Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ဒွိနာမစနစ်

အော်ကာ (ဝေလသတ်ငါး)၏ သိပ္ပံအမည် - အော်စိုင်းနပ်စ် မျိုးစု၊ အော်ကာ မျိုးစိတ်၊ အော်စိုင်းနပ်စ် အော်ကာ(*Orcinus orca*)
**နှစ်လုံးသုံး အမည်ပေးစနစ်** (**Binomial nomenclature**) သည် သက်ရှိမျိုးစုတို့၏ တရားဝင် အမည်ပေးစနစ်ဖြစ်ပြီး၊ အမည်တစ်ခုတွင် နှစ်ပိုင်းပါဝင်သည်။
ပထမပိုင်းသည် မျိုးစု (genus)ကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ ဒုတိယပိုင်းသည် မျိုးစိတ် (species)ကို ရည်ညွှန်းသည်။
အင်္ဂလိပ်ဘာသာတွင် **binominal nomenclature** သို့မဟုတ် **binary nomenclature**
ဟုလည်း ခေါ်ကြသေးသည်။ **လက်တင်အမည်** (**Latin name**) သို့မဟုတ် **သိပ္ပံအမည်** (**scientific name**) ဟုလည်း ရည်ညွှန်းကြသည်။ ဥပမာ၊ ခေတ်လူသားတို့သည် ဟိုမို (Homo) မျိုးစုဝင် ဖြစ်ပြီး၊ ဆေပီယန်စ် (sapiens) မျိုးစိတ်ဝင် ဖြစ်သည့်အတွက် ဟိုမို ဆေပီယန်စ် (Homo sapiens)ဟု ၎င်းကို အမည်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒိုင်နိုဆောအမျိုးတစ်ခုဖြစ်သည့်
တိုင်ရဲန်နိုဆောရပ်စ် ရက်ခ်စ် (Tyrannosaurus rex) သည် လူသိအများဆုံး သိပ္ပံအမည်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။ ဤအမည်ပေးစနစ်ကို ကားလ် လင်းနီးယပ် (L.)မှ သူ၏ "Species Plantarum" စာအုပ်တွင်
၁၇၅၃-ခုနှစ်တွင် တရားဝင် စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်ကို တွေ့ရသည်။

## သမိုင်းကြောင်း

|  |  |
| --- | --- |
|
ခေတ်သစ် နှစ်လုံးသုံး အမည်ပေးစနစ် (binomial nomenclature) မတီထွင်မှီ သိပ္ပံအမည်တစ်ခုတွင် ယေဘုယျအများသုံးအမည် (generic name)တွင် အခြား ပိုအသေးစိတ်သော အမည်တစ်ခုဖြစ်စေ၊ များစွာဖြစ်စေ ပေါင်းစပ်ခေါ်ဝေါ်သည့် စကားလုံးအများသုံး အမည်ပေးစနစ် (polynomial nomenclature) ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သေးသည်။ အဆိုပါစနစ်တွင် မျိုးစိတ်နှစ်မျိုးသာ ပါဝင်သည့် ရိုးရှင်းသော သက်ရှိအုပ်စုတစ်ခုအား မျိုးစုအတွက် ရည်ညွှန်းဝေါဟာရတစ်လုံး၊ မျိုးစိတ်အတွက် ရည်ညွှန်းဝေါဟာရတစ်လုံး အသုံးပြုကာ ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လွယ်ကူသည်။ သို့သော် မျိုးစိတ်များ ပိုမိုရှာဖွေတွေ့ရှိလာသည်နှင့်အမျှ အမည်များမှာ ပိုမိုရှည်လျားလာပြီး ခေါ်ဝေါ်အသုံးပြုရန် ပိုမိုခက်ခဲလာသည်။ ဥပမာ၊ ယနေ့ **Plantago media** အဖြစ်သိသောအပင်တစ်မျိုးကို **အဖျားရှူးသွားသော ဘဲဥပုံ အရွက်ရင့်များ၊ ဆလင်ဒါပုံဆူး၊ အဖျားရှူးသွားသော ဆလင်ဒါပုံ ရွက်ထွက်ကြား အရိုးတန်ရှိ ပင်ပျော့** (**Plantago foliis ovato-lanceolatus pubescentibus, spica cylindrica, scapo tereti**)ဟု ဤစနစ်တွင် အမည်ပေးသည်။ | Plantago mediaဟုခေါ်သော အပင်တစ်မျိုး |
|
Bauhins မိသားစုဝင်များနှင့် အထူးသဖြင့် Caspar Bauhin (၁၅၆၀-၁၆၂၄)တို့သည် လက်တင်ဖော်ပြချက် ပါဝင်သော အမည်ရှည်များကို အများအားဖြင့် စကားလုံးနှစ်လုံးသာ ပါဝင်သောအမည်များသို့ ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခြင်းအားဖြင့် နှစ်လုံးသုံး အမည်ပေးစနစ် (binomial nomenclature) ဖြစ်ပေါ်လာရန် အရေးကြီးသောခြေလှမ်းကို စတင်ခဲ့ကြသည်။
ဆွီဒင်လူမျိုး ရုက္ခဗေဒပညာရှင်နှင့် ဆရာဝန် ကားလ် လင်းနီးယပ် (L.) (၁၇၀၇-၁၇၇၈)က သူ၏ ၁၇၅၃-ခုနှစ်ထုတ် "Species Plantarum" စာအုပ်တွင် အမည်ငယ် ("trivial name" သို့မဟုတ် nomen triviale)တစ်ခုကို ယေဘုယျအများသုံးအမည် (generic name သို့မဟုတ် genus name)၏ အနောက်တွင် ဆက်၍ရေးခြင်းအားဖြင့် စာအုပ်တစ်လျှောက်လုံး တသမတ်တည်းသုံးနှုန်းသွားခြင်းဖြင့် နှစ်လုံးသုံး အမည်ပေးစနစ် (binomial nomenclature)ကို တီထွင်ကာ အခြားဇီဝဗေဒပညာရှင်များက အတုခိုး အသုံးပြုနိုင်ရန် စတင်လမ်းဖွင့်ခဲ့သည်။ | နှစ်လုံးသုံး အမည်ပေးစနစ် (binomial nomenclature) တီထွင်သူ ဆွီဒင်လူမျိုး ရုက္ခဗေဒပညာရှင်နှင့် ဆရာဝန် ကားလ် လင်းနီးယပ် (L.) (၁၇၀၇-၁၇၇၈) |

