Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Cumputador

Un cumputador pessonal
Un **cumputador** ye ua máquina capaç de bários tipos de tratamiento outomático de anformaçones. Eisemplos de cumputador son l ábaco, la calculadora, l cumputador analógico i l cumputador degital.
Un cumputador puode tener muitas outelizaçones, d'antre eilhas l armazenamiento de dados, porcessamiento de dados, cálclo an larga scala, zeinho andustrial, tratamiento de eimaiges gráficas, rialidade birtual, antretenimiento i cultura.

Ne l passado, l termo yá fui aplicado a pessonas respunsables por algun cálclo. An giral, antende-se por cumputador un sistema físico que faç algun tipo de cálclo. Eisiste inda l cunceito matemático rigoroso, outelizado an la teorie de la cumputaçon.

Atualmente las formas mais quemunes de cumputador an outelizaçon son ls sistemas ambubidos, pequeinhos çpositibos outelizados para cuntrolar outros çpositibos, cumo robós, máquinas ó brinquedos.
# Lhéngua almana

La **lhéngua almana** (*deutsche Sprache*) ó **alman** (*Deutsch*) ye ua lhéngua ando-ouropeia de l grupo oucidental de las lhénguas germánicas. La lhéngua almana ye la lhéngua cul maior númaro de falantes na Ounion Ouropeia.

Coincimiento d'alman ne ls países de la Ounion Ouropeia.
L'alman ye la única lhéngua oufecial na Almanha, Liechtenstein i Áustria. Ye lhéngua co-oufecial na Bélgica (cun francés i nerlandés) , Luxemburgo (cul francés i lluxemburgués), Suíça (cun francés, eitaliano i remanse) i na Eitália (ne l Tirol Meridional). Ye ua de las 20 (an 2007 21) lhénguas oufeciales de la Ounion Ouropeia.

## Gramatica

L alman ye ua lhéngua mui flexiba, teniendo cuatro causos gramaticales, nominatibo, acusatibo, datibo i genitivo.

## Sintaxe

An alman todos ls berbos ténen treminaçon an *-n*, i quase todos an *-en*.

**Padrones de treminaçon an alman-en*, ye la treminaçon mais quemum. Eisemplo: *essen* (comer)

*-in*, solo hai un berbo cun esta treminaçon *sein* (ser ó star)

*-ln*, poucos berbos ténen esta treminaçon. Eisemplo: *sammeln*

*-un*, solo hai un berbo cun esta treminaçon *tun* (fazer)

*-rn*, ye pouco frequente. Eisemplo: *nähern* (acercar)
# Ouniberso

*Universum* - Repersentaçon de l Ouniberso grabada an madeira, ousada por Camille Flammarion na obra *L'atmosphère: météorologie populaire*, (Paris 1888) - (Queloraçon de Heikenwaelder Hugo, Viena 1998).
La palabra **ouniberso** (de l lhatin *universus*, "todo anteiro", cumpuosto de *unus* i *versus*) ten bárias anterpretaçones, podendo ser dezido cumo "la totalidade de las cousas oubjeto de un studo que se bai fazer ou de un tema de que se bai a tratar". Antoce, la palabra puode ser tenido cumo la "Totalidade de las cousas". Na lhenguaige de l die a die poderímos dezir "Ouniberso de la Política", "Ouniberso de ls Jogos", "Ouniberso de las Mulhieres"... Esso son particularizaçones de la palabra. Se quejirmos chamar la totalidade de l todo físico i rial, la defeniçon aplicada tenerá carátele cosmológico.

## La ourige segundo ls astrónomos

L Big Bang, ou, *grande spanson*, tamien coincido cumo *modelo de grande stouro térmico*, parte de l percípio de Friedmann, segundo l qual anquanto l Ouniberso se alharga, la radiaçon cuntenida i la matéria sfria. Para antender la teorie de l Big Bang, debe-se an purmeiro lhugar antender l alhargamiento de l Ouniberso, dun punto A para un punto B; assi, podemos, zde agora, andar al para trás ne l spácio, antoce ne l tiempo, até al Big Bang.

Sabe-se que la matéria purmordial - muitos acraditan que ye l hidrogénio - al ajuntar-se grabitacionalmente dou ourige a las purmeiras galáxias, adonde aparecírun mais tarde streilhas i planetas, nun porcesso de spanson que inda se stá a dar, zde hai arrimado a 13,7 bilhones de anhos.

