Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း

**ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း**သည် တိရစ္ဆာန်များ၊ အပင်များနှင့် အခြား သက်ရှိသက်မဲ့ အရာဝတ္တုများ သေဆုံးပြီးနောက် အပူချိန်နှင့် ဖိအားကြောင့် နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်သော်လည်း ပုံစံ ပျက်ယွင်းမသွားပဲ နဂိုမူလ ပုံစံအတိုင်း ကျောက်ဖြစ်နေသည့် ရုပ်ကြွင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ၁၈၀၀ ပြည့်နှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ရုပ်ကြွင်းများ၏ အရေးပါပုံကို သိလာကြ၍ သီးခြားပညာတစ်ရပ်အဖြစ် လေ့လာသင်ကြားကြလေသည်။

ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများကို ကမ္ဘာအနှံ့အပြားတွင် တွေ့ရသည်။ အပင်နှင့် သတ္တဝါ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းအမျိုးအစားများစွာပင်ရှိပြီးယင်းတို့သည် လွန်ခဲ့သောနှစ်သန်းပေါင်းများစွာအတွင်းမတူညီသော အချိန်ကာလအပိုင်းအခြားတို့၌ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကြသည့် ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း မှတ်တမ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းမှတ်တမ်းတို့ကိုဆက်လက်လေ့လာ၍ အတိတ်ကာလရှိ သက်ရှိတို့၏ ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ် (en:Evolution)၊ ကျောက်လွှာစဉ်တို့၏သက်တမ်း (Age of Formation)၊ အနည်ကျပတ်ဝန်း ကျင် (Sedimentary Environment) နှင့် အတိတ်ရာသီဥတု (en:Paleoclimatology) တို့ကိုခန့်မှန်းသိရှိနိုင်သည်

ငါးကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း
အပင်ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း
တွားသွားသတ္တဝါ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း
## ကျမ်းကိုး
# သားပိုက်ကြွက်

| သားပိုက်ကြွက် (Kangaroo Rat) Temporal range: Late Pliocene – Recent |
| --- |
|  |
| မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း  |
| လောက: | Animalia |
| မျိုးပေါင်းစု: | Chordata |
| မျိုးပေါင်း: | Mammalia |
| မျိုးစဉ်: | Rodentia |
| မျိုးရင်း: | Heteromyidae |
| မျိုးရင်းသေး: | Dipodomyinae |
| မျိုးစု: | Dipodomys Gray, 1841 |
| အမျိုးအစား မျိုးစိတ် |
| Dipodomys phillipsii  |
| မျိုးစိတ် |
| *Dipodomys agilis*
*Dipodomys californicus*
*Dipodomys compactus*
*Dipodomys deserti*
*Dipodomys elator*
*Dipodomys elephantinus*
*Dipodomys gravipes*
*Dipodomys heermanni*
*Dipodomys ingens*
*Dipodomys merriami*
*Dipodomys microps*
*Dipodomys nelsoni*
*Dipodomys nitratoides*
*Dipodomys ordii*
*Dipodomys panamintinus*
*Dipodomys phillipsii*
*Dipodomys simulans*
*Dipodomys spectabilis*
*Dipodomys stephensi*
*Dipodomys venustus* |

## ကိုးကား
# အဂူးတီကောင်

| အဂူးတီကောင် (Agouti) Temporal range: Recent
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
↓ |
| --- |
|  |
| Central American agouti |
| မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း  |
| လောက: | Animalia |
| မျိုးပေါင်းစု: | Chordata |
| မျိုးပေါင်း: | Mammalia |
| မျိုးစဉ်: | Rodentia |
| မျိုးရင်း: | Dasyproctidae |
| မျိုးစု: | Dasyprocta Illiger, 1811 |
| Species |
|
See text |

Dasyprocta coibae
**အဂူးတီကောင်**သည် အနောက်အိန္ဒိယကျွန်းစုနှင့် မက္ကဆီကိုနိုင်ငံတောင်ပိုင်းမှ တောင်ဘက် တောင်အမေရိကတိုက်တစ်လျှောက်ရှိ ပူနွေးသော တောနက်များ၌နေ၍ ထိုဒေသရှိ ကြံခင်းများ၊ ငှက်ပျောခင်းကြီးများကို အလွန်ဖျက်ဆီးတတ်သည့် ကိုက်ဖြတ်သတ္တဝါမျိုး ဖြစ်သည်။ ပူးများကဲ့သို့ အက်စီ ပရော့တီဒီး မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်၍ ဇီဝဗေဒအလိုအရ ဒက်စီပရော့တား အဂူးတီဟု ခေါ်သည်။ ယုန်နှင့် အတော်အတန် တူသည်။ သို့သော် နားရွက်မှာ တို၍ ဝိုင်းသည်။ ကိုယ်အလျား ၁၈ လက်မခန့် ရှည်သည်။ အမြီးမှာ မရှိသလောက် တိုသည်။ ခြေလက်များသည် ရှည်၍ သေးသွယ်သည်။ ပြေးသောအခါ သမင်ကလေးပြေးသည်နှင့် တူသည်ဟု ဆိုသည်။