## သက်ရှိအချို့၏ ပုံများနှင့် နှစ်လုံးသုံး အမည်ပေးစနစ်သုံး အမည်များ

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| *E. coli*ဟုအတိုကောက်ခေါ်သော *Escherichia coli* ဘက်တီးရီးယား  | *Erithacus rubecula superbus* သို့မဟုတ် *Erithacus superbus* (the Tenerife robin or petirrojo) | *Magnolia hodgsonii* |

## ကိုးကား
# ကော်ရ်ဆီကာကျွန်း

ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ အနက် ကော့ရ်စ်
ကော့ရ်စ် အလံ
ကော့ရ်စ် စည်းတံဆိပ်
**ကော့ရ်စ်**(ပြင်သစ်: *Corse*) သို့မဟုတ် **ကော်ရ်ဆီကာ**(ကော်ရ်ဆီကာ: Corsica)သည် မြေထဲပင်လယ်တွင် တည်ရှိသော ပြင်သစ်ပိုင် ကျွန်းနှင့် ရေဂျောင် တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဗဟိုမြို့တော်သည် အာဂျက်ရှို ဖြစ်ပြီး ဧရိယာ ၈,၆၈၀ km2 နှင့် လူဦးရေ ၃၂၂,၁၂၀ (၂၀၁၃ ခုနှစ် စာရင်း) ရှိသည်။
# ကနေရီကျွန်းစု

Mount Teide (Tenerife)သည် စပိန်နိုင်ငံတွင် အမြင့်ဆုံးတောင်ဖြစ်ပြီး ဥရောပနှင့် စပိန်တွင် လည်ပတ်သူ အများဆုံးသော အမျိုးသား ဥယျာဉ်ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယမြောက် ဖြစ်သည်။**ကနေရီကျွန်းစု** (Canary Islands) သည် စပိန်နိုင်ငံပိုင်ကျွန်းစုဖြစ်၍ အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာအတွင်း တည်ရှိသည်။ အာဖရိကတိုက်

အနောက်မြောက်ကမ်းခြေမှ မိုင် ၆ဝ ခန့် ကွာဝေး၏။ ကျွန်း
အားလုံး၏ အကျယ်အဝန်းမှာ စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၂၈ဝ၇ ရှိ၍
အရှေ့မှ အနောက်သို့ ၂၈၈ မိုင်ခန့် ရှည်လျားသည်။ ထိုကျွန်းစု
တွင် ကျွန်းငယ်ကလေးများစွာနှင့် ကျွန်းကြီး ခုနစ်ကျွန်း ပါဝင်
ရာ ကျွန်းကြီးခုနစ်ကျွန်းမှာ တင်းနားရစ်၊ ဂရင်း ကနေရီ၊ ပါးလမား၊ ယားရိုး၊ ဂိုမေးရား၊ လန်သာရိုးတေးနှင့် ဖွာတေ ဗင်တူးရားတို့ ဖြစ်ကြသည်။