## Feturo

Nesta altura, ye inda ampossible garantir que l Ouniberso cuntinará a alhargar-se anfenitamente, lhebando a la zagregaçon de toda la matéria i a la sue muorte, ou se por acauso essa spanson abrandará i se ampeçará un porcesso de cundensaçon. Esta redadeira heipótese, que manten la possiblidade de se dar un fenómeno cuntrairo al Big Bang, l Big Crunch, lhieba a la cunclusion de que este Ouniberso poderá ser solo ua parte çtinta dun conjunto maior, a que outros 'Big Bangs' i 'Big Crunches' le dórun ourige. L filósofo alman Friedrich Nietzsche aperpuso la heipótese, na sue teorie de l Eiterno retorno, de que l Ouniberso i todos ls acuntecimientos que cuntén se repíten ou repetiran eiternamente de la mesma maneira.

## Ber tamien

* Bóbeda celhestre
* Acelaradores de partículas
* Aglomerado de streilhas
* Aglomerado de streilhas abierto
* Análese spetrográfica
* Big Splash
* Buraco branco
* Buraco negro
* Rabos cometários
* Ciclo Solar
* Cinturon de Kuiper
* Cometa
* Cosmogonie
* Cosmologie
* Eiclíptica
* Spácio-tiempo
* Sfera celhestre
* Sfera armilar
* Streilha de neutrones
* Spanson de l ouniberso
* Galáxia
* Lei de Hubble-Homason
* Teorie de la Relatebidade
* Grandura de l ouniberso
* Ouniberso ouserbable

## Lhigaçones sternas

* Ouniberso, Cosmologie
* Astronomie i Astrofísica - UFRGS
* Ouniberso
* Teories corrientes subre l Big Bang
* Modelo de Ouniberso Arquibado an 2009-01-29 ne l Wayback Machine.
# Péndulo simples

Ua eilustraçon dun péndulo simples.
An Macánica, un **péndulo simples** ye un strumiento ó ua montaige que cunsiste nun oubjeto que se abana al alredror dun punto fixo. L braço eisecuta mobimientos altarnados an torno de la posiçon central, chamada *posiçon d'eiquelíbrio*. L péndulo ye mui outelizado an studos de la fuorça peso i de l mobimiento ouscilatório.

La çcubierta de la periodicidade de l mobimiento pendular fui feita por Galileu Galilei. L mobimiento dun péndulo simples ambuolbe basicamente ua grandeza chamada período (simbolizada por *T*): ye l'anterbalo de tiempo que l'oubjeto lieba para percorrer toda la trajetória (ó seia, retornar a sue posiçon oureginal de lançamiento, ua beç que l mobimiento pendular ye periódico). Deribada dessa grandeza, eisiste la frequéncia (*f*), numericamente eigual al amberso de l período (f = 1 / T), i qu'antoce carateriza-se pul númaro de bezes (ciclos) que l'oubjeto percorre la trajetória pendular nun anterbalo de tiempo specífico. La ounidade de la frequéncia ne l SI ye l hertz, eiquibalente a un ciclo por segundo(1/s).

## Eiquaçon de l mobimiento

Denota-se por WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 l anglo formado antre la bertical i l braço de péndulo. Faç-se las seguintes heipóteses:

1. L braço ye formado por un filo nun flexible que se mantén siempre cul mesmo formato i cumprimiento.
2. Toda la massa, WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 , de l péndulo stá cuncentrada na punta de l braço a ua çtáncia custante WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 de l'eixe.
3. Nun eisisten outras fuorças a atuar ne l sistema senó la grabidade i la fuorça que mantén l'eixe de l péndulo fixo. (L mobimiento ye antoce cunserbatibo).
4. L péndulo rializa un mobimiento bidimensional ne l plano **xy**.

Ye fácele ber que la segunda lei de Newton fornece la seguinte eiquaçon defrencial ourdinária nó-linear coincida cumo eiquaçon de l péndulo:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
## Fórmula de l Período para pequeinhas ouscilaçones

Para pequeinhas ouscilaçones, l'aprossimaçon WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 dá la seguinte spresson pa l período de l péndulo:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
T: período

L: cumprimiento de l filo

g: acelaraçon de la grabidade

Bal la pena lembrar que l período de l péndulo nun depende de la massa i que l filo ten que ser eineilástico i de massa çprezible pa que nun altere l período(T).
Ua spresson percisa pa l período de l péndulo, bálida mesmo pa amplitudes tan grandes cumo WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 ye dada por:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 .
### Stimando l cumprimiento de l péndulo

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 puode ser spresso cumo WIKINIUM\_MATH\_PH\_18
Se ousarmos l Sistema anternacional d'ounidades (esto ye, cumprimiento an metros i tiempo an segundos), anton, na superfice de la Tierra (*g* = 9.80665 m/s²), l cumprimiento de l péndulo puode ser stimado de forma simples a partir de l sou período:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20
An outras palabras:
**Na superfice de la Tierra, l cumprimiento dun péndulo an metros ye cerca dun quarto de l quadrado de l sou período an segundos**.

