# ပြက္ခဒိန်

ဟိန္ဒူပြက္ခဒိန်တစ်ရွက်၊ ၁၈၇၁-၁၇၈၂
ကက်သလစ် ဘုရားကျောင်းအတွက် ခေတ်ပေါ် အင်ဒိုနီးရှား ဂရီဂေါရီးယန်း ပြက္ခဒိန်
၁၈၅၁ ခုနှစ်က ဗြိတိသျှ ပြက္ခဒိန်
**ပြက္ခဒိန်**ဆိုသည်မှာ နေ့ရက်များကို စီစဉ်ပေးသည့် စနစ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ပုံမှန်အားဖြင့် ရက်၊ ရက်သတ္တပတ်၊ လနှင့် နှစ် စသည့် အချိန်ကာလများကို အမည်ပေးခြင်းဖြင့် လုပ်ဆောင်သည်။ ရက်စွဲဆိုသည်မှာ ဤစနစ်အတွင်း တစ်ရက်တည်းနှင့် သီးခြားသတ်မှတ်ထားသော နေ့စွဲတစ်ခုဖြစ်သည်။ ပြက္ခဒိန်သည် ထိုကဲ့သို့သော စနစ်၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်း (များသောအားဖြင့် စာရွက်) တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။

နှစ်များနှင့် လများကဲ့သို့သော ပြက္ခဒိန်တစ်ခုရှိ ကာလများသည် များသောအားဖြင့် နေ သို့မဟုတ် လ၏ စက်ဝန်းနှင့် ထပ်တူကျသည်ဟု မဆိုလိုသော်လည်း၊ ခေတ်ပေါ်ပြက္ခဒိန်၏ အသုံးအများဆုံး အမျိုးအစားမှာ ကာလကြာရှည်စွာ နေနှစ်နှင့် တပြိုင်တည်းရှိနေရန် ရံဖန်ရံခါ လတစ်လ ထပ်ထည့်သည့် lunisolar ပြက္ခဒိန်ဖြစ်သည်။

## သမိုင်းကြောင်း

နေနှင့်လ၏ လမ်းကြောင်းသည် အချိန်ထိန်းညှိခြင်းအတွက် အသုံးဝင်သော ပုံမှန်ပြန်ဖြစ်လေ့ရှိသော ထင်ရှားသည့် သဘာဝဖြစ်ရပ်များဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ ခေတ်မီသော လူ့အဖွဲ့အစည်းများတွင် လနှင့်နှစ်ကို အချိန်ယူနစ်အဖြစ် အများဆုံးအသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူ၊ ရောမပြက္ခဒိန်တွင် အလွန်ရှေးကျသော Etruscan မတိုင်မီ နေနှစ် ၁၀ လ ၏ အကြွင်းအကျန်များပါဝင်နေသည်။

ရှေးခေတ်အရှေ့နားနီးဒေသ၏ အရေးအသား ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအပေါ် မူတည်၍ ပထမဆုံးမှတ်တမ်းတင်ထားသော ပြက္ခဒိန်များမှာ ကြေးခေတ် အီဂျစ်နှင့် ဆူမာရီယန်ပြက္ခဒိန်များဖြစ်သည်။

ဝေဒခေတ်အတွင်း အိန္ဒိယသည် ဝေဒထုံးတမ်းစဉ်လာများအတွက် ခေတ်မီသော အချိန်ထိန်းနည်းစနစ်နှင့် ပြက္ခဒိန်များကို တီထွင်ခဲ့သည်။ Yukio Ohashi ၏ အဆိုအရ ရှေးအိန္ဒိယရှိ ဝေဒဂ ပြက္ခဒိန်သည် ဝေဒခေတ်အတွင်း နက္ခတ်ဗေဒဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအပေါ် အခြေခံထားခြင်း ဖြစ်ပြီး အခြားယဉ်ကျေးမှုများမှ ဆင်းသက်လာခြင်းမဟုတ်ပေ။

ရှေးခေတ် အရှေ့နားနီးဒေသရှိ ပြက္ခဒိန်စနစ် အများအပြားသည် သံခေတ်မှ စတင်ခဲ့သော ဘေဘီလုံပြက္ခဒိန်ကို အခြေခံထားခြင်းဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့အနက်မှ ပါရှန်အင်ပါယာ၏ ပြက္ခဒိန်စနစ်၊ ယင်းတို့အနက်မှ Zoroastrian ပြက္ခဒိန်နှင့် ဟီဘရူးပြက္ခဒိန်တို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