ကနေရီကျွန်းများ အားလုံးလိုလိုမှာပင် ကမ်းပါးစောက်များရှိ
ကြ၍ ချိုင့်ဝှမ်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေသည်။ ကျွန်းများပေါ်တွင်
အမြဲတမ်းစီးနေသည့် မြစ်ချောင်းများ မရှိချေ။ အရှေ့ဘက်တွင်
ကား ရေရှားလှ၏။ ရေများသော ကျွန်းများ၌ပင် ဆည်မြောင်း
များ ပြုလုပ်ပေးရသည်။

ရာသီဥတုမှာ ခြောက်သွေ့သော်လည်း မပူလွန်းသဖြင့် နေ
သာထိုင်သာရှိသည်။ အနောက်ဘက်ကမ်းခြေများတွင် မိုးရေချိန်
ပျမ်းမျှ ၁၆ လက်မမှ ၁၈ လက်မအထိ ရရှိ၍ ခြောက်သွေ့
သော အလယ်ပိုင်းများတွင် ၉ လက်မမှ ၁၂ လက်မခန့်အထိ
ရရှိသည်။

ကျွန်းများပေါ်တွင် နေထိုင်ကျက်စားသော နို့တိုက်သတ္တဝါ
များမှာ နည်းပါးလှသည်။ သို့ရာတွင် ငှက်မျိုးစုံလင်၍ စိတ်ဝင်
စားဖွယ်ကောင်းသည်။ ဆည်မြောင်းမရှိသော နေရာများတွင်
စိုက်ပျိုးရေး မဖွံ့ဖြိုးချေ။ အလေ့ကျပေါက်သော အပင်ငယ်မျိုး
များစွာအနက် ရာခိုင်နှုန်း ၃ဝ ခန့်မှာ ကနေရီကျွန်း၌သာ
ပေါက်ရောက် သော အပင်မျိုး ဖြစ်သည်။

ကနေရီကျွန်းစုသို့ ပထမဆုံးရောက်လာသော ဥရောပတိုက်
သားများမှာ စပိန်လူမျိုးများဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က နေထိုင်လျက်
ရှိသော တိုင်းရင်းသား ဂွမ်းချေး သို့မဟုတ် ဂွမ်ချိုလူမျိုးများမှာ
ယခုအခါ လူမျိုးတစ်မျိုး အနေဖြင့် မရှိတော့ချေ။ ယခု နေထိုင်
လျက်ရှိသော ကျွန်းသူကျွန်းသားများမှာ စပိန်လူမျိုးများ ထက်
အနည်းငယ် အသားမည်းသည်မှအပ များစွာ မခြားနား လှချေ။
ယောက်ျားများ အရပ်အမောင်း အနေတော်ရှိ၍ သန်မာ တောင့်
တင်းသော ကိုယ်လုံးကိုယ်ပေါက် ရှိလေသည်။ စပိန်ဘာသာစကားကိုသာ အသုံးပြုကြသည်။

ကနေရီကျွန်းစု၏ အဓိကထွက်ကုန်မှာ ငှက်ပျောနှင့် ခရမ်း
ချဉ်သီး ဖြစ်သည်။ ကြက်သွန်၊ အာလူး၊ ဆေးနှင့် ငါးလည်း
အသင့်အတင့်ထွက်သည်။ ဆိပ်ကမ်းမြို့ကြီးများမှာ လာပါး
လမားနှင့် ဆန်တာကရုတို့ ဖြစ်ကြလေသည်။

ကျွန်းများပေါ်တွင် လူဦးရေစုစုပေါင်း ရ၄၅ဝဝဝ (၁၉၄၆
ခုနှစ်)ခန့်ရှိ၍ ငါးဖမ်းခြင်း အသီးအနှံ စိုက်ပျိုးခြင်းတို့ဖြင့်
အသက်မွေးကြသည်။ အုပ်ချုပ်ရေး လွယ်ကူစေရန် ကျွန်းစုတွင်
မြို့တော်နှစ်မြို့ ထားရှိလေသည်။

## ကိုးကား