## Ber tamien

* Péndulo físico
* Péndulo de Foucault
* Péndulo de Newton
# Timor-Leste

Bandeira de Timor-Leste Lhocalizaçon
**Timor-Leste** ó **Timor-Lheste** ye un paíç asiático qu'acupa la parte ouriental de l'ilha de Timor, ancluindo tamien l anclabe de Oecussi, l'ilha de Ataúro i l'ilhéu de Jaco. Las únicas frunteiras terrestres que l paíç ten ligan nel a la Andonésia, mas ten tamien frunteira marítima cula Austrália, ne l Mar de Timor, la sul. La capital de l paíç ye Díli, na cuosta norte. Timor-Leste ye un paíç mui muntanhoso i ten un clima tropical, cun dues staçones anuales detreminadas pul regime de las munçones.

Habitada zde hai cerca de 14 mil anhos, l purmeiro cuntato que tubo culs ouropeus fui culs pertueses qu'alhá chegórun an 1512, an busca de l sándalo. An 1975 Timor-Leste tornou-se andependiente de Pertual, mas fui eimediatamente ambadido pula Andonésia qu'aneixou l território. Inda assi, esta aneixaçon cuntou cun ua fuorte ouposiçon, calculando-se que cerca dun terço de la populaçon tenga perecido a las manos de las tropas acupantes i de sous colaboradores. Ximenes Belo i José Ramos Horta, dues figuras maiores de Timor-Leste, fúrun galardoados cul Prémio Nobel de la Paç an 1996. Passado quaije 25 anhos d'heiroica rejisténcia contra l'acupaçon, an 1999 l pobo timorense tubo ouportunidade de spressar la sue buntade nun referendum ourganizado pula Ourganizaçon de las Naciones Ounidas, tenendo cerca de 80% botado pula andependéncia. L'andependéncia fui recuperada an 20 de maio de 2002 i l lhíder stórico Xanana Gusmão tornou-se l purmeiro persidente eileito.

L paíç beneficia de ajuda anternacional i ten bastas jazidas de petrólio i gáç natural ne l chamado "Timor Gap" qu'ampéçan a ser sploradas. Inda assi, Timor-Leste cuntina a ser un de ls países mais probes de l mundo, passando por sucessibos períodos de fuorte anstabelidade política i social.

Timor-Leste cunta cun zasseis lhénguas nacionales, antre las quales l tétun que tamien ye lhéngua oufecial. L segundo lhéngua oufecial ye l pertués, cumprendido por 25% de ls timorenses. Debido a la recente acupaçon andonésia, grande parte de la populaçon cumprende tamien la lhéngua andonésia.
# Lhetónia

**Lhetónia**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Lhéngua oufecial** | Leton |
| **Capital** | Riga |
| **Área** | 64 589 km²  |
| **Populaçon**  - Total:  - Densidade: |  1 912 789 34,3 ab./km² |
| **Moneda** | Ouro |
| Hino nacional:*Dievs, svētī Latviju* |

La **Lhetónia** (*Latvijas Republika*) ye un paíç que queda ne l cuntinente ouropeu.
# Cidade de Ho Chi Minh

Ho Chi Minh Cidade
**Ho Chi Minh Cidade** ye un munecípio de Vietnam an la region Dong Nam Bo, de ária 2095,1 km² cun populaçon de
8.224.400 habitantes (2015) i densidade populacional de 3900 hab./km².
Aeroporto Anternacional Tan Son Nhat i a la Attiki Odos, la rodobia que corta la Ática.
# Eitália

**Repubblica Italiana**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Lhéngua oufecial** | Eitaliano  |
| **Capital**  - Populaçon:  | Roma 2 864 731(2015) |
| **Área** | 301.340 km²  |
| **Populaçon**  - Total:  - Densidade: |  60 507 590 (2017) 200,8 ab./km² |
| Hino nacional: Fratelli d'Italia  *ou* Inno di Mameli *noicon.* |

**Eitália** ye un paíç localizado ne l sudoeste de la Ouropa. La capital ye la cidade de Roma.

Principais cidades: Roma, Bari, Beneza, Berona, Bologna, Bolzano, Cagliari, Florenzia, Genoa, Mantua, Milon, Napolis, Padua, Palermo, Parma, Ravena, Turim, e Trieste.