ဟယ်လီနစ်ပြက္ခဒိန် အများအပြားကို ရှေးဂရိကာလတွင် တီထွင်ခဲ့ပြီး ဟယ်လင်နစ်ခေတ်ကာလတွင် ၎င်းတို့သည် ရှေးရောမပြက္ခဒိန်နှင့် ဟိန္ဒူပြက္ခဒိန်အမျိုးမျိုးတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။

ရောမပြက္ခဒိန်ကို ဘီစီ ၄၆ တွင် ဂျူးလိယက်ဆီဇာ မှ ပြင်ဆင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ သူ၏ "ဂျူလီယန်" ပြက္ခဒိန်သည် လဆန်းကို စောင့်ကြည့်ခြင်းအပေါ်တွင် မှီခိုခြင်းမရှိတော့ဘဲ လေးနှစ်တစ်ကြိမ် ရက်ထပ်ကိန်းတစ်ခုကို ထည့်ပေါင်းသည့် အယ်လဂိုရီသမ်ကို လိုက်နာခဲ့သည်။ ၁၅၈၂ ခုနှစ်တွင် မိတ်ဆက်ခဲ့သော ဂရီဂေါရီးယန်း ပြက္ခဒိန်သည် ဂျူလီယန်ပြက္ခဒိန်နှင့် နေနှစ်အကြား ကျန်ကွာခြားချက်အများစုကို ပြင်ဆင်ပေးခဲ့သည်။

အစ္စလာမ်ပြက္ခဒိန်သည် 9 Dhu al-Hijjah AH 10 (ဂျူလီယန်နေ့စွဲ ၆ မတ် ၆၃၂) နေ့စွဲဖြင့် အစ္စလာမ့်ထုံးတမ်းစဉ်လာအရ မိုဟာမက် တားမြစ်ချက် (နာစီ) အပေါ် အခြေခံထားသည်။ ယင်းကြောင့် နေနှစ်၏ ရာသီများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက စောင့်ကြည့်မှုကို အခြေခံသော လပြက္ခဒိန်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။

ကမ္ဘာ့ပြက္ခဒိန်၊ နိုင်ငံတကာ ပုံသေပြက္ခဒိန်၊ Holocene ပြက္ခဒိန်နှင့် Hanke-Henry အမြဲတမ်းပြက္ခဒိန်ကဲ့သို့သော ခေတ်သစ်ပြက္ခဒိန်ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်အတွက် ခေတ်မီသော အဆိုပြုချက်များစွာရှိသည်။ ထိုသို့သော အယူအဆများကို အခါအားလျော်စွာ လှုံ့ဆော်ပေးသော်လည်း အဆက်ပြတ်သွားခြင်းနှင့် ယင်းတို့ကို အကောင်အထည်ဖော်ရာတွင် ပါဝင်မည့် ကြီးမားသော အုံကြွမှုများအပြင် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ဆောင်ရွက်ချက်များအပေါ် အကျိုးသက်ရောက်မှုများကြောင့် မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။

## စနစ်များ

မတူညီသော ပြက္ခဒိန်များကို စုပေါင်းထားသည့် လောကလုံးဆိုင်ရာ ပြက္ခဒိန်
ပြက္ခဒိန်စနစ် အပြည့်အစုံတွင် နေ့စဉ်အတွက် မတူညီသော ပြက္ခဒိန်ရက်စွဲတစ်ခု ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ရက်သတ္တပတ်စက်ဝန်းသည် ပြက္ခဒိန်စနစ် အပြည့်အစုံမဟုတ်ပေ။ နှစ်များကို ခွဲခြားသတ်မှတ်သည့်စနစ်မရှိဘဲ တစ်နှစ်အတွင်း နေ့ရက်များကို အမည်ပေးသည့်စနစ်လည်း မဟုတ်ပါ။

အရိုးရှင်းဆုံးပြက္ခဒိန်စနစ်သည် ရည်ညွှန်းရက်စွဲမှ အချိန်ကာလများကို ရေတွက်ရုံသာဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဂျူလီယန် နေ့ သို့မဟုတ် Unix အချိန်အတွက် အကျုံးဝင်သည်။ ဖြစ်နိုင်ချေ တစ်ခုတည်းသော ကွဲလွဲမှုမှာ ကိန်းဂဏန်းများကို သေးငယ်စေရန်အတွက်၊ အထူးသဖြင့်၊ ယခင်က ဝေးကွာသော တစ်ခုတည်းသော ကိန်းဂဏန်းများကို မတူညီသော ရည်ညွှန်းရက်စွဲကို အသုံးပြုခြင်းဖြစ်သည်။ ဤစနစ်များတွင် တွက်ချက်မှုများသည် ပေါင်းခြင်းနှင့် အနုတ်ကိစ္စများသာဖြစ်သည်။