အဂူးတီကောင်သည် နီညိုညိုအရောင်ရှိ၍ အသားမှာ ဖြူ၏။ စား၍ ကောင်းသဖြင့် လူကြိုက်များသည်။ အခြား မျိုးတူရွက်စား သတ္တဝါကလေးများကဲ့သို့ ညဉ့်အခါ အကောင် ၂ဝ လောက်အုပ်ဖွဲ့၍ လှည့်လည် ကျက်စားတတ်ကြသည်။ တောကြောင်၊ ကျား၊ ကျားသစ်များက ဖမ်းဆီး သတ်ဖြတ်စားခြင်းကို ခံကြရသည်။ နေ့အချိန်တွင် သစ်ခေါင်းများ၌ဖြစ်စေ၊ မြေတွင်းများ၌ဖြစ်စေ ပုန်းအောင်းနေတတ်ကြသည်။ အဂူးတီကောင်သည် သစ်မြစ်များ၊ အရွက်များ၊ အသီးမာများကို စားသည်။ အလွန် ရေကူးကောင်းသည်။

## ကိုးကား
# ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်

ဝရိန်ဆော်ခြင်းမှ ထွက်လာသော ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်များ
**ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်** (အင်္ဂလိပ်: Ultraviolet) ဆိုသည်မှာ မြင်နိုင်သော ခရမ်းရောင်ခြည်ထက် လှိုင်းတိုသော မမြင်နိုင်သည့် ရောင်ခြည်မျိုးဖြစ်သည်။ မိကျောင်းများနှင့် ငှက်ငယ်များကဲ့သို့ တိရစ္ဆာန် အများစုကမူ မြင်တွေ့နိုင်ပေသည်။ ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်ဟု ခေါ်ရခြင်းမှာ လူတို့မြင်နိုင်သော ခရမ်းရောင်ထက် ကြိမ်နှုန်းနှင့် လှိုင်းအလျားတို့အနေဖြင့် သာလွန်နေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည် ခေါ် အာထရာဗွိုင်းအိုရ်လက် ultraviolet ကို အင်္ဂလိပ်လို အတိုကောက်အားဖြင့် ယူဗွီ **UV** ဟု ခေါ်ပြီး နည်းပညာ နယ်ပယ်တွင်သာ ခေါ်ဆိုမှုများသည်။

အိပ်စရေးရောင်ခြည် စတင်ဖြစ်ပေါ်သည့် ရောင်ခြည်ထိလုနည်းပါး ကူးစပ်သွားသည်။ နေရောင်တွင် သဘာဝအားဖြင့် ပါဝင်၍ ပြဒါးမီးလုံး တစ်မျိုးဖြင့်လည်း ဖန်တီးထုတ်ယူနိုင်သည်။ မြေပြင်သို့ မရောက်မီ ထိုရောင်ခြည်ကို အိုဇုန်းလွှာက စုပ်ယူလိုက်သည်။ ထိုရောင်ခြည် အနည်းငယ်သည် အကျိုးပြုသော်လည်း များလွန်းလျှင် အန္တရာယ်ဖြစ်စေသည်။ ထိုရောင်ခြည်သည် ပိုးမွှားကို သေစေနိုင်စွမ်း ရှိသည်။

## ခရမ်းလွန်ဓာတ်ဖြာခြင်း

၃၈၀ နာနိုမီတာရှိ အားပျော့သော ခရမ်းလွန် ရောင်ခြည်သည် အိမ်သုံးပစ္စည်းအချို့ကို လင်းထိန်စေသည်။
ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်သည် ကျန်းမာရေးကို ထိခိုက်စေနိုင်သည်။ ဥပမာ − နေရောင်ခြည်တွင် ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်များ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့က နေလောင်ခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေကာ ကင်ဆာ ဖြစ်ပွားစေနိုင်သည် အထိဖြစ်တတ်သည်။ အိပ်စရေးစက်မှ ဖြာထွက်နိုင်သော လုပ်ငန်းသုံး ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်များသည်လည်း ကင်ဆာဖြစ်စေနိုင်ပြီး လူတို့၏ မျိုးပွားနှုန်းကို ကျဆင်းစေသည်။

ကမ္ဘာ့လေထု အမြင့်ပိုင်းရှိ အိုဇုန်းလွှာက ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည် အများအပြားကို စုပ်ယူထားသည်။ လူတို့ကြောင့် အများဆုံး ပျက်စီးသွားသော အမြင့်ပိုင်းရှိ အိုဇုန်းလွှာ ပျက်စီးမှုသည် ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်များ ကမ္ဘာမြေသို့ ကျလာခြင်းကို မတားဆီးနိုင်တော့ပေ။ ထို့ကြောင့် အရေပြား ကင်ဆာများ ပိုမိုဖြစ်ပွားလာသည်။

## အခြားကြည့်ရန်

* အနီအောက်ရောင်ခြည်
* အိပ်စရေးရောင်ခြည်

## ကိုးကား