## Fotografías

* Agrigento, Templo de la Concórdie
* Roma, l Vitoriáno
* Milon, l Duomo
* Cachoeiras de ls Marmore
* Caserta

## Lhigaçones sternas

* Portal de l Gobierno Eitaliano ()
* Portal de l Parlamento Eitaliano ()
# Eidade de l Fierro

Pieça de la eidade de l fierro
La **Eidade de l Fierro** correspunde al período an que acunteciu la metalurgie de l fierro. Este metal ye superior al bronze an relaçon a la dureza i abundáncia de jazidas
La Eidade de l Fierro ben caratelizada pula outelizaçon de l fierro cumo metal, outelizaçon amportada de l Ouriente atrabeç de la eimigraçon de tribos andouropeias (celtas), que a partir de 1.200 a.C. ampeçórun a chegar la Ouropa Oucidental, i l sou período alcança até la época romana i na Scandinábia até la época de l bikings (alredror de l anho 1.000 d.C).

L período de la Eidade de l Fierro ye dibedido an período de la cultura de Hallstatt i período de la cultura de La Tène.

Na Ouropa Central, la Eidade de l Fierro debide-se an quatro períodos:

* Cultura de l Túmulos.

* Cultura de ls Campos de Urnas (1.200-725 a.C.)

* Cultura de Hallstatt (800-450 a.C.)

* Cultura de La Tène (de 450 a.C.até a la cunquista romana).

Na Almanha ls storiadores defrencian ua Eidade de l Fierro antre pré-romana i outra romana (cultura de Jastorf).

An Pertual, anton parte de la Spánia, la Eidade de l Fierro ye eissencialmente dominada pula acupaçon de l território pul Ampério Romano, anque puodamos depender de la debison de l período an Eidade de l Fierro I i Eidade de l Fierro II, cumo l fizo Armando Coelho na sue obra Cultura Castreija.

## Ber tamien

* Proto-stória
* Eidade de l Bronze
* Arte celta
* Arte de ls pobos germánicos
# Moçambique

Bandeira de Moçambique Localizaçon
**Moçambique** ye un paíç de la cuosta ouriental de la África Austral, lhemitado la norte pula Zámbia, Malawi i Tanzánia, la leste pul Canhal de Moçambique i pul Ouceano Índico, la sul i oeste pula África de l Sul i a oeste pula Suazilándia i pul Zimbábue.

Ua antiga porbíncia ultramarina pertuesa, Moçambique fui quelonizado a partir de l seclo XVI. Eiqui eisistírun dibersos reinos bantos, l mais coincido deilhes fui l Ampério Monomotapa. Moçambique alcançou l'andependéncia a 25 de júnio de 1975, sendo anstituído un regime socialista de partido único. Antre 1976 i 1992, Moçambique fui fustigado por ua guerra cebil que causou cerca de 900 mil muortos i feridos.

L paíç ten un einorme potencial agrícola, inda assi l sou aprobeitamente ye grandemente lhemitado pula proliferaçon de minas terrestres nun zatibadas. Las praias paradisíacas i zonas porpícias al margulho ne ls sous mais de dous mil quilómetreos de lhitoral, bien cumo ls parques nacionales i reserbas naturales ne l anterior de l paíç, ténen benido a ser aprobeitados pa l turismo. Moçambique ye ua república persidencialista multipartidária zde 1994. La capital i maior cidade de Moçambique ye Maputo, chamada Lourenço Marques até 1976.

Moçambique cunta cun cerca de quatro dezenas de lhénguas nacionales, antre las quales l macua i l tsonga. L pertués, única lhéngua oufecial, ye ousado por 40% de ls moçambicanos, mas solo 6,5% l ten cumo lhéngua materna.
# Bismarck (Dakota de l Norte)

Bismarck
**Bismarck** ye la capital de l stado americano de Dakota de l Norte, cun 61 272 habitantes (2010).

## Lhigaçones sternas

* Páigina oufecial de Bismarck ()
# Sistema de numeraçon bigesimal

| Sistemas de numeraçon por cultura |
| --- |
| Numerales hindu-arábico |
| Árabe oucidental Árabe ouriental Família andiana | *Khmer* Mongólico *Thai* |
| Numerales leste-asiáticos |
| Chinés *Counting rods* Japonés | Coreano *Suzhou* |
| Numerales alfabéticos |
| *Abjad* Arménio *Āryabhaṭa* Cirílica | *Ge'ez* Griego (jónio) Heibraico |
| Outros sistemas |
| Ático Babilónica *Brahmi* Eigípcios Etrusco | Inuíte Maia Romano *Urnfield* |
| Lista de sistemas de numeraçon |
| Sistema de numeraçon posicional |
| 5, 10, 15, 20 |
| 2, 4, 8, 16, 32, 64 |
| 3, 6, 9, 12, 24, 30, 36, 60 |
| 1, 7, 13, 26 |
| v • e |

L sistema **bigesimal** ye l sistema de numeraçon que ten la base ne l númaro binte.

La base binte probabelmente ten la mesma ourige que la base dieç, que se relaciona a las cuntaiges primitibas feitas culs dedos - ne l causo de la base binte, somados ls dedos de las manos als de ls pies.

La base binte ye ousada pa la cuntaige i nomeaçon de ls numerales na Léngua francesa na qual, por eisemplo, l númaro 80 ye zeignado por *quatre bingts* ó seia, literalmente, *quatro bintes* 80.

L númaro binte (*tybe* ) tamien ye ousado cumo un númaro básico na Léngua dinamarquesa na qual *Tres* (abrebiado de *tresindstybe* ) senefica 3 bezes 20 ó seia 60; *firs* (abrebiado de *firsindstybe* ) senefica 4 bezes 20 esto ye 80.

Numerales maias.
Tamien na Léngua galesa l bocábulo *ugain* (binte) ye ousado cumo un númaro básico ambora ne l final de l seclo XX l sistema decimal tenga oubtido preferéncia. Ende, *Deugain* senefica 2 bezes 20 ó seia 40 , *trigain* senefica 3 bezes 20 ó seia 60. Antes de l'adoçon de l sistema decimal de moeda an 1971, *chwigain* de *papur* (6 bezes 20 (=120) de papéis) era l'apelido de la nota de 10 xelin (=120 pence).

Na Léngua georgiana l bocábulo *otsi* (binte) ye ousado cumo un númaro básico tamien. Por eisemplo l númaro 31 (*otsdatertmet'i* ) ó seia, literalmente, *binte-i-onze* . L númaro 67 (*samotsdashbidi* ) senefica " trés-binte-i- siete ".

Na ceblizaçon maia i asteca to la matemática i sistema de calendairos outelizaba la base bigesimal, l que les baliu la possibelidade de calcular cifras altíssemas i assi cunseguir percison superior a la de la matemática an uso na Ouropa de la época de ls çcubrimientos.

Ne l'antigo Reino Ounido ne l sistema de moeda corriente, habie binte xelins nun pound.

D'acuordo cul linguista alman Theo Vennemann, l sistema bigesimal na Ouropa tubo ourige na Léngua basca antiga i deilha fui cotada pulas outras lénguas ouropeias, notadamente lénguas cun ourige céltica cumo l francés i l dinamarqués.

Mas d'acuordo cun Menninger l sistema de numeraçon bigesimal se ouriginou na lenguaige de ls Normandos.
# Galileu (sonda spacial)

**Galileu** fui ua nabe spacial norte-amaricana nun tripulada, lançada pula NASA i gerenciada pul Jet Propulsion Laboratory – JPL, cula finalidade de studar l planeta Júpiter i las sues lunas.

Fui lançada an 18 de Outubre de 1989 pula nabe spacial Atlantis, na misson STS-34. La sonda chegou la Júpiter ne l die 7 de Dezembre de 1995 passado ua biaige de seis anhos pul spácio, sendo que la sonda passou por Bénus para pegar aceleraçon cun sue grabidade.

L nome de a misson an anglés ye **Galileo** i fui dado an houmenaige al renomado astrónomo de l Renacimiento **Galileu Galilei**.

La sonda Galileo, an agosto de 1989, an perparaçon.
La sonda Galileo yá ne l spácio, an Agosto de 1989.
A misson Galileu cunsistia an dues nabes spaciales. L'orbitador i ua sonda. L'orbitador tornou-se l purmeiro satélite artificial de Júpiter i lançou la purmeira sonda na atmosfera deste planeta. Sobrebou pula purmeira beç un asteróide i çcubriu l purmeiro satélite dun asteróide.

An 21 de Setembre de 2003, depuis de 14 anhos ne l spácio i 8 anhos orbitando al redror de Júpiter, a misson Galileu se ancerrou quando l'orbitador fui ambiado contra la densa atmosfera de Júpiter a 50 quilómetros por segundo, para garantir que nanhue luna local podisse ser cuntaminada cun algun microrganismo de la Tierra.

## Ligaçones sternas

* Site de la NASA subre a misson Galileu ()
* Site d'astronomie subre Júpiter Arquibado an 2005-10-28 ne l Wayback Machine.