ်ဆန်းချိန်) မှစ၍ အနောက်ကမ္ဘာ၏ ပညာရေးဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်၊ ကျောင်းများတွင် လေ့လာကြသော ဘာသာရပ်တစ်ခုလည်း ဖြစ်၏ ။

## ကိုးကား
# သိပ္ပံနည်းကျ နည်းလမ်း

သိပ္ပံနည်းကျ နည်းလမ်းကို အများအားဖြင့် 'ဖြစ်ဆဲလုပ်ငန်းစဉ်'အဖြစ် တင်ပြကြသည်။ ယခုပုံသည် ထိုနည်းလမ်းမူကွဲများစွာမှ တစ်ခုကိုသာ တင်ပြထားသည်။ အခြားနည်းလမ်းများလည်း ရှိသေးသည်။
**သိပ္ပံနည်းကျ နည်းလမ်း** (သို့) **သိပ္ပံနည်းကျ နည်းစနစ်** (အင်္ဂလိပ်: scientific method) ဆိုသည်မှာ ဗဟုသုတ၊ အသိပညာကို ရယူရာ၌ ကိုယ်တွေ့မျက်မြင် နည်းလမ်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤနည်းလမ်းသည် အနည်းဆုံး ၁၇ ရာစုမှစတင်ကာ ယနေ့ခေတ်အထိ သိပ္ပံပညာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှု၏ ထူးခြားသောအသွင်အပြင်ဖြစ်သည်။ စိတ်တွင် နားလည်လိုက်သည့် ယူဆထင်မြင်ချက်များ (cognitive assumptions) က တစ်စုံတစ်ဦး၏ (မြင်လိုက်/ကြားလိုက်...) လေ့လာလိုက်သည့်အရာကို အနက်ကောက်ယူပုံအား မမှန်မကန်ဖြစ်စေခြင်းကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားပါက သိပ္ပံနည်းကျ နည်းလမ်းတစ်ခုတွင် လေ့လာ(သိ/မြင်/ကြား...) ထားသောအရာကို ခရေစေ့တွင်းကျ သံသယသဘောကို အသုံးချ၍ ဂရုတစိုက်(အသေးစိတ်) လေ့လာစူးစမ်းခြင်းများ ပါဝင်သည်။ ထိုသို့ လေ့လာစူးစမ်းခြင်းများအပေါ် အခြေခံကာ ခြုံငုံစဉ်းစားဆင်ခြင်မှုမှတစ်ဆင့် အဆိုကြမ်း (အနုမာနအဆို) တို့ကို ဖော်ထုတ်ယူရသည်။ ထိုအဆိုကြမ်းမှ ဆွဲထုတ်ယူသော ကောက်ချက်များနှင့်ပတ်သက်၍ စမ်းသပ်၊ တိုင်းတာမှုအပေါ် အခြေခံသည့် စစ်ဆေးစမ်းသပ်မှုများပြုရသည်။ ထို့နောက် စမ်းသပ်တွေ့ရှိချက်များအပေါ်အခြေခံ၍ပင် အဆိုကြမ်းကို မွမ်းမံခြင်း (သို့) ဖယ်ရှားရှင်းလင်းခြင်းဖြစ်စဉ်များလည်း ပါဝင်လေသည်။ သိပ္ပံနယ်ပယ်အားလုံးတွင် အသုံးချနိုင်သော တိကျခိုင်မာ မပြောင်းလဲတော့သည့် လုပ်ဆောင်ပုံအဆင့်ဆင့်မဟုတ်သောကြောင့် အထက်တွင် ဖော်ပြထားသည့်အချက်များမှာ သိပ္ပံနည်းကျခြင်း၏ မူစနစ်များဖြစ်၏ ။