အခြားပြက္ခဒိန်များတွင် အချိန်ယူနစ်တစ်ခု (သို့မဟုတ် အများအပြား) ရှိသည်။

သံသရာစက်ဝန်းအဆင့်တစ်ခုပါရှိသော ပြက္ခဒိန်များ-

* ရက်သတ္တပတ်နှင့် အပတ်စဉ်- ဤစနစ် (ခုနှစ်မရှိဘဲ၊ ရက်သတ္တပတ်အရေအတွက် တိုးလာနေခြင်း) သည် အသုံးနည်းသည်။
* ခုနှစ်နှင့် ခုနှစ်အတွင်း ပုံမှန်ရက်စွဲ၊ ဥပမာ၊ ISO 8601 ပုံမှန်ရက်စွဲစနစ်

သံသရာစက်ဝန်းအဆင့်နှစ်ခုပါရှိသော ပြက္ခဒိန်များ-

နှစ်၊ လနှင့် နေ့ - ဂရီဂေါရီးယန်းပြက္ခဒိန် (နှင့် အလွန်ဆင်တူသော ရှေ့တော်ဆက်၊ ဂျူလီယန်ပြက္ခဒိန်)၊ အစ္စလာမ့်ပြက္ခဒိန်၊ နေရောင်ခြည် ဟီဂျရီပြက္ခဒိန်နှင့် ဟေဗြဲပြက္ခဒိန်အပါအဝင် စနစ်အများစု
နှစ်၊ ရက်သတ္တပတ်၊ နှင့် ရက်သတ္တပတ်များ - ဥပမာ၊ ISO အပတ်ရက်စွဲ

* နှစ်၊ လနှင့် နေ့ – ဂရီဂေါရီးယန်းပြက္ခဒိန် (နှင့် အလွန်ဆင်တူသော ရှေ့ပြေးများ၊ ဂျူလီယန်ပြက္ခဒိန်)၊ အစ္စလာမ်ပြက္ခဒိန်၊ နေရောင်ခြည် ဟီဂျရီပြက္ခဒိန်နှင့် ဟီဘရူးပြက္ခဒိန်အပါအဝင် စနစ်အများစု
* နှစ်၊ ရက်သတ္တပတ်၊ နှင့် ရက်သတ္တပတ်စဉ်များ – ဥပမာ ISO week date

သံသရာစက်ဝန်းများသည် အချိန်အခါအလိုက် ဖြစ်စဉ်များနှင့် ထပ်တူချိန်ညှိသည်-

* လပြက္ခဒိန်များကို လ၏ရွေ့လျားမှု (လအဆင့်များ) နှင့် ထပ်တူပြုပါသည်။ ဥပမာ အစ္စလာမ်ပြက္ခဒိန်ဖြစ်သည်။
* နေပြက္ခဒိန်များသည် နေ၏ ထင်ရှားသောရွေ့လျားမှုနှင့် ထပ်တူပြု၍ ရာသီအလိုက် ပြောင်းလဲမှုများကို ခံစားသိရှိနိုင်မှုအပေါ် အခြေခံထားသည်။ ဥပမာ ပါရှန်းပြက္ခဒိန်ဖြစ်သည်။
* Lunisolar ပြက္ခဒိန်များသည် နေနှင့် လ တွက်ချက်မှု နှစ်ခုလုံး၏ ပေါင်းစပ်မှုအပေါ် အခြေခံထားသည်။ ဥပမာများတွင် တရုတ်ရိုးရာပြက္ခဒိန်၊ အိန္ဒိယနှင့် နီပေါရှိ ဟိန္ဒူပြက္ခဒိန်နှင့် ဟီဘရူးပြက္ခဒိန်တို့ ပါဝင်သည်။

များသောအားဖြင့် ပြက္ခဒိန်တစ်ခုတွင် စက်ဝန်းအမျိုးအစားတစ်ခုထက်ပို၍ ပါဝင်ခြင်း သို့မဟုတ် စက်ဝန်းနှင့် စက်ဝန်းမဟုတ်သော အရင်းအမြစ် နှစ်မျိုးလုံးပါရှိခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။