လုပ်ဆောင်ပုံ (တစ်နည်း) လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများသည် လေ့လာသောနယ်ပယ် တစ်ခုနှင့် တစ်ခု မတူညီကြသော်လည်း အခြေခံနည်းစနစ်သည် များသောအားဖြင့် အတူတူပင်ဖြစ်လေသည်။ သိပ္ပံနည်းကျ အခြေခံနည်းစနစ်တွင် ထင်မြင်မှန်းဆချက် (အဆိုကြမ်း) ကို ထုတ်ဖော်ရပြီး ထိုထင်မြင်ယူဆချက်များမှ ယုတ္တိရှိသောရလဒ်များအဖြစ် ခန့်မှန်းတွက်ချက်ခြင်းများ ဖန်တီးယူကာ ထိုခန့်မှန်းမှုများအပေါ် အခြေတည်၍ စမ်းသပ်မှု၊ လက်တွေ့စူးစမ်းမှုများ ထပ်ဆင့်ဆောင်ရွက်ရသည်။ အနုမာနအဆို (သို့) အဆိုကြမ်းဆိုသည်မှာ ပေးထားသော မေးခွန်းအား အဖြေရှာစဉ် ရရှိခဲ့သော အသိပညာ/ဗဟုသုတအပေါ်အခြေခံသော ထင်မြင်ယူဆချက်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထိုအဆိုကြမ်းသည် အသေးစိတ် တိကျနိုင်မှုရှိသလို ကျယ်ပြန့်၍ ယေဘုယျဆန်သည်လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ထို့နောက် သိပ္ပံပညာရှင်တို့သည် စမ်းသပ်ချက်၊ စစ်ဆေးချက်များဖြင့် အဆိုကြမ်းကို စိစစ်မှုပြုကြသည်။ သိပ္ပံနည်းကျသော အဆိုကြမ်းသည် မှားနိုင်ချေရှိရမည်။ ဆိုလိုသည်မှာ တကယ်လက်တွေ့ လေ့လာ၊ စူးစမ်းချက်မှ ထွက်ပေါ်လာသော ဖြစ်နိုင်သည့်ရလဒ်သည် အဆိုကြမ်းမှ ကောက်ချဆွဲထားသော ခန့်မှန်းချက်များနှင့် ကွဲလွဲကြောင်း ဖော်ပြနိုင်ရန်ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက အဆိုကြမ်းကို အဓိပ္ပာယ်ရှိရှိ စစ်ဆေးစမ်းသပ်နိုင်မည် မဟုတ်ပေ။

စမ်းသပ်ချက်တစ်ခု၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ တကယ်လက်တွေ့ လေ့လာစူးစမ်းချက်များသည် အဆိုကြမ်းမှ ကောက်ချက်ချထားသော ခန့်မှန်းချက်များနှင့် ကိုက်ညီ (သို့) ကွဲလွဲကြောင်း ဆုံးဖြတ်ရန်ဖြစ်သည်။ စမ်းသပ်ချက်သည် ကားဂိုဒေါင်မှသည် ဧရာမ ဟတ်ဒရွန် တိုက်စက် အထိ မည်သည့်နေရာတွင်မဆို ဖြစ်ပျက်နိုင်၊ လုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ သို့သော် နည်းလမ်းနှင့်ပတ်သက်၍ ပုံသေအဆိုကို ထုတ်ဖော်ပြောကြားရန် အခက်အခဲများရှိ၏ ။ သိပ္ပံနည်းကျ နည်းလမ်းကို ပုံသေသတ်မှတ်သော အစီအစဉ်အဆင့်များဖြင့် တင်ပြကြသော်လည်း တကယ်တမ်းအနေဖြင့် ယေဘုယျ အခြေခံသဘောတရားအချက်များဖြင့်သာ တင်ပြကြသည်။ သိပ္ပံနည်းကျ စုံစမ်းထောက်လှမ်းမှုတိုင်းတွင် (ပြုလုပ်ပုံ)အဆင့်အားလုံးသည် ဖြစ်လေ့မရှိ၊ အတိုင်းအတာလည်း တူညီလေ့မရှိပေ။ ထို့အပြင် ပြုလုပ်ရမည့် ရှေ့နောက်အစဉ်သည်လည်း အမြဲတစ်ပုံစံတည်း မဟုတ်ပေ။

## မှတ်စု

## ကိုးကား
# သက်ရှိရုပ်စု

ဇီဝဗေဒတွင် **သက်ရှိ ရုပ်စု** (organism) ဆိုသည်မှာ သက်ရှိ အရာကို ခေါ်သည်။ ၎င်းရုပ်စု တို့သည် တစ်နည်းမဟုတ်တစ်နည်းဖြင့် နှိုးဆွမှုကို တန်ပြန်ခြင်း၊ မျိုးဆက်သစ်ခြင်း၊ ကြီးထွားခြင်း နှင့် တစ်ခုတည်းဖြစ်အောင် ထိမ်းသိမ်းခြင်း တို့ရှိသည်။
# နယ်ပယ် (ဇီဝဗေဒ)

(ဇီဝမျိုးရိုးခွဲခြားမှုဆိုင်ရာ အဓိကအဆင့်ကြီး) (၈)ဆင့် ရှိသည်။ သက်ရှိ (Life) အုပ်စုအောက်တွင် နယ်ပယ် (domain)များရှိပြီး၊ ၎င်းတို့ကို အခြားအုပ်စုငယ်များသို့ ထပ်ဆင့်ခွဲထားသည်။ အခြား အဆင့်ခွဲငယ်များကို ဤနေရာတွင် မပြပါ။
ဇီဝဗေဒ မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းဆိုင်ရာအဆင့်များတွင် **နယ်ပယ်** (သို့) **မျိုးဘုံစု** (အင်္ဂလိပ်: **Domain** /dəˈmeɪn/ သို့မဟုတ် /doʊˈmeɪn/ သို့မဟုတ် မြန်မာ: **ဒိုမိန်း**)(လက်တင်။ *regio*) သည် Carl Woeseနှင့် ပညာရှင်တစ်စုတို့ ဖန်တီးထားသော **သုံးနယ်ပယ်ခွဲ မျိုးရိုးခွဲခြင်းစနစ်**တွင် အမြင့်ဆုံးအဆင့် ဖြစ်သည်။ ဤအဆင့်ကို ဆူပါကင်းဒမ်း (**superkingdom**)၊ ရဲလ်မ် (**realm**) သို့မဟုတ် အဲမ်ပိုင်ယာ (**empire**)ဟုလည်း ခေါ်ကြသေးသည်။

ဇီဝမျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းဆိုင်ရာ အဓိကအဆင့်များ၊ နယ်ပယ်(Domain)၊ လောက(kingdom)၊ မျိုးပေါင်းစု(phylum)၊ မျိုးပေါင်း(class)၊ မျိုးစဉ်(order)၊ မျိုးရင်း(family)၊ မျိုးစု(genus)၊ မျိုးစိတ်(species)။ မြေခွေးနီ၏ ဇီဝမျိုးရိုးခွဲပုံအဆင့်များကို ဤပုံတွင် နမူနာအနေဖြင့် ယှဉ်ကြည့်နိုင်ရန် ပြထားသည်။
## နယ်ပယ်၏ ဝိသေသလက္ခဏာများ

|  |
| --- |
| အာရ်အဲန်အေ(RNA) မျိုးရိုးဗီဇ(gene)ကွဲပြားမှုအပေါ်မှတစ်ဆင့် မှန်းဆထားသော ဘက်တီးရီးယား (Bacteria)၊ အာခီးယာ (Archaea)၊ ယူကဲရီးယုတ်တာ (Eukaryota)ဟု ခေါ်သော အဓိကအကိုင်း ၃-ကိုင်းပါ မြစ်တွယ်သစ်ပင်ကိုင်းဖြာသရုပ်ပြပုံ (rooted tree diagram)
 |

## ကိုးကား
# ဇီဝဓာတု

Wohler examines urea
စူးကရို့စ် မော်လီကျူး ဖွဲ့စည်းပုံ
အမီနိုအက်စစ်၏ ယေဘုယျဖွဲ့စည်းပုံ
DNA ဖွဲ့စည်းပုံ
**ဇီဝဓာတုဗေဒ** သည် သက်ရှိတို့၏ ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်များ ကိုလေ့လာသော ပညာရပ်ဖြစ်သည်။ ထိုဘာသာရပ်သည် ပရိုတင်း (အသားဓာတ်)၊ ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ် (ကစီဓာတ်)၊ လစ်ပစ် (အဆီဓာတ်)၊ နျူကလစ်အက်ဆစ်၊ အန်ဇိုင်းမ်နှင့် ဇီဝမော်လီကျူးများအစရှိသော ဆဲလ်၏အစိတ်အပိုင်းများ၏ တည်ဆောက်ပုံ၊ အလုပ်လုပ်ပုံတို့နှင့် ပတ်သက်သောပညာရပ်ဖြစ်သည်။

အင်ဇိုင်းမ်များသည် ပရိုတိန်းများဖြစ်ပြီး သက်ရှိအတွင်း ဓာတ်ပြုခြင်းကို မပြောင်းလဲစေဘဲ ဓာတ်ပြုမှု နှုန်းကို မြှင့်တင်ပေးသည့် ဓာတ်ကူပစ္စည်းများ ဖြစ်သည်။ အန်ဇိုင်းမ်၏ ဂုဏ်သတ္တိများမှာ ဓာတ်ပြုမှုကို အစပျိုးခြင်း၊ နှုန်းမြှင့်တင်ပေးခြင်း၊ အစပျိုးစွမ်းအင်ကို နှိမ့်ချပေးခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ အချို့အန်ဇိုင်းမ်များမှာ ပရိုတိန်းများ မဟုတ်ပဲ ရိုင်ဘိုနျူကလစ်အက်ဆစ်များ ဖြစ်ပြီး၎င်းတို့ကို ရိုင်ဘိုဇိုင်းမ်များဟု ခေါ်သည်။

နျူကလစ်အက်ဆစ်မှာ နျူကလီရိုတိုက် ပေါ်လီမာများဖြစ်သည်။ နျူကလီရိုတိုက်များသည် သကြား၊ ဖော့စဖိတ်နှင့် နိုင်ထရိုဂျင်ဘေ့စ်တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ နျူကလစ်အက်ဆစ်များသည် သက်ရှိဖွဲ့စည်းရာတွင် အရေးပါသည့် အခြေခံယူနစ်များဖြစ်သည်။ မျိုးဗီဇ သင်္ကေတ နှစ်ပင်လိမ် ကြိုးတချောင်းပုံရှိသည့် DNA (ဒီအောက်ဆီရိုင်ဘိုနျူကလစ် အက်ဆစ်) သည် အတွေ့များသည့် နျူကလစ်အက်ဆစ် တမျိုးဖြစ်သည်။ DNA တွင် သက်ရှိဆဲလ်အတွင်း မည်သို့မည်ပုံ အလုပ်လုပ်ရမည်ကို လမ်းညွှန်ပေးသည့် အချက်အလက်ပေါင်း မြောက်မြားစွာပါဝင်သည်။ သက်ရှိဆဲလ်များတွင် အရေးပါသည့် ကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေသည့် RNA များသည်လည်း နျူကလစ်အက်ဆစ် တမျိုးဖြစ်သည်။

ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ်တွင် သကြားဓာတ်နှင့် ကဆီဓာတ်များ ပါဝင်သည်။ အရိုးရှင်းဆုံး ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ်မှာ ဂလူးကို့စ်၊ ဂလက်တို့စ်၊ ဖရပ်တို့စ် စသည့် မိုနိုဆက်ကရိုက် များဖြစ်သည်။ မိုနိုဆက်ကရိုက်များသည် ရေထုတ်ဓာတ်ပြုခြင်း အားဖြင့် ရှည်လျားသည့် မော်လီကျူးတခက် အဖြစ်ဆက်ကာ ပေါ်လီဆက်ကရိုက်များ ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။ ပေါ်လီဆက်ကရိုက်များသည် မိုနိုဆက်ကရိုက်များကို အက်ဆီတယ်အုပ်စုများဖြင့်ဆက်ကာ ပေါင်းစည်းထားသည့် ကြီးမားသည့် မော်လီကျူးများဖြစ်သည်။ ဥပမာ ကဆီ၊ ဂလိုင်ကိုဂျင်နှင့် ဆဲလူးလို့စတို့သည် ပေါ်လီဆက်ကရိုက်များ ဖြစ် ကြသည်။

ပရိုတိန်းများသည် အမီနိုအက်ဆစ် များ၏ ပေါ်လီမာများဖြစ်သည်။ သက်ရှိလောကတွင် တွေ့ရှိရသည့် အမီနိုအက်ဆစ် (၂၀ ) မျိုးရှိသည်။ အမီနိုအက်ဆစ်များ အချင်းချင်း တွဲကပ်လာချိန်တွင် ပက်တိုက်ဓာတ်စည်းများ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အမီနိုအက်ဆစ် နှစ်ခု တွဲကပ်ခြင်းကို ဒိုင်ပက်တိုက်ဟုခေါ်ပြီး သုံးခုတွဲကို ထရိုင်ပက်တိုက်ဟု ခေါ်ကာ သုံးခုအထက်ပါဝင်က ပေါ်လီပက်တိုကဟုခေါ်သည်။

လစ်ပစ်များမှာ အဆီနှင့် ဖယောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ပြည့်ဝလစ်ပစ်များတွင် တစ်ထပ်ဓာတ်စည်းများပါဝင်ပြီး ထောပတ်ဆီတွင် တွေ့ရသည်။ ယင်းတို့သည် အခန်းအပူချိန်တွင် အခဲအခြေအနေတွင် တည်ရှိသည်။ လူ့ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားသည့် လစ်ပစ်များသည် စွမ်းအင် အရင်းအမြစ်များဖြစ်သည်။ ခန္ဓာကိုယ်မှ စွမ်းအင် အမြောက်အမြား လိုအပ်ချိန်တွင် လစ်ပစ်မော်လီကျူးများကို ဓာတ်တိုးခြင်းဖြင့် ဖြိုခွဲကာ ATP (အဒီနိုဆင်း ထရိုင်ဖော့စဖိတ်) အသွင်ဖြင့် စွမ်းအင်ထုတ်ပေးသည်။ .
# ဇီဝကမ္မဗေဒ

**ဇီဝကမ္မဗေဒ** (အင်္ဂလိပ်။ ။Physiology) ဆိုသည်မှာ သက်ရှိ တို့၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ တည်ဆောက်မှု ဆိုင်ရာနှင့် ဇီဝဓာတုဆိုင်ရာ အလုပ်လုပ်ပုံတို့ကိုလေ့လာသော ပညာရပ်ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် အပင်နှင့်သက်ဆိုင်သော ဇီဝကမ္မဗေဒ နှင့် သတ္တဝါနှင့်သက်ဆိုင်သော ဇီဝကမ္မဗေဒ ဟူ၍ခွဲခြားထားသော်လည်း ဇီဝကမ္မဗေဒ သဘောတရားများမှာ အကုန်လုံးနှင့်သက်ဆိုင်ပြီး မည့်သည့်သက်ရှိကို လေ့လာသည်ဖြစ်စေ အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့်ဆိုရလျှင် ယိစ်ဆဲလ်များ )ကို လေ့လာခြင်းသည် လူ၏ဆဲလ်များ ကို လေ့လာခြင်းနှင့် အတူတူပင်အသုံးဝင်သည်။

## ပြင်ပအင်တာနက်စာမျက်နှာများ

* သိပ္ပံဆိုင်ရာဆွေးနွေးချက် - ဇီဝကမ္မဗေဒ
* Physiology.info 6 September 2019 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး .
* ဇီဝကမ္မဗေဒအသင်း
* Developmental physiology 6 June 2018 ၌ မော်ကွန်းပြန်ကြည့်စက်တွင် မော်ကွန်းတင်ပြီး .
* အမေရိကန် ဇီဝကမ္မဗေဒအသင်း
* The Biophysical Society

## ကိုးကား
# ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်

ဆဲလ်လူလာအဆင့် ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်၏ ရိုးရှင်းသောမြင်ကွင်း
**ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်** (Metabolism) ဆိုသည်မှာ သက်ရှိသတ္တဝါများရှိ အသက်ကိုစောင့်ထိန်းပေးသော ဓာတုဓာတ်ပြုမှုတခုဖြစ်သည်။ ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်၏ အဓိကလုပ်ဆောင်ချက် ၃ ခုရှိပြီး ယင်းတို့မှာ အစားအစာရှိ စွမ်းအင်မှ ဆဲလ်အဆင့်ထိ ကူးပြောင်းမှု၊ ပရိုတိန်း၊ နယူကလိယပ် အက်ဆစ်နှင့် အချို့သော ကာဗွန်ဟိုက်ဒရိုက်သို့ စွမ်းအင် ကူးပြောင်းမှုနှင့် ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်နှင့်သက်ဆိုင်သော စွန့်ပစ်ပစ္စည်းများအား စွန့်ထုတ်မှု စသည်တို့ဖြစ်သည်။

သက်ရှိသတ္တဝါအချို့၏ ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်နှင့်သက်ဆိုင်သောစနစ်သည် မည်သည့်ဓာတုပစ္စည်းက အာဟာရဖြစ်သည် သို့မဟုတ် အဆိပ်အတောက်ဖြစ်သည်ဆိုသည်ကို ဆုံးဖြတ်ကြသည်။ ဥပမာ အချို့သော ပရိုကာယုတ် (Prokaryote) တို့သည် ဟိုက်ဒရိုဂျင် ဆာလဖိတ် (Hydrogen sulfide) ကို အဟာရအဖြစ် အသုံးပြုသော်လည်း ယင်းဓာတ်ငွေ့သည် တိရစ္ဆာန်များအတွက် အဆိပ်ဖြစ်စေသည်။

ကင်ဆာဖြစ်နေသောဆဲလ်နှင့် သာမန်ဆဲလ်တခု၏ ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်သည် မတူညီကြပေ။ ယင်းကဲ့သို့ မတူညီသောအချက်ကို လေ့လာပြီး ကင်ဆာရောဂါ ကာကွယ်ဆေးများ ဖန်တီးရာတွင် အသုံးချနိုင်ပေသည်။

## ကိုးကား
# ဂေဟဗေဒ

သိပ္ပံနည်းကျ ဂေဟဗေဒသည် သက်ရှိတို့၏ အကြောင်းကို အပြည့်အစုံ လေ့လာသည်။ ဘက်တီးရီးယား သေးသေးကလေးမှ စ၍ ကမ္ဘာတစ်ခုလုံးကို လွှမ်းခြုံနေသည့် ဖြစ်ရပ်များ အထိ ဖြစ်သည်။ ဂေဟဗေဒ ပညာရှင်များသည် မျိုးနွယ်စုတို့ ကြားရှိ ရှုပ်ထွေးပြီး အမျိုးမျိုး အစားစား ကွဲပြားသော သားကောင်ဖမ်းခြင်း၊ ဝတ်မှုန်ကူးခြင်း (အလယ်ပုံ) အစရှိသည့် ဆက်နွယ်မှုများကို လေ့လာကြသည်။ သက်ရှိတို့၏ အမျိုးမျိုးအစားစား ကွဲပြားပုံကို ကျက်စားရာ ဒေသ အမျိုးမျိုး ပေါ်တွင် မူတည်၍ ခွဲခြမ်း စိတ်ဖြာကြသည်။ ကုန်းပေါ်ရှိ ဂေဟဗေဒ စနစ်မှ စ၍ ရေထဲရှိ ဂေဟဗေဒစနစ် အထိ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားကြသည်။

ဂေဟဗေဒအား သိပ္ပံပညာတရပ်အဖြစ် ထူထောင်ခဲ့သည့် Eugenius Warming
**ဂေဟဗေဒ** (ဂရိဘာသာ oîkos, "ဂေဟာ"; -λογία, -logia, ဘာသာဗေဒ၊ အင်္ဂလိပ် - ecology) သည် သက်ရှိများ ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံ၊ ဦးရေနှင့် သက်ရှိ အော်ဂင်နစ်ဆင်များနှင့် သဘာဝဝန်းကျင်အကြား မည်သို့ အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှု ရှိသည်ကို လေ့လာသည့် သိပ္ပံပညာတရပ်ဖြစ်သည်။ သက်ရှိ အော်ဂင်နစ်ဆင်၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ရုပ်သတ္တိများ ပါဝင်သည်။ ယင်းသတ္တများတွင် အဇီဝအချက်များဖြစ်သည့် နေရောင်ခြည်၊ ရာသီဥတု၊ ဘူမိအနေအထားနှင့် ဇီဝအချက်များဖြစ်သည့် ယင်းသက်ရှိများနှင့်အတူ ကျက်စားနေထိုင်ကြသည့် အခြားသက်ရှိများ ပါဝင်သည်။

"Ecology" ဆိုသည့် ဝေါဟာရကို နှုတ်ပြောစကားအနေဖြင့် social ecology၊ deep ecology စသည်တို့တွင် ထည့်သွင်းသုံးနှုန်းကြသကဲ့သို့ သဘာဝဝန်းကျင် သို့မဟုတ် သဘာဝဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေးဝါဒ ဟူသောစကားလုံးများ၏ အဓိပ္ပာယ်တူ ဝေါဟာရအဖြစ် အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။

Ecology သို့မဟုတ် *oekologie* ဟူသော ဝေါဟာရကို ဂျာမန် ဇီဝဗေဒပညာရှင် Ernst Haeckel က ၁၈၆၆ ခုနှစ်တွင် တီထွင်ခဲ့ပြီး "အော်ဂင်နစ်ဆင်နှင့် ယင်းတို့၏ ပတ်ဝန်းကျင်အကြား ဆက်နွှယ်မှုအား လေ့လာသည့် သိပ္ပံပညာရပ်"ဟု အဓိပ္ပာယ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ Haeckel သည် ဤသဘောတရားကို အသေးစိတ် ဆက်လက် ပြုစုခဲ့ခြင်းမရှိပါ။ ပထမဦးဆုံးသော ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်ကို (တက္ကသိုလ်တွင် ပထမဦးဆုံးသော သင်တန်းနှင့်အတူ) ဒိန်းမတ် ရုက္ခဗေဒပညာရှင် Eugenius Warmingက ရေးသားခဲ့သည်။ ယင်းစောစောပိုင်း စာအုပ်ကြောင့် Warming အား ဂေဟဗေဒပညာရပ်အား ထူထောင်ခဲ့သူဟု နောင်လာနောက်သားများက အသိအမှတ်ပြုကြသည်။

## ကျမ်းကိုး
# ရှေးခေတ်ဂရိ

The Parthenon, a temple dedicated to Athena, located on the Acropolis in Athens, is one of the most representative symbols of the culture and sophistication of the ancient Greeks.
ခရစ်မပေါ်မီ နှစ် ၁၁၀၀ နှင့် ၂၀၀၀ အကြားတွင် ဂရိနိုင်ငံကို ဒိုရီယန်လူမျိုးများ၊ အိုအိုယန်လူမျိုးများနှင့် ကေအိုလီယန်လူမျိုးများ ဝင်ရောက်၍ အေဂျင်ဒေသအထိ ပြန့်သွားသည်။ အီဂျစ်ပိုင်နယ်သည် အာရှမိုင်းနား ဒေသတွင် ခရစ်မပေါ်မီ ၇-ရာစုအတွင်း မာဆေးအထိ ကျယ်ပြန့်သည်။ ခရစ်မပေါ်မီ ၄၈၀-တွင် ဂရိတို့သည် ပါရှင်တန်ကို ခုခံတိုက်ခိုက်နိုင်၍ ၅-ရာစုနှစ်တွင် ဂရိတို့ အလွန်တိုးတက်သည်။ ခရစ်မပေါ်မီ နှစ် ၄၃၁-၄၀၄တွင် စပါတာတို့က အေသင်မြို့ကို အောင်နိုင်ရာမှ ဂရိတို့မှာ မှေးမှိန်လာရသည်။ ရောမတို့ အင်အားကြီးလာသောအခါ ဂရိနိုင်ငံသည် ခရစ်မပေါ်မီ ၂-ရာစုတွင် နိုင်ငံရေးကျဆင်းရလေသည်။

## ကိုးကား
# စီတက်ဆီယာ

| စီတက်ဆီယာ Temporal range: 53.5–0 Ma
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N

Early Eocene – Present |
| --- |
|  |
| Clockwise from top: en:sperm whale (*Physeter macrocephalus*), en:Amazon river dolphin (*Inia geoffrensis*), en:Blainville's beaked whale (*Mesoplodon densirostris*), en:southern right whale (*Eubalaena australis*), en:narwhal (*Monodon monoceros*), en:humpback whale (*Megaptera novaeangliae*), en:orca (*Orcinus orca*), en:gray whale (*Eschrichtius robustus*) and en:harbor porpoise (*Phocoena phocoena*). |
| မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း  |
| လောက: | Animalia |
| မျိုးပေါင်းစု: | Chordata |
| မျိုးပေါင်း: | Mammalia |
| မျိုးစဉ်: | Artiodactyla |
| မျိုးစဉ်သေး: | Whippomorpha |
| Infraorder: | **Cetacea** Brisson, 1762 |
| Parvorders |
| * †en:Archaeoceti (en:paraphyletic)
* **Neoceti** Fordyce & de Muizon, 2001
	+ en:Mysticeti
	+ en:Odontoceti

*(see text for families)* |
| ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ |
| မျိုးစိတ် ၉၄ ခုခန့် |

**စီတက်ဆီယာ** (**Cetacea**) (/sɪˈteɪʃə/) သည် လက်တင်ဘာသာစကား cetus မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်ပြီး ဝေလငါးဟု အဓိပ္ပါယ်ရပြီး ဂရိဘာသာစကားဖြင့် *ငါးကြီး*ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ယင်းသည် ဝေလငါး၊ လင်းပိုင်တို့ပါဝင်သော ရေနေ နို့တိုက်သတ္တဝါအုပ်စုကို ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ရေထဲတွင် အဓိကကျင်လည်ကျက်စားခြင်း၊ တခါတရံ အရွယ်အစားကြီးမားခြင်း၊ အသားစားသတ္တဝါဖြစ်ခြင်းတို့သည် စီတက်စီယာတို့၏ ပင်မလက္ခဏာများဖြစ်ကြသည်။ ယင်းတို့သည် ရေထဲတွင် လှေလှော်တက်မကဲ့သို့သော အမြီးဖြင့် အပေါ်အောက် ရွေ့လျားသွားလာနိုင်ကြသည်။r အများစုသည် ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာများတွင် ကျင်လည်ကျက်စားကြပြီး ပမာဏအနည်းငယ်သည် ရေငန် သို့မဟုတ် ရေချိုတွင်လည်း တွေ့ရသည်။ ယင်းတို့ကို မြစ်အချို့နှင့် ကမ္ဘာ၏ ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာအားလုံးတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ စီတက်ဆီယာတို့သည် ဉာဏ်ရည်ကောင်းခြင်းနှင့် ရှုပ်ထွေးသော လူမှုရေးဆက်ဆံမှုရှိခြင်း၊ ကြီးမားသောအရွယ်အစား ပိုင်ဆိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် နာမည်ကျော်ကြားကြသည်။ အပြာရောင်ဝေလငါး ဆိုလျင် ၂၉.၉ မီတာ (၉၈ ပေ) ရှည်လျားပြီး ၁၇၃ တန် အလေးချိန်ရှိကာ အကြီးဆုံးသတ္တဝါဟု သတ်မှတ်နိုင်သည်။

## ကိုးကား
# ငါးမန်း

| ငါးမန်း Temporal range: Late Silurian-Present 420–0 Ma
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N

 Possible Ordovician record  |
| --- |
|  |
| ဝဲ အပေါ်မှ နာရီလက်တံအတိုင်း။ spiny dogfish, Australian angelshark, ဝေလငါးမန်း, ငါးမန်းဖြူကြီး, horn shark, frilled shark, scalloped hammerhead and ဂျပန် ငါးမန်းစွယ်သည် "အောက်ပါ မျိုးစဉ်တစ်ခုစီမှ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်ဖြစ်သည်။" *Squaliformes, Squatiniformes, Orectolobiformes, Lamniformes, Heterodontiformes, Hexanchiformes, Carcharhiniformes and Pristiophoriformes* |
| မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း  |
| လောက: | Animalia |
| မျိုးပေါင်းစု: | Chordata |
| မျိုးပေါင်း: | Chondrichthyes |
| မျိုးပေါင်းသေး: | Elasmobranchii |
| Infraclass: | Euselachii |
| Superorder: | **Selachimorpha** |
| မျိုးစဉ်များ |
|
Carcharhiniformes
ကျွဲငါးမန်း|Heterodontiformes
Hexanchiformes
Lamniformes
Orectolobiformes
ငါးမန်းစွယ်သည် (*Pristiophoriformes*)
Squaliformes
Squatiniformes  |
| Synonyms |
| Pleurotremata
Selachii (ဆီလာချီ) |

**ငါးမန်း** ဆိုသည်မှာ ပုံပန်းသဏ္ဌာန်ဆင်၍ မျိုးစဉ်တူပြီး မျိုးရင်း၊ မျိုးစု၊ မျိုးစိတ် မတူကြသော အသားစား အဏ္ဏဝါသားရဲတိရစ္ဆာန် ငါးများကို စုပေါင်း ခေါ်ဆိုလေ့ရှိကြသည့် လူအသုံးအများဆုံး အမည်နာမ တစ်ခုဖြစ်သည်။

ကမ္ဘာအရပ်ရပ်ရှိ ငါးမန်းတို့တွင် တစ်တောင်သာသာမျှသာရှိသော ငါးမန်းငယ်မျိုးမှ ကိုယ်ထည်ကြီးမားသော ငါးမန်းကြီးမျိုး အထိ အမျိုးများစွာရှိသည်။ ငါးမန်းတို့သည် ငလိပ်ကျောက်များနှင့်အတူ ဆီလာချီမော်ဖာ အထက်မျိုးစဉ်ကြီးတွင်ပါဝင်ကြသည်။ ငါးမန်းကြီးမျိုးသည် ပေ ၄ဝ မှ တစ်ခါတစ်ရံ ပေ ၆ဝ လောက်အထိပင် ကြီးမားသည်။ ငါးမန်းကို အေးသောအရပ်ဒေသများမှထက် ပူသောနေရာဒေသများတွင် ပို၍တွေ့မြင်ရသည်။ မျိုးပွားနှုန်းအလွန်နှေးကွေးခြင်း၊ ဖမ်းဆီးသူများပြားခြင်းတို့ကြောင့် မျိုးတုံးမည့်အခွင့်အလမ်းအများဆုံးငါးတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ငါးမန်းတောင်ဟင်းချိုကို တန်ဖိုးထားစားသောက်လေ့ရှိသောကြောင့်လည်း ဖမ်းဆီးသူ များပြားရသည်။ ငါးမန်းတို့သည် ခရီးဝေးဝေး သွားလာကာ ကျက်စားတတ်သည်။ ကမ္ဘာ့မြောက်ဘက်ဝင်ရိုးစွန်းတို့ရှိ ဂရင်းလန်ကျွန်းအနီးမှ ငမန်းတို့သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံကမ်းခြေသို့ပင်ရောက်အောင် ဆင်းလာ၍ ကျက်စားတတ်ကြသည်ဟု ဆိုသည်။

### မြန်မာနိုင်ငံ

ငါးမန်းတို့ကို မြန်မာနိုင်ငံကမ်းရိုးအလွန် ဘင်္ဂလားပင်လယ်ထဲတွင်လည်း အနှံ့အပြား တွေ့ရှိရ၏။ ပင်လယ်ကမ်းရိုးဒေသတို့မှတစ်ပါး အခြားဒေသတို့တွင် ငါးမန်းကို ဟင်းလျာအဖြစ်စားလေ့မရှိသော်လည်း အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ ပြုလုပ်ရန်အတွက်မူ အသုံးပြုကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ငါးမန်းရေကို ဓားရိုးဖုံးရန် အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ အမြီးမှတစ်ပါး ငါးမန်း၏ ဆူးတောင်ကို နိုင်ငံခြားသို့ အမြောက်အမြား တင်ပို့ရောင်းချရသည်။ တရုတ်နိုင်ငံတွင်မူ ထိုဆူးတောင်များကို စားသုံး၍ ယင်းမှ ကော်တစ်မျိုး ပြုလုပ်ယူလေသည်။ ငမန်းအသည်းမှ ရသောအဆီတွင် ဗီတာမင်အေဓာတ်များစွာ ပါရှိသဖြင့် ငါးကြီး ဆီအစား ငါးမန်းဆီကို ချက်လုပ်ရောင်းချလေ့ရှိကြ၏။

### ငါးမန်းအမျိုးမျိုး

ငါးမန်းမျိုးတွင် ငါးမန်းခေါင်းဝိုင်း၊ ငါးမန်းတောင်မဲ၊ ငါးမန်းငှက်ပျံ၊ ငါးမန်းနီ၊ ငါးမန်းကျွဲ၊ ငါးမန်းသံဝတ်၊ ငါးမန်းပြောက်၊ ငါးမန်းစွယ်သည်၊ ငါးမန်းကား၊ ငလိပ်ကျောက်၊ လိပ်ကျောက်တံခွန်၊ လျှပ်စစ်လိပ်ကျောက် စသည်တို့ ပါဝင်သည်။ ကိုယ်ထည် ပုံအမျိုးမျိုးကိုလိုက်၍ အမည်ကွဲပြားသည်။

## ကိုးကား