ပြက္ခဒိန်အများစုသည် ပိုမိုရှုပ်ထွေးသော စက်ဝန်းများကို ပေါင်းစပ်ထားသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ၎င်းတို့အများစုသည် နှစ်၊ လ၊ ရက်သတ္တပတ်များနှင့် ရက်များကို ခြေရာခံထားသည်။ ခုနစ်ရက်ကြာ ရက်သတ္တပတ်သည် လက်တွေ့တွင် တစ်ကမ္ဘာလုံးနှင့်ဆိုင်သော်လည်း ၎င်း၏အသုံးပြုမှုပုံစံမှာ ကွဲပြားသည်။ ယင်းသည် ထောင်စုနှစ်များအတွင်း အဆက်မပြတ် လည်ပတ်နေခဲ့သည်။

### သူရိယ

နေပြက္ခဒိန်များသည် နေရောင်ခြည် နေ့ရက်တိုင်းအတွက် *ရက်စွဲ*ကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ နေ့တစ်နေ့သည် နေထွက်ချိန်နှင့် နေဝင်ချိန်ကြားကာလ၊ နောက်ဆက်တွဲ ညအချိန်နှင့်အတူ၊ သို့မဟုတ် နေဝင်ချိန် နှစ်ခုကဲ့သို့သော အဖြစ်အပျက်များ ဆက်တိုက်ကြားကာလဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုကဲ့သို့သော ဆက်တိုက်ဖြစ်ရပ်နှစ်ခုကြားရှိ ကြားကာလ၏ကြာချိန်သည် တစ်နှစ်တာအတွင်း အနည်းငယ်ကွဲပြားနိုင်သည်၊ သို့မဟုတ် ၎င်းကို ပျမ်းမျှသူရိယနေ့ အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ အခြားသော ပြက္ခဒိန် အမျိုးအစားများမှာလည်း နေရောင်ခြည်ကို အသုံးပြုနိုင်သည်။

### စန္ဒြာ

ပြက္ခဒိန်အားလုံးသည် နေရောင်ခြည်နှစ်ကို ယူနစ်တစ်ခုအဖြစ် အသုံးမပြုပါ။ လပြက္ခဒိန်ဆိုသည်မှာ လ၏အဆင့်စက်ဝန်းတစ်ခုစီအတွင်း နေ့ရက်များကို ရေတွက်သည့်နေ့များဖြစ်သည်။ စန္ဒြာမာသ ခေါ် lunar month ၏အရှည်သည် အပူပိုင်းဒေသနှစ် အရှည်၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းမျှပင်မဟုတ်သောကြောင့်၊ သီးသန့်ဖြစ်သော လပြက္ခဒိန်သည် အီကွေတာအနီးတွင် ကွဲပြားမှုများစွာမရှိသော်လည်း ရာသီများနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်သို့ ရွေ့လျားစေသည်။ သို့ရာတွင်၊ အထူးသဖြင့် ဤအချင်းအရာသည် အခြားဖြစ်စဉ်များနှင့်စပ်လျဉ်း၍ အမြဲမပြတ်ရှိနေသည်။ ဥပမာတစ်ခုမှာ အစ္စလာမ်ပြက္ခဒိန် ဖြစ်သည်။။ အငြင်းပွားဖွယ်ဖတ်ရှုမှုတစ်ခုတွင် Alexander Marshack သည် ဘီစီ ၂၅,၀၀၀ ခန့် သက်တမ်းရှိ အရိုးအမှတ်အသားတစ်ခုသည် လပြက္ခဒိန်တစ်နှစ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့သည်။ အခြားမှတ်သားထားသော အရိုးများသည် လပြက္ခဒိန်များကို ကိုယ်စားပြုနိုင်သည်။ အလားတူပင်၊ Michael Rappenglueck က နှစ် ၁၅,၀၀၀ သက်တမ်းရှိ ဂူပန်းချီတွင် အမှတ်အသားများသည် လပြက္ခဒိန်တစ်နှစ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ယုံကြည်သည်။

### Lunisolar

lunisolar ပြက္ခဒိန်သည် လများကို ရာသီများနှင့် ပြန်လည်ချိန်ညှိရန် လိုအပ်သလို အပိုလပေါင်းထည့်ခြင်းဖြင့် ချိန်ညှိသော လပြက္ခဒိန်တစ်ခုဖြစ်သည်။ Lunisolar ပြက္ခဒိန်၏ ထင်ရှားသော ဥပမာများမှာ တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ရေပန်းစားသော ဟိန္ဒူပြက္ခဒိန်နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပြက္ခဒိန်များဖြစ်သည်။ အခြားဥပမာမှာ ၁၉ နှစ်စက်ဝန်းကို အသုံးပြုသည့် ဟီဘရူးပြက္ခဒိန်ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား