# Imperu Almoravid

| Imperu Almoravidالمرابطون (Għarbi) *al-Murābiṭūn* ⵉⵎⵕⴰⴱⴹⴻⵏ (Berberu) *Imṛabḍen* |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
|  L-Imperu Almoravid fl-ibgħad twessigħ tiegħu, ċ. 1120. |
| **Belt kapitali** | * Azougui
* Agħmat (1058–ċ. 1070)
* Marrakexx (ċ. 1070–1147)
 |
| Lingwi uffiċjali | Għarbi |
| Lingwi reġjonali rikonoxxuti | Lingwi Berberi, Możarabiku |
| Reliġjon | Iżlam (Sunni)
Minoranzi: Kristjaneżmu (Kattolika Rumana), Ġudaiżmu |
| **Tip** | Imperu
* Vassalli nominali tal-Kalifat Għabbasi
 |
| Gvern | Monarkija ereditarja |
|  -  | **Titlu ta' ħakkiem** | Emir il-Misilmin |
|  -  | ċ. 1050–1057 | Jaħja bin Għumar |
|  -  | 1146–1147 | Isħaq bin Għali |
| Stabbiliment |  |
|  -  | Stabbili | madwar 1050  |
|  -  | Disstabbili | 1147  |
| Erja |
|  -  | st. 1120 | 1,000,000 km2  386,102 mil kwadru  |
| Valuta | Dinar Almoravid  |

L-**Imperu** tad-**dinastija Almoravida** jew sempliċiment **Almoravid** jew **il-Murabitin** jew **l-Imrabetin** (Għarbi: المرابطون, rum. *a**l-Murābiṭūn*; Berberu: ⵉⵎⵕⴰⴱⴹⴻⵏ, rum. *Imṛabḍen*, litteralment: “Dawk mir-ribat”) kienet imperu tad-dinastija Misilma Berbera imperjali iċċentrata fit-territorju tal-Marokk tal-lum. L-Almoravidi stabbilixxa l-imperu tagħhom fis-seklu 11 li jinfirex fuq il-Magreb tal-punent u l-Andalus, li beda fis-snin 50 u dam sal-waqgħa tiegħu f'idejn l-Almohadin fl-1147. Id-dinastija ħarġet minn koalizzjoni tal-Lamtuna, Gudala, u Massufa, tribujiet Berberi nomadi li jgħixu f'dik li llum hija l-Mawritanja u s-Saħara tal-Punent, jaqsmu t-territorju bejn id-Draa, in-Niġer, u x-xmajjar tas-Senegal. Matul l-espansjoni tagħhom fil-Magreb, l-Almoravidi waqqfu l-belt ta' Marrakexx bħala kapitali, midwar l-1070 is-sena.

L-Almoravidi kienu kruċjali biex jipprevjenu l-waqgħa tal-Andalus (ħakma Misilma fl-Iberja) għar-renji Kristjani Iberiċi, meta għelbu b’mod deċiżiv koalizzjoni tal-armati ta' Kastilja u ta' Aragoneżi fil-Battalja ta’ Sagrajas fl-1086. Dan ippermettilhom jikkontrollaw imperu li kien jiġġebbed 3,000 kilometres (1,900 mi) mit-tramuntana għan-nofsinhar. Il-ħakkiema tagħhom qatt ma sostnew it-titlu ta' kalif u minflok ħadu t-titlu ta' *Amir al-Muslimīn* ("Emir il-Misilmin") filwaqt li rrikonoxxew formalment il-ħakma tal-Kalifi Għabbasin f'Bagdad. Madankollu, il-ħakma tad-dinastija kienet relattivament qasira. L-Almoravidi waqgħu — fl-aqwa tas-setgħa tagħhom — meta naqsu milli jwaqqfu r-ribelljoni mmexxija minn Masmuda mibdija minn Iben Tumart. Bħala riżultat, l-aħħar emir tagħhom Isħaq bin Għali inqatel f'Marrakexx f'April 1147 mill-Kalifat Almohad, li ħa posthom bħala dinastija li tmexxi kemm fil-Magreb kif ukoll fl-Andalus.

## Isem

It-terminu "Almoravid" ġej mill-Għarbi *al-Murābiṭ* (المرابط), permezz tas-Spanjol: *almorávide.* It-trasformazzjoni tal-"b" fi *al-Murābiṭ* għall-"v" fi *almorávide* huwa eżempju ta' betaċiżmu bl-Ispanjol.

Bl-Għarbi, "il-Murabit" litteralment tfisser "wieħed li jorbot" iżda figurattivament tfisser "wieħed li lest għall-battalja f'fortizza". It-terminu huwa relatat mal-kunċett ta' *ribat* (رِباط, *ribāt* ), monasteru-fortizza tal-fruntiera tal-Afrika ta' Fuq, permezz tal-għerq r-b-t (ربط, *rabat*: jorbot, jew رابط, *rābat*: biex tibni u/jew tgħix kamp jew kenn temporanju).

L-isem "Almoravid" kien marbut ma' skola tal-liġi Maliki msejħa Dar il-Murabitin mwaqqfa fis-Sus l-Aqsa, il-Marokk tal-lum, minn studjuż jismu Waggag bin Żallu l-Lamti. Iben Żallu bagħat lill-istudent tiegħu Għabdalla bin Jasin biex jippriedka l-Islam Maliki lis-Sanhaġa Berberi tal-Adrar (il-Mawritanja tal-lum). Għalhekk, l-isem tal-Almoravidi ġej mis-segwaċi tad-Dar il-Murabitin, "id-dar ta' dawk li kienu marbuta flimkien fil-kawża ta' Alla."

L-isem jista' jkun relatat mar-*ribat* ta' Waggag bin Żallu fir-raħal ta' Aglu (qrib Tiznit tal-lum), fejn il-mexxej spiritwali futur Almoravid Għabdalla bin Jasin kiseb it-taħriġ inizjali tiegħu. Il-bijografu Marokkin tas-seklu 13 Iben iż-Żajjat il-Tadili, u Qadi Għijad qablu fis-seklu 12, innota li ċ-ċentru ta’ tagħlim ta’ Waggag kien jissejjaħ *Dar il-Murabitin* (Dar tal-Almoravidi), u dan seta’ ispira dak ta’ Iben Jasin għażla tal-isem għall-moviment.

Kontemporanji spiss irreferew għalihom bħala *l-mulatimin* ("dawk bil-veli", minn *litam*, Għarbi għal "velu"). L-Almoravidi jgħattu lilhom infushom taħt l-għajnejn b'litam, drawwa li adattaw minn Sanhaġa Berberi tan-nofsinhar (dan għadu jidher fost in-nies Tuareg moderni, iżda ma kienx tas-soltu aktar fit-tramuntana). Għalkemm prattiku għat-trab tad-deżert, l-Almoravidi insistew li jilbsu l-litam kullimkien, bħala marka ta' "barrani" f'ambjenti urbani, parzjalment bħala mod kif jenfasizzaw il-kredenzjali puritani tagħhom. Din serviet bħala l-uniformi tal-Almoravidi. Taħt il-ħakma tagħhom, il-liġijiet sumptwarji kienu jipprojbixxu lil xi ħadd ieħor milli jilbes il-litam, u b'hekk jagħmilha l-ilbies distintiv tal-klassi dominanti. Min-naħa tagħhom, l-Almohadin suċċessivi għamlu l-punt li jqarrqu l-velu Almoravid bħala simboliku ta' effeminazzjoni u dekadenza.

## Storja

Il-Marokk huwa dar għal tlieta mill-firxiet: l-Atlas Għoli (viżibbli miksi bil-borra fir-rokna tax-xellug), l-Atlas Nofsani (viżibbli bħala żewġ irqajja ta’ borra fil-grigal tal-Atlas Għoli) u Atlas Żgħir, magħruf ukoll bħala Anti-Atlas (mhux viżibbli iżda li jinsabu fil-lbiċ tal-Atlas Għoli).
### Oriġini

Il-Berberi tal-Magreb fiż-Żmien Medjevali bikri jistgħu jiġu kklassifikati bejn wieħed u ieħor fi tliet gruppi ewlenin: iż-Żenata madwar it-tramuntana, il-Masmuda, ikkonċentrati fiċ-ċentru tal-Marokk, u s-Sanhaġa, miġbura fil-parti tal-punent tas-Saħara u l-għoljiet tas-Saħara fil-lvant tal-Magreb. Is-Sanhaġa tal-lvant inkluda l-Berberi Kutama, li kienu l-bażi taż-żieda tad-dinastija Fatimija fil-bidu tal-10 seklu, u d-dinastija Żirija, li ħakmet l-Ifriqija bħala vassalli tal-Fatimi wara li dawn tal-aħħar marru l-Eġittu fl-972. Is-Sanhaġa tal-punent kienu maqsuma f’diversi tribujiet: il-Gażżula u l-Lamta fil-wied tad-Draa u l-għoljiet tal-medda fil-Anti-Atlas; aktar fin-nofsinhar, ikkampjati fis-Saħara tal-Punent, kienu l-Massufa, il-Bni Warith; u l-aktar fin-nofsinhar minn kollox, il-Lamtuna u l-Gudala, fil-kosta tal-Mawritanja sa l-artijiet tal-fruntiera tax-Xmara Senegal.

Il-fdalijiet ta’ Awdagħast (Aoudaghost), fejn kienet iċ-ċentru ta' ħafna renji u saltniet.
Raħal f'Souss-Massa fin-nofsinhar tal-Marokk.
Is-Sanhaġa tal-punent kien ġie kkonvertit għall-Iżlam xi żmien fis-seklu 9. Sussegwentement ġew magħqudin fis-seklu 10 u, bil-ħeġġa ta' konvertiti ġodda, nedew diversi kampanji kontra s-"Sudaniżi" (popli pagani tal-Afrika sub-Saħarjana). Taħt is-sultan tagħhom Tinbarutan bin Usfajxar, il-Lamtuna Sanhaġa waqqaf (jew qabad) iċ-ċittadella ta' Aoudaghost, waqfa kritika fuq ir-rotta kummerċjali trans-Saħarjana. Wara l-kollass l-għaqda s-Sanhaġa, Aoudaghost għadda lill-Imperu Gana; u r-rotot trans-Saħarjani ttieħdu mill-Magħrawa Żenati tas-Siġilmasa. Il-Magħrawa sfruttaw ukoll din id-diżunjoni biex iqaċċtu lill-Gażżula u l-Lamta Sanhaġa mill-mergħat tagħhom fil-widien tas-Sous u d-Draa. Madwar l-1035, ir-rajjes tal-Lamtuna Abu Għabdalla Muħammad bin Tifat (magħruf ukoll bħala Tarsina), ipprova jgħaqqad mill-ġdid it-tribujiet tad-deżert Sanhaġa, iżda r-renju tiegħu dam inqas minn tliet snin.

Madwar l-1040, Jaħja bin Ibrahim, rajjes tal-Gudala (u kunjat tal-mibki Tarsina), mar pellegrinaġġ lejn Mekka. Mar-irġigħ tiegħu, huwa waqaf fil-Kairouan fl-Ifriqija, fejn iltaqa' ma' Abu Għimran il-Fasi, nattiv ta' Fes u ġurista u studjuż tal-iskola Maliki Sunni. F'dan iż-żmien, Ifriqija kienet fil-ferment. Il-ħakkiem iż-Żiri, il-Mugħiżż bin Badis, kien qed jikkontempla b'mod miftuħ li jkisser mas-sidienu l-Fatimi Xigħi fil-Kajr, u l-ġuristi ta' Kairouan kienu qed jaġixxu għalih biex jagħmel dan. F'din l-atmosfera iebsa, Jaħja u Abu Għimran waqgħu f'konversazzjoni dwar l-istat tal-fidi f'artijiet twelidhom tal-punent, u Jaħja esprima d-diżappunt tiegħu għan-nuqqas ta' edukazzjoni reliġjuża u n-negliġenza tal-liġi Iżlamika fost in-nies tiegħu tas-Sanhaġa fin-nofsinhar. Bir-rakkomandazzjoni ta’ Abu Għimran, Jaħja bin Ibrahim għamel triqtu lejn ir-*ribat* ta’ Waggag bin Żelu fil-wied is-Sous fin-nofsinhar tal-Marokk, biex ifittex għalliem Maliki għan-nies tiegħu. Waggag inkarigah wieħed mir-residenti tiegħu, Għabdalla bin Jasin.

Għabdalla bin Jasin kien Berber Gażżula, u probabbilment konverti aktar milli Mislem imwieled. Ismu jista' jinqara bħala "iben Ja-Sin" (it-titlu tas-36 *sura* fil-Koran, *Ja-Sin*), li jissuġġerixxi li kien ħassar il-passat tal-familja tiegħu u "reġgħu twieled" mill-Ktieb Imqaddes. Iben Jasin ċertament kellu l-ħeġġa ta’ zelota puritan; it-twemmin tiegħu kien prinċipalment ikkaratterizzat minn formaliżmu riġidu u aderenza stretta mad-dettati tal-Quran, u t-tradizzjoni Ortodossa. (Kroniċi bħal il-Bakri jallegaw li t-tagħlim ta' Iben Jasin kien superfiċjali.) Il-laqgħat inizjali ta' Iben Jasin mal-poplu Guddala marru ħażin. Peress li kellu aktar ħeġġa milli profondità, l-argumenti minn Iben Jasin kien tlewwem mill-udjenza tiegħu. Huwa wieġeb għall-mistoqsijiet b’akkużi ta’ apostasija u ta pieni ħorox għall-iċken devjazzjonijiet. Il-Guddala malajr kellu biżżejjed u keċċieh kważi immedjatament wara l-mewt tal-protettur tiegħu, Jaħja bin Ibrahim, f'xi żmien fi madwar l-1040.

Iben Jasin, madankollu, sab riċeviment aktar favorevoli fost il-poplu Lamtuna ġirien. Probabbilment ħass il-qawwa organizzattiva utli tal-fervur devot minn Iben Jasin, il-rajjes ta' Lamtuna Jaħja bin Għumar il-Lamtuni stieden lir-raġel biex jipprietka lin-nies tiegħu. Il-mexxejja tal-Lamtuna, madankollu, żammew Iben Jasin bir-reqqa, u ssawwar sħubija aktar produttiva bejniethom. Filwaqt li jinvoka stejjer tal-ħajja bikrija ta' Muħammad, Iben Jasin ippriedka li l-konkwista kienet addendum meħtieġ għall-*islema* (Iżlamizzazzjoni), li ma kienx biżżejjed li sempliċement iżomm mal-liġi ta' Alla, iżda meħtieġ li wkoll teqred l-oppożizzjoni għaliha. Fl-ideoloġija Iben Jasin, xi ħaġa u kull ħaġa barra mil-liġi Iżlamika tista' tiġi kkaratterizzata bħala "oppożizzjoni". Huwa identifika t-tribaliżmu, b'mod partikolari, bħala ostaklu. Huwa jemmen li ma kienx biżżejjed li jħeġġeġ lill-udjenzi tiegħu biex iwarrbu l-lealtajiet tad-demm u d-differenzi etniċi tagħhom, u jħaddnu l-ugwaljanza tal-Misilmin kollha taħt ix-Xarigħa (Xarija), kien meħtieġ li jagħmlu dan. Għat-tmexxija l-Lamtuna, din l-ideoloġija ġdida qabdet max-xewqa twila tagħhom li jerġgħu jwaqqfu l-għaqda Sanhaġa u jirkupraw id-dominji mitlufa tagħhom. Fil-bidu tas-snin 1050, il-Lamtuna, taħt it-tmexxija konġunta ta’ Jaħja bin Għumar u Għabdalla bin Jasin — dalwaqt sejħu lilhom infushom *il-Murabitin* (Almoravidi) — bdew kampanja biex iġibu lill-ġirienhom għall-kawża tagħhom.

 Rappreżentazzjoni possibbli ta' Abu Bakr bin Għumar (immarkat "Rex Bubecar"), fil-grafika portolan tal-1413 ta' Mecia de Viladestes.
### Konkwisti bikrija

Fil-bidu tas-snin 1050, ħarġet tip ta triumvirat fit-tmexxija tal-moviment Almoravid, inklużi Għabdalla bin Jasin, Jaħja bin Għumar u ħuh Abu Bakr bin Għumar. Il-moviment issa kien iddominat mil-Lamtuna aktar milli mill-Guddala. Matul l-1050, l-Almoravidi bdew l-espansjoni tagħhom u l-konkwista tagħhom tat-tribujiet tas-Saħara. L-ewwel miri ewlenin tagħhom kienu żewġ bliet strateġiċi li jinsabu fit-truf tat-tramuntana u tan-nofsinhar tad-deżert: is-Siġilmasa fit-tramuntana u l-Awdagħust (Aoudaghost) fin-nofsinhar. Il-kontroll ta' dawn iż-żewġt ibliet jippermetti lill-Almoravidi jikkontrollaw b'mod effettiv ir-rotot tal-kummerċ trans-Saħarjan. Is-Siġilmasa kienet ikkontrollata mill-Magħrawa, parti mill-konfederazzjoni Berber ta' Żenata tat-tramuntana, filwaqt li Awdaghust kienet ikkontrollata mis-Soninke. Iż-żewġt ibliet inqabdu fl-1054 jew fl-1055. Siġilmasa nqabad l-ewwel u l-mexxej tiegħu, Masgħud bin Wannudin, inqatel, flimkien ma' mexxejja Magħrawa oħra. Skont sorsi storiċi, l-armata Almoravid rikkebet fuq l-iġmla u kienet tgħodd 30,000 għalkemm dan in-numru jista' jkun esaġerazzjoni. Imsaħħa bit-tħassir mir-rebħahom, ħallew gwarniġġjon ta’ tribujiet Lamtuna fil-belt u mbagħad daru lejn in-nofsinhar biex jaqbdu l-Awdagħust, li wettqu dik l-istess sena. Għalkemm il-belt kienet prinċipalment Misilma, l-Almoravidi xarrku l-belt u ttrattaw lill-popolazzjoni bl-aħrax fuq il-bażi li rrikonoxxew ir-re pagan tal-Gana.

Ftit wara li l-armata ewlenija Almoravid telqet minn Siġilmasa, il-belt irribellat u l-Magħrawa rritornaw lura, qatlu l-gwarniġġjon ta’ Lamtuna. Iben Jasin wieġeb billi organizza t-tieni spedizzjoni biex jaqbadha mill-ġdid, iżda l-Guddala rrifjutaw li jingħaqdu miegħu u minflok irritornaw lejn artijiethom fir-reġjuni tad-deżert tul il-kosta Atlantika. L-istoriku Amira Bennison tissuġġerixxi li xi Almoravidi, inklużi l-Guddala, ma kinux lesti li jiġu mkaxkra f'kunflitt mat-tribujiet qawwija Żenata tat-tramuntana u dan ħoloq tensjoni ma' dawk, bħal Iben Jasin, li raw l-espansjoni tat-tramuntana bħala l-pass li jmiss fil-fortuni tagħhom. Filwaqt li Iben Jasin mar lejn it-tramuntana, Jaħja bin Għumar baqa' fin-nofsinhar fl-Adrar, il-qalba tal-Lamtuna, f'post difiżibbli u pprovdut tajjeb imsejjaħ Ġebel Lamtuna, madwar 10 kilometri fil-majjistral ta' Atar modern. Il-fortizza tiegħu kien hemm fortizza msejħa Ażuggi (magħmula wkoll b'mod varjabbli bħala Azougui jew Ażukki), li kienet inbniet qabel minn ħuh Jannu bin Għumar il-Ħaġġ. Xi studjużi, fosthom Attilio Gaudio, Christiane Vanacker, u Brigitte Himpan u Diane Himpan-Sabatier jiddeskrivu lil Ażuggi bħala l-“ewwel kapital” tal-Almoravidi. Jaħja bin Għumar sussegwentement inqatel fil-battalja kontra l-Guddala fl-1055 jew 1056, jew aktar tard fl-1057.

Sadanittant, fit-tramuntana, Iben Jasin kien ordna lil Abu Bakr biex jieħu l-kmand tal-armata Almoravid u malajr ħadu lura lis-Siġilmasa. Sal-1056, kienu rebħu t-Taroudant u Wied is-Sous, u komplew jimponu l-liġi Iżlamika Maliki fuq il-komunitajiet li rebħu. Meta l-kampanja kkonkludiet dik is-sena, huma rtiraw lejn is-Siġilmasa u stabbilixxew il-bażi tagħhom hemmhekk. Kien madwar dan iż-żmien li Abu Bakr ħatar lill-kuġin tiegħu, Jusuf bin Taxfin, biex jikkmanda l-gwarniġġjon tal-belt.

Fl-1058, qasmu l-Atlas Għoli u rebħu Agħmat, belt kummerċjali prospera qrib l-għoljiet tal-muntanji, u għamluha l-kapitali tagħhom. Huma mbagħad ġew f'kuntatt mal-Bargħawata, konfederazzjoni tribali Berber li segwiet "ereżija" Iżlamika ppriedka minn Saliħ bin Tarif tliet sekli qabel. Il-Bargħawata okkupa r-reġjun fil-majjistral tal-Agħmat u tul il-kosta Atlantika. Huma rreżistu l-Almoravidi bil-qawwa u l-kampanja kontrihom kienet imdemmija. Għabdalla bin Jasin inqatel fil-battalja magħhom fl-1058 jew fl-1059, f'post imsejjaħ Kurīfalalt jew Kurifala. Sal-1060, madankollu, ġew maħkuma minn Abu Bakr bin Għumar u ġew sfurzati jikkonvertu għall-Iżlam ortodoss. Ftit wara dan, Abu Bakr kien wasal sa Meknes.

Lejn l-1068, Abu Bakr iżżewweġ mara Berbera nobbli u għonja, Żejneb in-Nafżawija, li kienet se ssir influwenti ħafna fl-iżvilupp id-dinastija. Żejneb kienet bint negozjant sinjur mill-Kairouan li kien stabbilixxa ruħu fil-Agħmat. Preċedentement kienet miżżewġa lil Laqut bin Jusuf bin Għali l-Magħrawi, il-ħakkiem tal-Agħmat, sakemm inqatel waqt il-konkwista Almoravid tal-belt.

### Twaqqif il-Marrakexx u diviżjoni interna

Kien madwar dan iż-żmien li Abu Bakr bin Għumar waqqaf il-kapitali l-ġdida ta' Marrakexx. Sorsi storiċi jikkwotaw varjetà ta' dati għal dan l-avveniment li jvarjaw minn 1062, mogħtija minn Iben Abi Żargħ u Iben Ħaldun, sa 1078 (470 AH), mogħtija minn Muħammad l-Idrisi. Is-sena 1070, mogħtija minn Iben Għidari, hija użata aktar komunement mill-istoriċi moderni, għalkemm 1062 għadha ċċitata minn xi kittieba. Ftit wara li waqqaf il-belt il-ġdida, Abu Bakr kien imġiegħel jirritorna lejn in-nofsinhar tas-Saħara sabiex jrażżan ribelljoni mill-Guddala u l-alleati tagħhom li heddew ir-rotot kummerċjali tad-deżert, jew fl-1060 jew fl-1071. Martu Żejneb tidher li ma kinitx lesta li ssegwih fin-nofsinhar u taha d-divorzju. Bħalma jidher fuq l-istruzzjonijiet ta' Abu Bakr, hija mbagħad kienet miżżewġa lil Jusuf bin Taxfin. Qabel telaq, Abu Bakr ħatar Iben Taxfin bħala d-deputat tiegħu responsabbli mit-territorji l-ġodda Almoravid fit-tramuntana. Skont Iben Għidari, Żejneb sar l-aktar konsulent politiku importanti tiegħu.

Sena wara, wara li irażżan ir-rewwixta fin-nofsinhar, Abu Bakr reġa’ lura lejn it-tramuntana lejn Marrakexx, u jistenna li jerġa’ jibda l-kontroll tiegħu tal-belt u tal-forzi Almoravid fl-Afrika ta’ Fuq. Iben Taxfin, madankollu, issa ma kienx lest li jċedi l-pożizzjoni tiegħu stess ta' tmexxija. Filwaqt li Abu Bakr kien għadu kkampjat qrib Agħmat, Iben Taxfin bagħatlu rigali lussużi iżda rrifjuta li jobdi t-taħrika tiegħu, allegatament fuq il-parir ta' Żejneb.Abu Bakr għaraf li ma kienx kapaċi jġiegħel il-kwistjoni u ma kienx lest jiġġieled battalja fuq il-kontroll ta' Marrakexx, għalhekk iddeċieda li jirrikonoxxi volontarjament it-tmexxija ta' Iben Taxfin fil-Magreb. Iż-żewġt irġiel iltaqgħu fuq art newtrali bejn Agħmat u Marrakexx biex jikkonfermaw l-arranġament. Wara waqfa qasira fl-Agħmat, Abu Bakr irritorna lejn in-nofsinhar biex ikompli t-tmexxija tiegħu tal-Almoravidi fis-Saħara.

Wara dan, l-Imperu Almoravid kien maqsum f'żewġ partijiet distinti iżda ko-dipendenti: waħda mmexxija minn Iben Taxfin fit-tramuntana, u oħra mmexxija minn Abu Bakr fin-nofsinhar. Abu Bakr kompla jiġi rikonoxxut formalment bħala l-mexxej suprem tal-Almoravidi sal-mewt tiegħu fl-1087. Sorsi storiċi ma jagħtu l-ebda indikazzjoni li ż-żewġ mexxejja ttrattaw lil xulxin bħala għedewwa u Iben Taxfin baqa’ jdaħħal muniti f’isem Abu Bakr sal-mewt tal-aħħar. Wara t-tluq ta' Abu Bakr, Iben Taxfin kien fil-biċċa l-kbira responsabbli għall-bini tal-istat Almoravid fil-Magreb matul l-għoxrin sena li ġejjin. Wieħed minn ulied Abu Bakr, Ibrahim, li serva bħala l-mexxej Almoravid f'Siġilmasa bejn l-1071 u l-1076 (skont il-muniti nħadmu hemmhekk), żviluppa rivalità ma' Iben Taxfin u pprova jikkonfrontah lejn l-1076. Huwa mexa lejn Agħmat bl-intenzjoni li jirkupra l-pożizzjoni ta’ missieru fil-Magreb. Kmandant Almoravid ieħor, Mażdali bin Tilankan, li kien relatat maż-żewġt irġiel, neħħa s-sitwazzjoni u kkonvinċa lil Ibrahim biex jingħaqad ma’ missieru fin-nofsinhar aktar milli jibda gwerra ċivili.

### Aktar konkwisti fil-Magreb

Iben Taxfin kien sadanittant għen biex iġib iż-żona kbira ta’ dak li llum huwa l-Marokk, is-Saħara tal-Punent, u l-Mawritanja taħt il-kontroll Almoravid. Hu qatta’ mill-inqas diversi snin jaqbad kull forti u insedjament fir-reġjun ta’ madwar Fez u fit-Tramuntana tal-Marokk. Wara li l-biċċa l-kbira tar-reġjun tal-madwar kien taħt il-kontroll tiegħu, fl-aħħar seta' jirbaħ lil Fez b'mod definittiv. Madankollu, hemm xi kontradizzjoni u inċertezza fost is-sorsi storiċi dwar il-kronoloġija eżatta ta’ dawn il-konkwisti, b’xi sorsi jmorru l-konkwisti ewlenin għall-1060 u oħrajn għall-1070. Xi awturi moderni jsemmu d-data tal-konkwista finali ta’ Fes bħala 1069 (461 WH). L-istoriku Ronald Messier jagħti d-data b’mod aktar speċifiku bħala t-18 ta’ Marzu 1070 (462 WH). Storiċi oħrajn iddataw din il-konkwista għall-1074 jew l-1075.

Fl-1079, Iben Taxfin bagħat armata b'saħħitha ta' 20,000 minn Marrakexx biex timbotta lejn dak li llum huwa Tlemcen biex jattakkaw lill-Beni Yagħla, it-tribù Żenata li jokkupa ż-żona. Immexxija minn Mażdali bin Tilankan, l-armata għelbet lill-Bni Yagħla fil-battalja ħdejn il-wied tax-Xmara Moulaja u eżegwit lill-kmandant tagħhom, Mali bin Yagħla, iben il-ħakkiem ta' Tlemcen. Madankollu, Iben Tilankan ma mbuttatx lejn Tlemcen mill-ewwel peress li l-belt ta' Oujda, okkupata mill-Bni Iżnasan, kienet qawwija wisq biex tinqabad. Minflok, Iben Taxfin innifsu rritorna b'armata fl-1081 li qabdet Oujda u mbagħad rebaħ lil Tlemcen, immassakrat il-forzi Magħrawa hemmhekk u l-mexxej tagħhom, l-Għabbas bin Baħti il-Magħrawi. Huwa ippressat fuq u mill-1082 kien maqbud Alġiers. Iben Taxfin sussegwentement ittratta lil Tlemcen bħala l-bażi tal-Lvant tiegħu. F'dak iż-żmien, il-belt kienet tikkonsisti f'insedjament antik imsejjaħ Agadir, iżda Iben Taxfin waqqaf belt ġdida ħdejha msejħa Takrart, li aktar tard ingħaqdet ma' Agadir fil-perjodu Almohad biex issir il-belt preżenti.

L-Almoravidi sussegwentement ħabtu mal-Ħammadin lejn il-Lvant diversi drabi, iżda ma għamlux sforz sostnut biex jirbħu l-Magħrib ċentrali u minflok iffokaw l-isforzi tagħhom fuq fronti oħra. Eventwalment, fl-1104, iffirmaw trattat ta’ paċi mal-Ħammadin. Alġiers saret l-aktar post tal-Lvant tagħhom.

Sas-snin 1080, il-ħakkiema Misilmin lokali fl-Andalus (il-Peniżola Iberika Iżlamika) kienu qed jitolbu l-għajnuna ta’ Iben Taxfin kontra r-renji Kristjani li qed jindaħlu fit-tramuntana. Iben Taxfin għamel il-qbid ta' Ceuta l-objettiv primarju tiegħu qabel ma għamel kwalunkwe tentattiv biex jintervjeni hemmhekk. Ceuta, ikkontrollata mill-forzi ta’ Żenata taħt il-kmand ta’ Dija d-Dawla Jaħja, kienet l-aħħar belt kbira fuq in-naħa Afrikana tal-Istrett ta’ Ġibiltà li kienet għadha żżomm kontrih. Bi tpattija għall-wegħda li tgħinu, Iben Taxfin talab li l-Mugħtamid bin Għabbad, il-ħakkiem tat-Tajfa Sivilja, jipprovdi għajnuna biex jassedja l-belt. Il-Mugħtamid obbliga u bagħat flotta biex timblokka l-belt bil-baħar, filwaqt li iben ta' Iben Taxfin, Tamim mexxa l-assedju bl-art. Il-belt finalment ċediet f'Ġunju*–*Lulju 1083 jew f'Awwissu 1084.

Iben Taxfin għamel sforzi wkoll biex jorganizza l-isfera l-ġdida tal-Almoravid. Taħt il-ħakma tiegħu, il-Magreb tal-punent kien maqsum fi provinċji amministrattivi definiti tajjeb għall-ewwel darba *–* qabel dan, kien l-aktar territorju tribali. Ġie stabbilit gvern ċentrali li qed jiżviluppa f'Marrakexx, filwaqt li fda provinċji ewlenin f'idejn alleati u qraba importanti. L-istat Almoravid li kien għadu qed jitwieled kien iffinanzjat parzjalment mit-taxxi permessi taħt il-liġi Iżlamika u mid-deheb li ġie mill-Gana fin-Nofsinhar, iżda fil-prattika baqa’ dipendenti fuq il-*għanejjem* (*spoils)* ta’ konkwisti ġodda. Il-maġġoranza tal-armata Almoravid baqgħet tkun komposta minn rekluti Sanhaġa, iżda Iben Taxfin beda wkoll jirrekluta skjavi biex jiffurmaw gwardja personali (*ħaxm*), inklużi 5000 suldat iswed (*għabid*) u 500 suldat abjad (*uluġ*, x'aktarx ta' oriġini Ewropea).

F'xi punt, Jusuf bin Taxfin tmexxa biex jirrikonoxxi lill-kalifi Għabbasin f'Bagdad bħala s-sinjuri. Filwaqt li l-Għabbasin infushom kellhom ftit poter politiku dirett sa dan iż-żmien, is-simboliżmu ta' dan l-att kien importanti u saħħaħ il-leġittimità ta' Iben Taxfin. Skont Iben Għidari, kien fl-istess ħin li Iben Taxfin ħa wkoll it-titlu ta' *Amīr al-Muslimīn* (Emir il-Misilmin). Iben Għidar data dan għall-1073–1074, iżda xi awturi, inkluż l-istoriku modern Évariste Lévi-Provençal, iddataw din id-deċiżjoni politika għal aktar tard, x'aktarx meta l-Almoravidi kienu fil-proċess li jiżguraw il-kontroll tal-Andalus. Skont Amira Bennison, ir-rikonoxximent tal-kalif Għabbasi għandu jkun ġie stabbilit sa mhux aktar tard mill-1090. Meta Abu Bakr bin l-Għarabi żar Bagdad bejn l-1096 u l-1098, possibbilment bħala parti minn ambaxxata Almoravid għall-Kalif il-Mustażhir, huwa sostna li s-Salwiet il-Ġimgħa kien diġà qed jingħata f'isem il-kalif Għabbasi fit-territorji mmexxija minn Jusuf bin Taxfin.

### Almoravidi tan-Nofsinhar u l-Imperu tal-Gana

Wara li ħalla lil Jusuf bin Taxfin fit-tramuntana u rritorna lejn in-nofsinhar, Abu Bakr bin Għumar allegatament għamel Ażuggi l-bażi tiegħu. Il-belt aġixxiet bħala l-kapitali tal-Almoravidi tan-nofsinhar taħtu u s-suċċessuri tiegħu. Minkejja l-importanza tar-rotot kummerċjali tas-Saħara għall-Almoravidi, l-istorja tal-ġwienaħ tan-nofsinhar tal-imperu mhix dokumentata sew f'sorsi storiċi Għarbi u ħafna drabi hija traskurata fl-istorja tal-Maghreb u l-Andalus. Dan ħeġġeġ ukoll diviżjoni fl-istudji moderni dwar l-Almoravid, bl-arkeoloġija għandha rwol akbar fl-istudju tal-ġwienaħ tan-Nofsinhar, fin-nuqqas ta' sorsi aktar testwali. In-natura eżatta u l-impatt tal-preżenza Almoravid fis-Saħel hija suġġett diskuss ħafna fost l-Afrikaniżi.

Skont it-tradizzjoni Għarbija, l-Almoravidi taħt it-tmexxija ta' Abu Bakr rebħu l-Imperu tal-Gana, imwaqqaf mis-Soninke, f'xi żmien madwar l-1076–77. Eżempju ta' din it-tradizzjoni huwa r-rekord tal-istoriku Iben Ħaldun, li kkwota lil Xiħ Għutman, il-faqi tal-Gana, bil-miktub fl-1394. Skont dan is-sors, l-Almoravidi dgħajfu lill-Gana u ġabru ġieħ mis-Sudan, sal-punt li l-awtorità tal-ħakkiema tal-Gana naqset, u ġew sottomessi u assorbiti mis-Sosso, poplu ġar tas-Sudan. Tradizzjonijiet fil-Mali kienu jirrelataw li s-Sosso attakkaw u ħadu l-Mali wkoll, u l-ħakkiem tas-Sosso, Sumaouro Kanté, ħa l-art f’idejh.

Madankollu, kritika minn Conrad u Fisher (1982) argumentaw li l-kunċett ta' kwalunkwe konkwista militari Almoravid fil-qalba tiegħu huwa sempliċement folklor perpetwat, derivat minn interpretazzjoni ħażina jew dipendenza naive fuq sorsi Għarbi. Skont il-Professur Timothy Insoll, l-arkeoloġija tal-Gana tal-qedem sempliċement ma turix is-sinjali ta' bidla mgħaġġla u qerda li jkunu assoċjati ma' kwalunkwe konkwisti militari tal-era Almoravidi.

Dierke Lange qabel mat-teorija oriġinali tal-inkursjoni militari iżda jargumenta li dan ma jipprekludix l-aġitazzjoni politika Almoravid, u sostna li l-fattur ewlieni tal-mewt tal-Imperu tal-Gana kien dovut ħafna lil dan tal-aħħar. Skond Lange, l-influwenza reliġjuża Almoravida kienet gradwali, aktar milli r-riżultat ta' azzjoni militari; hemmhekk l-Almoravidi kisbu l-poter billi żżewġu fost in-nobbli tan-nazzjon. Lange jattribwixxi t-tnaqqis tal-Gana antika għal bosta fatturi mhux relatati, li wieħed minnhom x'aktarx huwa attribwibbli għal ġlidiet dinastiċi interni instigati mill-influwenza Almoravida u pressjonijiet Iżlamiċi, iżda nieqes minn konkwista militari.

Din l-interpretazzjoni tal-ġrajjiet ġiet ikkontestata minn studjużi aktar tard bħal Sheryl L. Burkhalter li argumentaw li tkun xi tkun in-natura tal-"konkwista" fin-nofsinhar tas-Saħara, l-influwenza u s-suċċess tal-moviment Almoravid fl-iżgurar deheb tal-Afrika tal-punent u ċ-ċirkolazzjoni tiegħu b’mod wiesa’ kien jeħtieġ livell għoli ta’ kontroll politiku.

Il-pożizzjoni tradizzjonali tgħid li l-gwerra li segwiet mal-Almoravidi imbuttat lill-Gana fuq it-tarf, u spiċċat il-pożizzjoni tar-renju bħala qawwa kummerċjali u militari sal-1100. Hija waqgħet fi gruppi tribali u tmexxija tar-rwasa, li wħud minnhom aktar tard assimilaw fl-Almoravidi filwaqt li oħrajn waqqfu l-Imperu Mali.

Il-ġeografu Għarbi Iben Xihab iż-Żuhri kiteb li l-Almoravidi temmew Iżlam Ibadi f'Tadmekka fl-1084 u li Abu Bakr "wasal fil-muntanja tad-deheb" fin-nofsinhar profond. Abu Bakr fl-aħħar miet f'Tagant f'Novembru 1087 wara ferita fil-battalja—skont it-tradizzjoni orali, minn vleġġa – waqt li kien qed jiġġieled fir-reġjun storiku tas-Sudan.

Wara l-mewt ta' Abu Bakr (1087), il-konfederazzjoni tat-tribujiet Berbera fis-Saħara kienet maqsuma bejn id-dixxendenti ta' Abu Bakr u ħuh Jaħja, u kienet titlef il-kontroll tal-Gana. Sheryl Burkhalter tissuġġerixxi li iben Abu Bakr Jaħja kien il-mexxej tal-ispedizzjoni Almoravid li rebħet il-Gana fl-1076, u li l-Almoravidi kienu jibqgħu ħajjin mit-telfa tal-Gana u t-telfa fil-Magreb mill-Almohadin, u kienu ħakmu s-Saħara sal-tmiem is-seklu 12.

### Espansjoni fl-Andalus

Ir-Renji Twajjef fl-1037 (bl-Ispanjol).
Fil-bidu, jidher Iben Taxfin ftit li xejn kellu interess li jinvolvi lill-Almoravidi fil-politika tal-Andalus (it-territorji Misilmin fil-Peniżola Iberika). Wara l-kollass il-*Ħilafa Qurtuba* (Kalifat Córdoba) tad-dinastija Umawija fil-bidu tas-seklu 11, l-Andalus kien inqasam f'renji jew bliet-stati żgħar magħrufa bħala t-tajfiet/twajjef (singular: tajfa). Dawn l-istati ġġieldu kontinwament ma’ xulxin iżda ma setgħux iqajmu armati kbar tagħhom stess, u għalhekk saru jiddependu minflok fuq ir-rejiet Kristjani tat-tramuntana għall-appoġġ militari. Dan l-appoġġ ġie żgurat permezz tal-ħlas regolari ta’ *parias* (tributi) lir-rejiet Insara, iżda l-ħlasijiet saru piż fiskali li xeħet it-teżori ta’ dawn il-ħakkiema lokali. Min-naħa tagħhom, il-mexxejja tat-Tajfa għabbew lis-suġġetti tagħhom b'żieda fit-tassazzjoni, inklużi taxxi u tariffi li ma kinux meqjusa legali taħt il-liġi Iżlamika. Hekk kif il-ħlasijiet tat-tribut bdew jonqsu, ir-renji Kristjani rrikorrew għal rejds punittivi u eventwalment għall-konkwista. Ir-rejiet it-tajfa ma kinux lesti jew ma setgħux jingħaqdu biex jiġġieldu din it-theddida, u anke r-renju tajfa l-aktar qawwija, it-*Tajfa Ixbilija* (Tajfa Sivilja), ma setgħetx tirreżisti l-avvanzi Kristjani.

Wara l-qbid Almoravid ta' Ceuta (fl-1083) fuq ix-xatt tan-nofsinhar tal-Istrett ta' Ġibiltà, it-triq kienet issa miftuħa għal Iben Taxfin biex jintervjeni fl-Andalus. Kien f'din l-istess sena li Alfonso VI, ir-re tal-Kastilja u l-León, mexxa kampanja militari fin-nofsinhar tal-Andalus biex jikkastiga lill-Mugħtamid is-Sevilji talli naqas milli jagħtih ġieħ. L-ispedizzjoni tiegħu ippenetrat it-triq kollha lejn Tarifa, l-iktar punt tan-nofsinhar tal-Peniżola Iberika. Ftit snin wara, f'Mejju 1085, ħataf il-kontroll ta' Toledo, li qabel kienet waħda mill-aktar bliet-stati b'saħħithom fl-Andalus. Ftit wara, huwa wkoll beda assedju ta' Zaragoza. Dawn l-avvenimenti drammatiċi ġiegħlu lir-rejiet tajfa biex finalment jikkunsidraw li jfittxu intervent estern mill-Almoravidi. Skont l-aktar sors Għarbi dettaljat, kien il-Mugħtamid, il-ħakkiem is-Sivilja, li sejjaħ laqgħa mal-ġirien tiegħu, il-Mutawakkil il-Bataljawsi (tal-Badajoz) u Għabdalla bin Buluggin il-Għarnati (tal-Granada), fejn qablu li jibagħtu ambaxxata lil Iben Taxfin jappella għall-għajnuna tiegħu. Ir-rejiet tat-twajjef kienu konxji tar-riskji li ġew b'intervent Almoravid iżda kkunsidrawha l-aħjar għażla fost l-għażliet ħżiena tagħhom. Jingħad li l-Mugħtamid irrimarka bl-imrar: “Aħjar li tirgħu l-iġmla milli tkun ragħaj tal-ħnieżer” – jiġifieri aħjar li tissottometti ruħha lil ħakkiem Mislem ieħor milli tispiċċa bħala sudditi ta’ re Kristjan.

Bħala kundizzjoni għall-għajnuna tiegħu, Iben Taxfin talab li Algeciras (belt fuq ix-xatt tat-tramuntana tal-Istrett ta’ Ġibiltà, madwar Ceuta) tiġi ċeduta lilu sabiex ikun jista’ jużaha bħala bażi għat-truppi tiegħu. Il-Mugħtamid qabel. Iben Taxfin, attenta mill-eżitazzjoni tar-rejiet twajjef, immedjatament bagħat forza bil-quddiem ta' 500 suldat madwar l-istrett biex jieħu l-kontroll ta' Algeciras. Dan għamlu f'Lulju 1086 mingħajr ma ltaqgħu ma' reżistenza. Il-kumplament tal-armata Almoravida, li kienu jammontaw għal madwar 12,000, dalwaqt segwa. Iben Taxfin u l-armata tiegħu mbagħad marru lejn Sivilja, fejn iltaqgħu mal-forzi tal-Mugħtamid, il-Mutawakkil, u Għabdalla bin Buluggin. Alfonso VI, meta sema' b'dan l-iżvilupp, neħħa l-assedju tiegħu ta' Zaragoza u mar lejn in-nofsinhar biex jaffaċċjahom. Iż-żewġ naħat iltaqgħu f’post fit-tramuntana ta’ Badajoz, imsejjaħ Zallaqa fis-sorsi Għarbi u Sagrajas fis-sorsi Kristjani. Fil-Battalja ta' Sagrajas (jew Battalja ta' Żallaqa), fit-23 ta' Ottubru 1086, Alfonso ġie megħlub sew u mġiegħel jirtira lejn it-tramuntana f'diżordni. Il-Mugħtamid irrakkomanda li jagħfsu l-vantaġġ tagħhom, iżda Iben Taxfin ma segwiex aktar l-armata Kristjana, minflok irritorna lejn Sivilja u mbagħad lejn l-Afrika ta' Fuq. Jistaʼ jkun li ma kienx lest li jibqaʼ ‘l bogħod mill-​bażi tad-​dar tiegħu għal żmien twil wisq jew li l-​mewt ta' ibnu l-​kbir, Sir, ħeġġiġtu biex jirritorna.

Wara t-tluq ta' Iben Taxfin, Alfonso VI malajr reġa' kompla l-pressjoni tiegħu fuq ir-rejiet twajjef u ġiegħelhom jerġgħu jibagħtu ħlasijiet ta' tribut. Huwa qabad il-fortizza ta' Aledo, qata' l-Lvant ta l-Andalus mir-renji Musulmani l-oħra. Sadanittant, Iben Raxiq, il-ħakkiem ta' Murcia, kien involut f'rivalità mal-Mugħtamid is-Sevilji. Bħala riżultat, din id-darba kienu l-elite jew notevoli (*wuġūh*) tal-Andalus li issa talbu għall-għajnuna mill-Almoravidi, aktar milli r-rejiet tat-twajjef. F'Mejju-Ġunju 1088, Ibwn Taxfin niżel f'Algeciras ma' armata oħra, malajr magħquda minn al-Mugħtamid tas-Sivilja, minn Għabdalla bin Buluggin tal-Granada, u minn truppi oħra mibgħuta minn Iben Sumadih tal-Almería u Iben Raxiq tal-Murcia. Imbagħad ħarġu biex jerġgħu jieħdu lil Aledo. L-assedju, madankollu, kien imminat minn rivalitajiet u diżunjoni fost ir-rejiet twajjef. L-aħbar eventwalment waslet għand il-Misilmin li Alfonso VI kien qed iġib armata biex jgħin lill-gwarniġġjon ta’ Kastilja. F'Novembru 1088, Iben Taxfin neħħa l-assedju u reġa' mar lura lejn l-Afrika ta' Fuq, wara li ma kiseb xejn. Alfonso VI bagħat lill-kmandant fdat tiegħu, Alvar Fañez, biex jerġa’ jagħmel pressjoni fuq ir-rejiet twajjef. Huwa rnexxielu jġiegħel lil Għabdalla bin Buluggin jerġa’ jibda jħallas it-tribut u beda jagħmel pressjoni fuq il-Mugħtamid min-naħa tiegħu.

Fl-1090, Iben Taxfin reġa' lura lejn l-Andalus għal darb'oħra, iżda sa dan il-punt deher li ċeda fuq ir-rejiet twajjef u issa kellu l-intenzjoni li jieħu kontroll dirett tar-reġjun. Il-kawża Almoravida ibbenefikat mill-appoġġ tal-fuqaha (ġuristi Iżlamiċi) Maliki fl-Andalus, li faħħar id-devozzjoni Almoravid lejn il-ġihad filwaqt li kkritika lir-rejiet twajjef bħala impju, awto-indulġenti, u għalhekk illeġittimi. F'Settembru 1090, Iben Taxfin ġiegħel lil Granada biex iċedi lilu u bagħat lil Għabdalla bin Buluggin fl-eżilju f'Agħmat. Imbagħad reġa’ mar lura lejn l-Afrika ta’ Fuq, iżda din id-darba ħalla lin-neputi tiegħu, Sir bin Abu Bakr, inkarigat mill-forzi Almoravidi fl-Andalus. Il-Mugħtamid, fittex li jsalva l-pożizzjoni tiegħu, irrikorri biex jolqot alleanza ma' Alfonso VI, li kompliet immina l-appoġġ popolari tiegħu stess. Fil-bidu tal-1091, l-Almoravidi ħadu l-kontroll ta' Cordoba u daru lejn Sivilja, rebħu forza Kastilja mmexxija Alvar Fañez li waslet biex jgħinu l-Mugħtamid. F'Settembru 1091, al-Mugħtamid ċeda Sivilja lill-Almoravidi u ġie eżiljat lejn Agħmat. Fl-aħħar tal-1091, l-Almoravidi qabdu Almería. Fl-aħħar tal-1091 jew f’Jannar tal-1092, Iben Għajxa, wieħed minn ulied Iben Taxfin, ħataf il-kontroll ta’ Murcia.

### Kampanji kontra Valencia

Il-qbid ta' Murcia ġab lill-Almoravidi jilħqu lil Valencia, li kienet uffiċjalment taħt il-kontroll tal-Qadir, l-eks ħakkiem it-Tajfa Toledo. Huwa kien ġie installat hawn fl-1086 mill-Kastiljani wara li ħadu l-kontroll ta’ Toledo. Il-ħakma mhux popolari tal-Qadir f'Valencia kienet appoġġata minn gwarniġġjon ta' Kastilja mmexxi minn Rodrigo Díaz de Vivar, nobbli u merċenarju Kastiljan magħruf aħjar illum bħala El Cid. F'Ottubru 1092, meta El Cid kien 'il bogħod mill-belt, kien hemm insurrezzjoni u *kolp ta' stat* immexxi mill-*qadi* (imħallef) Abu Ahmad Ġagħfar bin Ġaħħaf. Dan tal-aħħar talab għall-għajnuna mill-Almoravidi f’Murcia, li bagħtu grupp żgħir ta’ ġellieda fil-belt. Il-gwarniġjon ta’ Kastilja ġiet sfurzata titlaq u l-Qadir inqabad u nqatel.

Madankollu, l-Almoravidi ma bagħtux biżżejjed forzi biex jopponu r-ritorn ta' El Cid u Iben Ġaħħaf immina l-appoġġ popolari tiegħu billi pproċedi biex jinstalla lilu nnifsu bħala ħakkiem, u jaġixxi bħal re tajfa ieħor. El Cid beda assedju twil tal-belt, iddawwarha kompletament, ħaraq irħula fil-qrib, u kkonfiska l-uċuħ tar-raba’ tal-kampanja tal-madwar. Iben Ġaħħaf f'ħin minnhom qabel li jagħti ġieħ lil El Cid sabiex itemm l-assedju, li wassal biex l-Almoravidi fil-belt jiġu skortati 'l barra mill-irġiel ta' El Cid. Għal raġunijiet li għadhom mhux ċari, armata ta’ għajnuna Almoravida immexxija min-neputi ta’ Iben Taxfin, Abu Bakr bin Ibrahim, avviċinat Valencia f’Settembru tal-1093 iżda mbagħad irtirat mingħajr ma impenjat lil El Cid. Iben Ġaħħaf kompla n-negozjati. Fl-aħħar, huwa rrifjuta li jagħti ġieħ ta' El Cid u l-assedju kompla. Sa April 1094, il-belt kienet qed tmut bil-ġuħ u ddeċieda li jċediha ftit wara. El Cid reġa' daħal f'Valencia fil-15 ta' Ġunju 1094, wara 20 xahar ta' assedju. Minflok ma jerġaʼ jmexxi permezz taʼ pupazz, issa ħa kontroll dirett bħala re.

Sadanittant, fl-1094 ukoll, l-Almoravidi ħatfu l-kontroll tar-renju tajfa kollu ta’ Badajoz wara li l-ħakkiem tiegħu, il-Mutawakkil, fittex l-alleanza tiegħu stess ma’ Kastilja. L-ispedizzjoni Almoravid kienet immexxija minn Sir bin Abu Bakr, li kien inħatar bħala gvernatur ta' Sivilja. L-Almoravidi imbagħad reġgħu lura l-attenzjoni tagħhom lejn Valencia, fejn ieħor minn neputi ta' Iben Taxfin, Muħammad bin Ibrahim, ġie ordnat biex jieħu l-belt. Huwa wasal barra l-ħitan tagħha f'Ottubru 1094 u beda l-attakki fuq il-belt. L-assedju intemm meta El Cid nieda attakk fuq żewġ naħat: huwa bagħat ħarġa minn bieb tal-belt waħda li kienet bħala l-forza ewlenija tiegħu, li okkupa t-truppi Almoravid, filwaqt li hu personalment mexxa forza oħra minn bieb tal-belt differenti u attakka l-kamp bla difiża tagħhom. Dan ikkawża l-ewwel telfa kbira lill-Almoravidi fil-Peniżola Iberika. Wara r-rebħa tiegħu, El Cid qatel lil Iben Ġaħħaf billi ħaraq ħaj fil-pubbliku, forsi bħala tpattija għal tradiment.

El Cid saħħaħ ir-renju l-ġdida tiegħu billi bena fortizzi tul l-avviċinamenti tan-nofsinhar tal-belt biex jiddefendi minn attakki Almoravid futuri. Fl-aħħar tal-1096, Iben Għajxa mexxa armata ta’ 30,000 raġel biex jassedjaw l-aktar b’saħħitha minn dawn il-fortizzi, Peña Cadiella (eżatt fin-nofsinhar ta’ Xàtiva). El Cid ikkonfrontahom u sejjaħ lil Aragon għal rinforzi. Meta r-rinforzi resqu, l-Almoravidi neħħew l-assedju, iżda tefgħu nassa għall-forzi ta'El Cid hekk kif marru lura lejn Valencia. Huma rnexxielhom imbuzzaw lill-Insara f’passaġġ dejjaq li jinsab bejn il-muntanji u l-baħar, iżda El Cid irnexxielu jġbor it-truppi tiegħu u jwarrab lill-Almoravidi għal darb’oħra. Fl-1097, il-gvernatur Almoravid ta' Xàtiva, Għali bin il-Ħaġġ, mexxa inkursjoni oħra fit-territorju ta' Valenzja iżda malajr ġie megħlub u segwit lejn Almenara, li El Cid imbagħad qabad wara assedju ta' tliet xhur.

Fl-1097, Jusuf bin Taxfin innifsu mexxa armata oħra fl-Andalus. Telaq minn Cordoba b’Muħammad bin il-Ħaġġ bħala l-kmandant tal-kamp tiegħu, hu mexxa kontra Alfonso VI, li dak iż-żmien kien Toledo. Il-Kastiljani ġew imwarrba fil-Battalja ta' Consuegra. El Cid ma kienx involut, iżda ibnu, Diego, inqatel fil-battalja. Ftit wara, Alvar Fañez ġie megħlub ukoll qrib Cuenca f’battalja oħra mal-Almoravidi, immexxija minn Iben Għajxa. Dawn tal-aħħar segwew din ir-rebħa billi ħassu l-artijiet madwar Valencia u għeleb armata oħra mibgħuta minn El Cid. Minkejja dawn ir-rebħiet fil-qasam, l-Almoravidi ma qabdu l-ebda bliet jew fortizzi ġodda ewlenin.

El Cid ipprova Kristjanizza Valencia, ikkonverti l-moskea ewlenija tiegħu lil knisja u stabbilixxa isqof, iżda fl-aħħar mill-aħħar naqas milli jattira ħafna settlers Kristjani ġodda lejn il-belt. Miet fl-10 ta’ Lulju 1099, u ħalliet lil martu, Jimena, inkarigata mir-renju. Hija ma setgħetx iżżomm il-pressjonijiet Almoravidi, li laħqu l-qofol tagħhom f'assedju tal-belt mill-kmandant veteran Almoravidi, Mażdali, fil-bidu tar-rebbiegħa tal-1102. F'April-Mejju, Jimena u l-Insara li xtaqu jitilqu mill-belt ġew evakwati bl-għajnuna ta' Alfonso VI. L-Almoravidi okkupaw il-belt warajhom.

Dik l-istess sena, bil-qbid ta’ Valencia jgħodd bħala trijonf ieħor, Jusuf bin Taxfin iċċelebra u rranġa biex ibnu, Għali bin Jusuf, jiġi rikonoxxut pubblikament bħala l-werriet tiegħu. Ir-re tajfa tat-Tajfa Zaragoza, il-qawwa Misilma waħdinija baqgħet fil-peniżola, bagħat ambaxxatur f’din l-okkażjoni u ffirma trattat mal-Almoravidi. Saż-żmien li Iben Taxfin miet fl-1106, l-Almoravidi kienu għalhekk fil-kontroll tal-Andalus kollha ħlief Zaragoza. B’mod ġenerali, huma ma kienu reġgħu rebħu ebda waħda mill-​artijiet mitlufa għar-rejiet Kristjani fis-​seklu preċedenti.

### Renju bikri ta Għali bin Jusuf

Għali bin Jusuf (r. 1106–1143 ) twieled f'Ceuta u edukat fit-tradizzjonijiet tal-Andalus, b'differenza mill-predeċessuri tiegħu, li kienu mis-Saħara. Ir-renju twil tiegħu ta’ 37 sena huwa storikament mgħotti mit-telfiet u ċ-ċirkostanzi li qed jiddeterjoraw li kkaratterizzaw is-snin ta’ wara, iżda l-ewwel għaxar snin jew hekk, qabel l-1118, kien ikkaratterizzat minn suċċessi militari kontinwi, ppermettiet fil-biċċa l-kbira tagħhom minn ġenerali tas-sengħa. Filwaqt li l-Almoravidi baqgħu dominanti fil-battalji tal-kamp, in-nuqqasijiet militari kienu qed isiru evidenti fl-inkapaċità relattiva tagħhom li jsostnu u jirbħu assedji twal. F'dawn is-snin bikrija, l-istat Almoravid kien sinjur ukoll, ikkoppja aktar deheb minn qatt qabel, u Għali bin Jusuf imbarka fuq proġetti ta' bini ambizzjużi, speċjalment f'Marrakexx.

Mal-tiklil tiegħu, Għali bin Jusuf ġie aċċettat bħala l-ħakkiem il-ġdid mill-biċċa l-kbira tas-suġġetti Almoravid, ħlief għan-neputi tiegħu, Jaħja bin Abu Bakr, il-gvernatur ta’ Fes. Għali bin Jusuf mexxa l-armata tiegħu lejn il-bibien ta' Fes, u wassal biex Jaħja jaħrab lejn Tlemcen. Hemmhekk, il-kmandant veteran Almoravid, Mażdali, ikkonvinċa lil Jaħja biex jirrikonċilja ma’ zijuh. Jaħja qabel, mar pellegrinaġġ lejn Mekka, u mar-rġigħu tħalla jingħaqad darb'oħra mal-qorti ta’ Għali bin Jusuf f’Marrakexx.

Għali bin Jusuf żar l-Andalus għall-ewwel darba tar-renju tiegħu fl-1107. Huwa organizza l-amministrazzjoni Almoravid hemmhekk u poġġa lil ħuh Tamim bħala gvernatur ġenerali, b'Granada taġixxi bħala l-kapitali amministrattiva. L-ewwel offensiva kbira fl-Andalus matul ir-renju tiegħu seħħet fis-sajf tal-1108. Tamim, assistit minn truppi minn Murcia u Cordoba, assedja u ħataf il-belt żgħira fortifikata ta' Uclés, fil-lvant ta’ Toledo. Alfonso VI bagħat forza ta' għajnuna, immexxija mill-veteran Alvar Fañez, li ġiet megħluba fid-29 ta' Mejju fil-Battalja ta' Uclés. Ir-riżultat kien agħar għal Alfonso VI minħabba li ibnu u l-werriet, Sancho, miet fil-battalja. F'konsegwenza dik, il-Kastiljani abbandunaw Cuenca u Huete, li fetħu t-triq għal invażjoni Almoravid f'Toledo. Dan sar fis-sajf tal-1109, b'Għali bin Jusuf jaqsam biex imexxi l-kampanja personalment. Il-mewt ta’ Alfonso VI f’Ġunju żgur li pprovdiet vantaġġ ieħor lill-Almoravidi. Talavera, fil-punent ta’ Toledo, inqabad fl-14 ta’ Awwissu. Toledo stess, madankollu, irreżistiet taħt it-tmexxija ta' Alvar Fañez. B'kawża ma setax jegħleb id-difiżi formidabbli tal-belt, Għali bin Jusuf eventwalment irtirat mingħajr ma qabadha.

 L-imperu Almoravid fl-ogħla tiegħu kien jiġġebbed mill-belt Aoudaghost sa Zaragoza fl-Andalus.
Sadanittant, ir-re ta' Tajfa Zaragoza, il-Mustagħin II, kien ħakkiem kapaċi iżda ffaċċja pressjonijiet konfliġġenti. Bħall-ħakkiema twajjef minn qabel, huwa kompla jħallas *parias* lir-renji Kristjani biex iżommu l-paċi, iżda s-sentiment popolari fi ħdan il-belt oppona din il-politika u appoġġa dejjem aktar lill-Almoravidi. Biex itaffu dan is-sentiment, il-Mustagħin imbarka fuq spedizzjoni kontra l-Insara ta' Aragona, iżda falla. Huwa miet fil-battalja f'Jannar 1110 fil-Valtierra. Ibnu u s-suċċessur tiegħu, Għimad id-Dawla, ma setax jistabbilixxi l-awtorità tiegħu u, iffaċċjat bit-theddida ta’ rewwixta, ħarab mill-belt. Għali bin Jusuf ħataf l-opportunità u ta lil Muħammad bin il-Ħaġġ il-kompitu li jaqbad Zaragoza. Fit-30 ta’ Mejju, Iben il-Ħaġġ daħal fil-belt bi ftit oppożizzjoni, u temm l-aħħar renju tajfa indipendenti.

L-Almoravidi baqgħu fuq l-offensiva fis-snin ta’ wara, iżda wħud mill-aqwa ġenerali tagħhom mietu matul dan iż-żmien. Fl-1111, Sir bin Abu Bakr (gvernatur ta' Sivilja) għamel kampanja fil-punent, jokkupa Liżbona u Santarém u jiżgura l-fruntiera tul ix-Xmara Tagus. Muħammad bin il-Ħaġġ kompla jkun attiv fil-lvant. L-ispedizzjoni tiegħu lejn Huesca fl-1112 kienet l-aħħar darba li l-forzi Musulmani ħadmu ħdejn il-Pirinej. Fl-1114, għamel kampanja fil-Katalunja u għamel rejd madwar ir-reġjun, megħjun minn Iben Għajxa minn Valencia. Madanakollu, fil-marċ tar-ritorn tagħhom, l-Almoravidi ġew imbuttati u ż-żewġ kmandanti nqatlu. Fl-aħħar tal-1113, Sir bin Abu Bakr miet. Fl-1115, kien Mażdali, wieħed mill-aktar alleati veterani u leali tal-familja ta’ Jusuf bin Taxfin, li miet fil-battalja waqt li kien qed iservi bħala gvernatur ta’ Cordoba u kien qed jikkampanja lejn it-tramuntana tagħha. Flimkien, dawn l-imwiet irrappreżentaw telf kbir ta' kbar u kapaċi kmandanti għall-Almoravidi.

Fl-1115, il-gvernatur il-ġdid ta’ Zaragoza, Abu Bakr bin Ibrahim bin Tifilwit, assedja Barċellona għal 27 jum waqt li l-Konti Ramon Berengar III kien Majorca. Neħħew l-assedju meta l-Konti reġa’ lura, iżda f’dik l-istess sena l-Almoravidi qabdu l-Gżejjer Baleariċi, li kienu ġew okkupati temporanjament mill-Katalani u l-Pisani. L-Almoravidi okkupaw Majorca mingħajr taqbid wara l-mewt tal-aħħar ħakkiem Misilma lokali, Mubaxir id-Dawla.

Għali bin Jusuf għamel it-tielet qsim tiegħu fl-Andalus fl-1117 biex imexxi attakk fuq Coimbra. Wara biss assedju qasir, madankollu, irtira. L-armata tiegħu għamlet *għażwa* (rejd) tul it-triq lura lejn Sivilja u rebħet spoils sinifikanti, iżda kien sinjal ieħor li l-inizjattiva Almoravid kienet qed titnaqqas.

### Tnaqqis

#### Jitlef fl-Andalus

Il-fortuni Almoravidi bdew iduru definittivament wara l-1117. Filwaqt li Léon u Kastilja kienu f'diżordni wara l-mewt ta' Alfonso VI, renji Kristjani oħra sfruttaw opportunitajiet biex jespandu t-territorji tagħhom għad-detriment tal-Almoravidi. Fl-1118, Alfonso I El Batallador ("Il-Battalja"), ir-re tal-Aragona, nieda attakk b'suċċess fuq Zaragoza bl-għajnuna tal-kruċjat Franċiż Gaston de Béarn. L-assedju tal-belt beda fit-22 ta’ Mejju u, wara li ma wasal l-ebda rinforz sinifikanti, ċediet fit-18 ta’ Diċembru. Għali bin Jusuf ordna spedizzjoni kbira biex tirkupra t-telfa, iżda sofra telfa serja fil-Battalja ta' Cutanda fl-1120.

Il-kriżi hija evidenza li l-forzi Almoravid kienu estiżi żżejjed fit-territorji vasti tagħhom. Meta l-gvernatur Almoravid ta' Zaragoza, Għabdalla bin Mażdali, kien miet aktar kmieni fl-1118, l-ebda sostituzzjoni ma kienet ġejja u l-gwarniġjon Almoravid xellug fil-belt qabel l-assedju jidher li kien żgħir ħafna. Huwa possibbli li Jusuf bin Taxfin kien fehem din il-problema u kellu l-ħsieb li jħalli Zaragoza bħala stat buffer bejn l-Almoravidi u l-Insara, kif issuġġerit minn storja apokrifa fil-*Ħulul il-Mawxija*, kronika tas-seklu 14, li tirrapporta li Iben Taxfin, waqt li kien fuq sodda tal-mewt tiegħu, ta parir lil ibnu biex isegwi din il-politika. Il-qbid ta' Zaragoza minn Alfonso I fl-1118, flimkien mal-għaqda ta' Aragona mal-kontej ta' Katalunja fl-1137, biddel ukoll ir-Renju tal-Aragona f'qawwa Kristjana ewlenija fir-reġjun. Lejn il-punent, Afonso I tal-Portugall afferma l-awtorità indipendenti tiegħu u effettivament ħoloq ir-Renju tal-Portugall. Il-qawwa qed tikber ta’ dawn ir-renji żiedet mad-diffikultajiet politiċi li l-Misilmin issa jiffaċċjaw fil-Peniżola Iberika.

Dan it-treġġigħ lura kbir ippreċipita tnaqqis fl-appoġġ popolari għall-Almoravidi, għall-inqas fl-Andalus. Is-soċjetà Andalusi kkooperat fil-biċċa l-kbira mal-Almoravidi bil-fehim li setgħu jżommu r-renji Kristjani aggressivi fil-bajja; ladarba dan ma baqax il-każ, l-awtorità tagħhom saret dejjem aktar vojta. Il-leġittimità tagħhom kompliet iddgħajfet mill-kwistjoni tat-tassazzjoni. Wieħed mill-appelli ewlenin tal-ħakma Almoravid bikrija kienet il-missjoni tagħha li telimina t-taxxi mhux kanoniċi (jiġifieri dawk mhux sanzjonati mill-Koran), u b'hekk jeħles lill-poplu minn piż fiskali kbir. Madankollu, ma kienx fattibbli li jiġu ffinanzjati armati Almoravid fil-ġlieda kontra għedewwa multipli madwar imperu kbir bil-finanzjament mit-taxxi Koraniċi biss. Għali bin Jusuf kien għalhekk imġiegħel jerġa' jintroduċi taxxi mhux kanoniċi filwaqt li l-Almoravidi kienu qed jitilfu l-art.

Dawn l-iżviluppi setgħu kienu fatturi li qajmu rewwixta f’Cordoba fl-1121. Il-gvernatur Almoravid kien assedjat fil-palazz tiegħu u r-ribelljoni tant saret serja li Għali bin Jusuf qasmu fl-Andalus biex jittrattaha hu stess. L-armata tiegħu assedjat Cordoba iżda, eventwalment, ġiet innegozjata paċi bejn il-gvernatur Almoravid u l-popolazzjoni. Din kienet l-aħħar darba li Għali bin Jusuf żar l-Andalus.

Alfonso I tal-Aragona kkaġuna aktar umiljazzjoni lill-Almoravidi fl-1120s. Fl-1125, mar ’l isfel mill-kosta tal-lvant, laħaq Granada (għalkemm żamm lura milli jassedjaha), u qered il-kampanja madwar Cordoba. Fl-1129, għamel rejd fir-reġjun ta’ Valencia u għeleb armata mibgħuta biex twaqqafh. Il-pożizzjoni Almoravid fl-Andalus ġiet imsaħħa biss fl-1130s. Fl-1129, wara l-attakki ta' Alfonso I, Għali bin Jusuf bagħat lil ibnu (u aktar tard is-suċċessur), Taxfin bin Għali, biex jerġa' jorganizza l-istruttura militari fl-Andalus. Il-gvernatur tiegħu kiber biex jinkludi Granada, Almeria, u Cordoba, u fil-fatt sar il-gvernatur tal-Andalus għal ħafna snin, fejn wettaq b'mod kapaċi. Il-Bni Għanija, qraba tad-dinastija Almoravid fil-gvern, saru wkoll atturi importanti matul dan il-perjodu. Jaħja bin Għali bin Għanija kien gvernatur ta' Murcia sal-1133, filwaqt li ħuh kien gvernatur tal-Gżejjer Baleariċi wara l-1126. Għal ħafna mill-1130s, Taxfin u Jaħja wasslu lill-forzi Almoravid għal numru ta' rebħiet fuq il-forzi Kristjani u reġgħu ħakmu xi bliet. L-aktar sinifikanti kienet il-Battalja ta' Fraga fl-1134, fejn l-Almoravidi, immexxija minn Jaħja, għelbu armata Aragoneża li kienet assedjata l-belt żgħira Misilma ta' Fraga. Notevolment, ir-re Alfonso I El Batallador tal-Aragona kien ferut u miet ftit wara. Fl-1138, l-Almoravidi sofrew telfa minn idejn Alfonso VII ta' León u Kastilja. Fil-Battalja ta' Ourique (1139), ġew megħluba minn Afonso I tal-Portugall, li b'hekk rebaħ il-kuruna tiegħu.

#### It-theddid Almohad fil-Magreb

Mappa li tagħti l-post approssimattiv tas-sitt tribujiet prinċipali Masmuda Berberi li aderixxu mal-moviment Almohad fil-bidu tas-Seklu 12 (Ħargħa, Ganfisa, Gadmiwa, Hintata, Ħaskura, Hażraġa).
L-akbar sfida għall-awtorità Almoravid ġiet mill-Magreb, fil-forma tal-moviment Almohad. Il-moviment twaqqaf minn Iben Tumart fl-1120s u mbagħad kompla wara mewtu (c. 1130) taħt is-suċċessur tiegħu, Għabd il-Mu'min. Huma stabbilixxew il-bażi tagħhom f'Tinmal, fil-muntanji tal-Atlas Għoli fin-nofsinhar ta' Marrakexx, u minn hawn irrumblaw progressivament lura t-territorji Almoravid. Il-ġlieda kontra l-Almohadin kienet qed tixxotta bil-kbir ir-riżorsi Almoravid u kkontribwiet għan-nuqqas ta' ħaddiema tagħhom f'postijiet oħra, inkluż fl-Andalus. Kienet teħtieġ ukoll il-bini ta’ fortizzi kbar fil-qalba tal-Almoravid fil-Marokk tal-lum, bħall-fortizza ta' Tasgħimut. Fuq ordni ta’ Għali bin Jusuf, inbnew ħitan difensivi madwar il-kapitali ta’ Marrakexx għall-ewwel darba fl-1126. Fl-1138, huwa fakkar lil ibnu, Taxfin, f'Marrakexx sabiex jassisti fil-ġlieda kontra l-Almohadin. It-tneħħija mill-Andalus kompliet idgħajjef il-pożizzjoni Almoravid hemmhekk. Matul l-1140s, is-sitwazzjoni kibret dejjem agħar.

Skond xi studjużi, Għali bin Jusuf irrappreżenta ġenerazzjoni ġdida ta' tmexxija li kienet insiet il-ħajja tad-deżert għall-kumdità tal-belt. Wara mewtu fl-1143, ibnu Taxfin bin Għali tilef l-art malajr quddiem l-Almohadin. Fl-1146, inqatel f'waqgħa minn preċipizzju waqt li kien qed jipprova jaħrab wara telfa qrib Oran. Il-Muridin għamlu rewwixta kbira fil-Lbiċ tal-Iberja fl-1144 taħt it-tmexxija tal-mistiku Sufi Iben Qasi, li aktar tard għadda għand l-Almohadin. Liżbona kienet maħkuma mill-Portugiżi fl-1147.

Iż-żewġ suċċessuri ta' Taxfin kienu Ibrahim bin Taxfin u Isħaq bin Għali, iżda r-renji tagħhom kienu qosra. Il-konkwista ta' Marrakexx mill-Almohadin fl-1147 mmarkat il-waqgħa tad-dinastija l-Murabitin, għalkemm frammenti tal-Almoravidi komplew jissieltu madwar l-imperu. Fost dawn il-frammenti, kien hemm ir-ribelli Jaħja l-Saħrawija, li rreżista l-ħakma Almohad fil-Magreb għal tmien snin wara l-waqgħa ta’ Marrakexx qabel ma ċeda fl-1155. Fl-1155 ukoll, l-Almoravidi li kien fadal kienu mġiegħla jirtiraw lejn il-Gżejjer Baleariċi u aktar tard Ifriqija taħt it-tmexxija tal-Bni Għanija, li eventwalment kienu influwenti fil-waqgħa tar-rebħiet tagħhom, l-Almohadin, fil-parti tal-lvant tal-Magreb.

## Emblema

 Bnadar is-sewda imqajma fil-Battalja ta' Sagrajas (illustrazzjoni tal-1899 minn Alfredo Roque Gameiro).
L-Almoravidi adottaw il-Bandiera s-Sewda, kemm biex jimmarkaw karattru reliġjuż għall-moviment politiku u militari tagħhom kif ukoll il-leġittimità reliġjuża u politika tagħhom, li ntweriet permezz tal-konnessjoni tagħhom mal-Kalifat Għabbasi. Skont xi awturi, il-kulur iswed immarka "il-ġlieda kontra l-impiet u l-iżball", kien meqjus ukoll bħala rappreżentazzjoni tal-bandiera tal-Profeta Muħammad. Madankollu, ħafna mis-sorsi jindikaw affiljazzjoni ċara mal-kalifi Għabbasin, meqjusa bħala l-awtorità reliġjuża u sekulari suprema tal-Islam Sunni. L-istoriku Tayeb El-Hibri jikteb:

>
> **“** Mill-bogħod il-Magreb, emissarju tal-Almoravid Għali bin Jusuf bin Taxfin wasal Bagdad fl-498/1104 ddikjara lealtà lejn l-Għabbasin, ħabbar l-adozzjoni Għabbasin uffiċjali tal-iswed għall-bnadar, u rċieva t-titlu Amir il-Misilmin u Nieser (*Amir al-Muslimin wa Nasir*, amir/prinċep/kmandant tal-Misilmin u min jgħin). **”**
>
>
>

Għalhekk, l-Almoravidi adottaw is-simboli kollha tal-Għabbasin, inkluż il-kulur l-iswed (*al-aswad*), li kien jieħu sehem fil-ħajja soċjali u kulturali tat-tribujiet Almoravid fi żmien is-sliem u l-gwerra tagħhom. It-tribujiet tad-deżert tal-Lamtuna u tal-Massufa kienu jadottaw il-kulur iswed għall-velu tagħhom meta jitgeżwer madwar ir-ras, u għall-bandalori tal-gwerra fil-battalji tagħhom fl-Andalus.

Aktar tard, il-Bandiera s-Sewda tkun attestata fi ġlied u rewwixti li jopponu ż-żewġ il-movimenti Almoravid u Almohad. L-Almohadin jadottaw il-bandiera l-bajda kontra l-awtorità Almoravid, filwaqt li ribelljonijiet kbar kontra l-Almohad li nfetħu mill-Bni Għanija fil-Magreb u l-Bni Hud fl-Andalus jikkonfermaw l-affiljazzjoni tagħhom mal-Għabbasin bl-istess mod bħall-moviment Almoravid bikri.

## Kultura

### Reliġjon

Il-moviment Almoravid beda bħala moviment ta' riforma Iżlamiku konservattiv ispirat mill-iskola tal-ġurisprudenza Maliki. Il-kitbiet ta' Abu Għimran il-Fasi, studjuż Marokkin Maliki, influwenzaw lil Jaħja bin Ibrahim u l-moviment Almoravid bikri.

### Art

 Il-Grifin ta' Pisa, maħsub li oriġina fl-Iberia tas-seklu 11.
Amira Bennison tiddeskrivi l-arti tal-perjodu Almoravid bħala influwenzata mill-"integrazzjoni ta' diversi żoni f'unità politika waħda u l-iżvilupp riżultanti ta' stil Andalusi–Magrebi mifrux", kif ukoll il-gosti tal-ħakkiema Sanhaġa bħala patruni tal-arti. Bennison jisfida wkoll il-karatterizzazzjoni ta' Robert Hillenbrand tal-arti tal-Andalus u l-Magreb bħala provinċjali u periferali b'kunsiderazzjoni tal-arti Iżlamika globalment, u tal-kontribuzzjonijiet tal-Almoravidi bħala "skarsa" bħala riżultat għall-"fervur puritaniku" u "effimeralità" tal-imperu.

Għall-ewwel, l-Almoravidi, issottoskrivu għall-iskola konservattiva Malikija tal-ġurisprudenza Iżlamika, irrifjutaw dak li qiesu bħala dekadenza u nuqqas ta' pieta fost il-Misilmin Iberiċi tar-renji twajjef l-Andalusi.</ref> Madankollu, monumenti u tessuti minn Almería mill-aħħar perjodu Almoravid jindikaw li l-imperu kien biddel l-attitudni tiegħu maż-żmien.

Il-produzzjoni artistika taħt l-Almoravidi kienet tinkludi mnieber (pulpiti, sg. minbar) mibnija fin prodotti f'Córdoba; baċiri tal-irħam u lapidi f'Almería; tessuti fini f'Almería, Málaga, Sivilja; u ċeramika lussuża.

#### Xogħol irħam

 Stele misjuba f'Gao-Saney maħsub li nħolqot f'Almería matul il-perjodu Almoravid. Issa jinsab fil-Mużew Nazzjonali tal-Mali.
Ġew ippreservati grupp kbir ta’ lapidi tal-irħam mill-ewwel nofs tas-seklu 12. Ġew maħduma f'Almería fl-Andalus, fi żmien meta kienet belt tal-port prospera taħt il-kontroll Almoravid. Il-lapidi kienu magħmulin mill-irħam Macael, li kien jinġabar lokalment, u minquxin b’iskrizzjonijiet Kufiċi estensivi li ġieli kienu mżejna b’motifi veġetali jew ġeometriċi. Dawn juru li l-Almoravidi mhux biss reġgħu użaw kolonni u baċiri tal-irħam l-Umawi, iżda kkummissjonaw ukoll xogħlijiet ġodda. L-iskrizzjonijiet fuqhom huma ddedikati għal diversi individwi, kemm irġiel kif ukoll nisa, minn firxa ta' okkupazzjonijiet differenti, li jindikaw li lapidi bħal dawn kienu relattivament affordabbli. Il-ġebel jieħu l-forma jew ta' stele rettangolari jew ta’ priżmi orizzontali twal magħrufa bħala *mqabrija* (simili għal dawk misjuba fl-Oqbra Sagħdin ta’ Marrakexx, ferm aktar tard). Instabu f'ħafna postijiet madwar l-Afrika tal-Punent u l-Ewropa tal-Punent, li hija evidenza li kienet teżisti industrija u kummerċ wiesa' fl-irħam. Numru ta’ biċċiet misjuba fi Franza x’aktarx ġew akkwistati minn serq aktar tard. Uħud mill-aktar lapidi mżejna li nstabu barra Al-Andalus ġew skoperti f'Gao-Saney fis-Saħel Afrikan, xhieda tal-firxa tal-influwenza Almoravid fil-kontinent Afrikan.

Żewġ kolonni tal-irħam tal-perjodu Almoravid instabu wkoll użati mill-ġdid bħala spolia f’monumenti ta’ wara f’Fes. Wieħed huwa inkorporat fit-tieqa tad-Dar il-Muwaqqit (Dar tal-Arloġġ) li tagħti lill-bitħa tal-Moskea Qarawin, mibnija fil-perjodu Marini. L-ieħor huwa inkorporat fid-dekorazzjoni tal-faċċata tan-Nofsinhar ta' barra taż-Żawija ta' Mulaj Idris II, struttura li nbniet mill-ġdid minn Ismagħel bin Xarif.

#### Tessuti

Il-fatt li Iben Tumart, mexxej tal-moviment Almohad, huwa rreġistrat bħala li kkritika lill-Emir Għali bin Jusuf għal "bilqiegħda fuq mantell lussuż tal-ħarir" fil-moskea kbira tiegħu f'Marrakexx jindika r-rwol importanti tat-tessuti taħt l-Almoravidi.

 Framment tas-sartji ta’ San Pedro de Osma, kmieni fis-seklu 12: ix-xbihat jidhru pari ta’ iljuni u arpiji, imdawra minn irġiel li jżommu grifini.
Ħafna mid-drappijiet li kien fadal mill-perjodu Almoravid reġgħu ntużaw mill-Insara, b'eżempji fir-relikwarju ta' San Isidoro f'León, chasuble minn Saint-Sernin f'Toulouse, il-Kasula ta' San Juan de Ortega fil-knisja ta' Quintanaortuña (ħdejn Burgos), is-sartuni ta’ San Pedro de Osma, u framment misjub fil-knisja ta’ Thuir fil-Pirinej tal-Lvant. Xi wħud minn dawn il-biċċiet huma kkaratterizzati mid-dehra ta' iskrizzjonijiet minsuġa Kufiċi jew "Ispano-Kufiċi", b'ittri li kultant jispiċċaw fi tiffjorixxijiet veġetali ornamentali. Il-Kasula ta’ San Juan de Ortega hija eżempju bħal dan, magħmula minn ħarir u ħajt tad-deheb u li tmur għall-ewwel nofs tas-seklu 12. Is-Sartun ta' San Pedro de Osma hija notevoli għall-iskrizzjoni tagħha li tgħid "dan sar f'Bagdad", li tissuġġerixxi li kien importat. Madankollu, boroż ta' studju aktar reċenti ssuġġeriet li t-tessut minflok kien prodott lokalment f'ċentri bħal Almeria, iżda li ġew ikkupjati jew ibbażati fuq importazzjonijiet tal-Lvant. Huwa saħansitra possibbli li l-iskrizzjoni ġiet iffalsifikata xjentement sabiex tesaġera l-valur tagħha għall-bejjiegħa potenzjali; is-Saqati tal-Málaga, kittieb u spettur tas-suq tas-seklu 12, kiteb li kien hemm regolamenti maħsuba biex jipprojbixxu l-prattika li jsiru tali iskrizzjonijiet foloz. Bħala riżultat tal-iskrizzjoni, ħafna minn dawn it-tessuti huma magħrufa fil-boroż ta' studju bħala l-"grupp tal-Bagdad", li jirrappreżentaw grupp stilistikament koerenti u artistikament sinjuri ta' tessuti tal-ħarir li jidher li jmorru għall-renju ta' Għali bin Jusuf jew l-ewwel nofs tas-seklu 12. Minbarra l-iskrizzjoni, is-sartja ta’ San Pedro de Osma hija mżejna b’immaġini ta’ żewġ iljuni u arpiji ġewwa tondi li huma mdawrin bi stampi ta’ rġiel żgħar li jżommu grifini, li jirrepetu mad-drapp kollu. Il-kasula minn Saint-Sernin hija bl-istess mod imżejna bi stampi figurali, f’dan il-każ par paguni li jirrepetu f’meded orizzontali, bi zkuk veġetali jifred kull par u skrizzjonijiet kufiċi żgħar għaddejjin mal-qiegħ.

It-tema dekorattiva li jkun hemm grilja regolari ta’ tondi li jkun fihom immaġini ta’ annimali u figuri, b’motifi aktar astratti jimlew l-ispazji bejniethom, għandha oriġini ntraċċata sa fit-tessuti Persjani Sasanji. F'perjodi sussegwenti, li jibdew mill-Almohadin, dawn it-tondi bi xbihat figurattiv jiġu progressivament sostitwiti bit-tondi aktar astratti, filwaqt li d-dekorazzjoni epigrafika ssir aktar prominenti minn qabel.

#### Kaligrafija u illuminazzjoni tal-manuskritt

 Manuskritt tal-Koran imdawwal b'kitba Kufika u Magrebina mżejjen.
Fil-manuskritti Iżlamiċi bikrija, Kufiku kien l-iskrittura prinċipali użata għal testi reliġjużi. Il-Kufiku tal-Punent jew tal-Magrebin evolva mill-istil Kufic standard (jew tal-Lvant) u kien immarkat bit-trasformazzjoni tas-sezzjonijiet baxxi ta' ittri minn forom rettangolari għal forom twal semi-ċirkolari. Jinstab f'ħafna l-Quran tas-seklu 10 qabel il-perjodu Almoravid. Il-Kufiku Almoravid hija l-varjetà ta' kitba Kufika Magrebina li kienet użata bħala kitba tal-wiri uffiċjali matul il-perjodu Almoravid.

Eventwalment, il-Kufiku Magrebin ta lok għal kitba kursiva distintiva magħrufa bħala "Magħrebi", l-unika kitba kursiva tal-Għarbi derivata minn Kufika, li kienet iffurmata bis-sħiħ mill-bidu tas-seklu 12 taħt l-Almoravidi. Dan l-istil kien użat komunement fil-Koran u xogħlijiet reliġjużi oħra minn dan il-perjodu 'l quddiem, iżda rari qatt intuża fl-iskrizzjonijiet arkitettoniċi. Verżjoni waħda ta' din l-iskrittura matul dan il-perjodu bikri hija l-iskrittura l-Andalusi, li kienet assoċjata mal-Andalus. Ġeneralment kien ifjen u dens, u filwaqt li l-linji ta' ittri taħt il-linja huma semi-ċirkolari, l-estensjonijiet ta' ittri fuq il-linja jkomplu jużaw linji dritti li jfakkru l-oriġini Kufiċi tagħha. Verżjoni oħra tal-kitba hija tonda u ikbar, u hija aktar assoċjata mal-Magreb, għalkemm madankollu tinsab fil-volumi l-Andalusi wkoll.

Parti mill-frontispizju (xellug) u paġna mit-test (lemin) tal-Koran il-Magrebi jew l-Andalusi datat għall-1090, l-eqdem Koran imdawwal magħruf minn dan ir-reġjun.
L-eqdem il-Quran imdawwal magħruf mid-dinja Iżlamika tal-punent (jiġifieri l-Magreb u l-Andalus) imur mill-1090, lejn tmiem l-ewwel perjodu twajjef u l-bidu tad-dominazzjoni Almoravid fl-Andalus. Ġie prodott jew fil-Magreb jew fl-Andalus u issa jinżamm fil-Librerija tal-Università ta' Uppsala. Id-dekorazzjoni tagħha għadha fl-ewwel fażijiet tal-iżvilupp artistiku, nieqes mis-sofistikazzjoni ta’ volumi ta’ wara, iżda ħafna mill-karatteristiċi li kienu standard f’manuskritti ta’ wara huma preżenti: l-iskrittura hija miktuba fl-istil Maghrebi b’linka sewda, iżda l-dijakritiċi (vokali u sinjali ortografiċi oħra) huma bl-aħmar jew blu, roundels sempliċi tad-deheb u iswed jimmarkaw it-tmiem tal-versi, u l-intestaturi huma miktuba bil-Kufiku tad-deheb ġewwa qafas u sfond imżejjen.Fih ukoll frontispizju, ta’ disinn relattivament sempliċi, li jikkonsisti fi gradilja ta’ losanġi mimlija b’mod differenti b’motifi veġetali tad-deheb, xibka tad-deheb, jew iskrizzjonijiet Kufiċi tad-deheb fuq sfond aħmar jew blu.

Illuminazzjoni aktar sofistikata hija diġà evidenti f'kopja ta' Sħiħ (ġbir tal-Aħadit awtentiċi) datata għall-1120 (matul ir-renju ta' Għali bin Jusuf), prodotta wkoll jew fil-Magreb jew fl-Andalus, b'frontispizju għani ċċentrat madwar medaljun kbir iffurmat minn motif ġeometriku tnissiġ, mimli bi sfondi tad-deheb u motivi veġetali. Il-Quran bl-istess mod sofistikat, datat għall-1143 (fl-aħħar tar-renju ta' Għali bin Jusuf) u prodott f'Córdoba, fih frontispizju b'motif ġeometriku tnissiġ li jifforma panel mimli bid-deheb u roundel blu għoqod fin-nofs.

#### Ċeramika

Il-konkwista Almoravid tal-Andalus ikkawżat qsim temporanju fil-produzzjoni taċ-ċeramika, iżda reġgħet lura fis-seklu 12. Hemm ġabra ta’ madwar 2,000 baċin jew skutella taċ-ċeramika Magrebi-Andalusi (*bacini*) f'Pisa, fejn kienu użati biex iżejnu knejjes mill-bidu tas-seklu 11 sal-ħmistax. Kien hemm numru ta’ varjetajiet ta’ ċeramika taħt l-Almoravidi, inklużi biċċiet tal-*cuerda seca*. L-aktar forma lussuża kienet *lustreware* irridixxenti, magħmula bl-applikazzjoni ta' tili metalliku fuq il-biċċiet qabel it-tieni sparar. Din it-teknika ġiet mill-Iraq u ffjorixxiet fl-Eġittu Fatimi.

#### Mnieber

 Dettall tal-minbar Almoravid, ikkummissjonat minn Għali bin Jusuf bin Taxfin il-Murabiti 1137 għall-moskea kbira tiegħu f'Marrakexx.
Il-minbars Almoravid – bħall-minbar tal-Moskea l-Kbira ta’ Marrakexx ikkummissjonat mill-Emir Għali bin Jusuf (1137), jew il-minbar għall-Università tal-Qarawin (1144) – esprimew il-leġittimità Malikija tal-Almoravidiin, "il-wirt tagħhom tar-rwol imperjali Umawi", u l-estensjoni ta' dik il-qawwa imperjali fil-Magreb. Iż-żewġ mnieber huma xogħlijiet eċċezzjonali tal-intarsjar u l-inqix tal-injam, imżejna b'kompożizzjonijiet ġeometriċi, materjali intarzjati, u eżenzjonijiet arabesk.

### Arkitettura

Il-perjodu Almoravid, flimkien mal-perjodu Almohad sussegwenti, huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar stadji formattivi tal-arkitettura Marokkina u Moreska, u stabbilixxa ħafna mill-forom u l-mottivi ta’ dan l-istil li ġew irfinuti fis-sekli ta’ wara. Manuel Casamar Perez jirrimarka li l-Almoravidi naqqsu t-tendenza l-Andalusi lejn dekorazzjoni itqal u aktar elaborata li kienet żviluppat mill-Kalifat Córdoba u minflok ipprijoritizzaw bilanċ akbar bejn il-proporzjonijiet u l-ornamentazzjoni.

Iż-żewġ ċentri ta’ produzzjoni artistika fil-punent Iżlamiku qabel il-qawmien tal-Almoravidi kienu Kairouan u Córdoba, it-tnejn bliet kapitali ta’ qabel fir-reġjun li servew bħala sorsi ta’ ispirazzjoni. L-Almoravidi kienu responsabbli biex jistabbilixxu kapital imperjali ġdida f'Marrakexx, li minn hemm 'il quddiem saret ċentru ewlieni ta' patroċinju arkitettoniku. L-Almoravidi adottaw l-iżviluppi arkitettoniċi tal-Andalus, bħall-arkati kumplessi ta' interlating tal-Moskea l-Kbira ta' Córdoba u tal-palazz Aljaferia f'Zaragoza, filwaqt li introduċew ukoll tekniki ornamentali ġodda mil-lvant bħal *muqarnas* ("stalattite" jew "xehda tal-għasel" tinqix).

 Fil-kostruzzjonijiet tagħhom tal-Afrika ta' Fuq, l-Almoravidi esploraw l-użu ta' għatbiet/kuspidi biex jagħmlu l-arkati aktar dekorattivi, kif jidher hawn fil-Qubba Almoravid f'Marrakexx.
Wara li ħadu l-kontroll ta' Al-Andalus fil-Battalja ta' Sagrajas, l-Almoravidi bagħtu artiġjani Musulmani, Kristjani u Lhud mill-Iberja lejn l-Afrika ta' Fuq biex jaħdmu fuq monumenti. Il-Moskea l-Kbira fl-Alġiers (ċ. 1097), il-Moskea l-Kbira tat-Tlemcen (1136) u l-Qarawijin (imwessa’ fl-1135) f'Fes huma eżempji importanti tal-arkitettura Almoravida. Il-Qubba Almoravida huwa wieħed mill-ftit monumenti Almoravid f'Marrakexx li baqa' ħaj, u huwa notevoli għall-koppla ta' ġewwa mżejna ħafna b'dekorazzjoni ta' stokk imnaqqax, forom ta' arkati kumplessi, u kupoli żgħar tal-muqarnas fil-kantunieri tal-istruttura.In-nava ċentrali tal-Moskea il-Qarawijin estiża notevolment fiha l-ewwel eżempju sħiħ ta’ tisqif b'arkata tal-muqarnas fid-dinja Iżlamika tal-punent. Il-kumplessità ta' dawn il-soqfa arkati tal-muqarnas f'data daqshekk bikrija – diversi għexieren ta' snin biss wara li l-ewwel soqfa arkati tal-muqarnas sempliċi dehru fl-Iraq imbiegħed – ġiet innutata mill-istoriċi tal-arkitettura bħala sorprendenti.Punt għoli ieħor tal-arkitettura Almoravid huwa l-koppla kkomplikata irrigat quddiem il-mihrab tal-Moskea l-Kbira tat-Tlemcen, li x'aktarx traċċi l-oriġini tagħha għall-koppli irrigat tas-seklu 10 tal-Moskea l-Kbira tal-Córdoba. L-istruttura tal-koppla hija strettament ornamentali, li tikkonsisti minn kustilji multipli jew arkati li jaqsmu bejniethom li jiffurmaw mudell ta' stilla ta' tnax-il ponot. Huwa wkoll parzjalment dieher, li jippermetti li xi dawl ta' barra jiffiltra minn skrin ta' dekorazzjoni arabesk imtaqqba u minquxa li timla l-ispazji bejn il-kustilji.

Minbarra strutturi reliġjużi aktar ornamentali, l-Almoravidi bnew ukoll ħafna fortifikazzjonijiet, għalkemm ħafna minn dawn imbagħad ġew imwaqqgħin jew modifikati mill-Almohadin u dinastiji aktar tard. Il-kapitali l-ġdida, il-Marrakexx, inizjalment ma kellha l-ebda ħitan tal-belt iżda fortizza magħrufa bħala l-Ksar el-Ħaġġar ("Kastell il-Ħaġar") inbniet mill-fundatur tal-belt, Abu Bakr bin Għumar, sabiex tospita t-teżor u sservi bħala residenza inizjali. Eventwalment, madwar l-1126, Għali bin Jusuf bena wkoll sett sħiħ ta' ħitan, magħmulin minn torba ddekkik, madwar il-belt bi tweġiba għat-theddida dejjem tikber tal-Almohadin. Dawn il-ħitan, għalkemm ġew restawrati ħafna u parzjalment estiżi fis-sekli ta' wara, illum għadhom iservu bħala l-ħitan tal-imdina ta' Marrakexx. Il-bibien ewlenin tal-imdina nbnew ukoll għall-ewwel darba f'dan iż-żmien, għalkemm ħafna minnhom minn dak jum ġew modifikati b'mod sinifikanti. Bab Doukkala, wieħed mill-bibien tal-punent, huwa maħsub li ppreserva l-aħjar it-tqassim oriġinali tiegħu Almoravid. Għandha konfigurazzjoni ta' daħla klassika mgħawweġ, li varjazzjonijiet tagħha jinstabu matul il-perjodu medjevali tal-Magreb u l-Andalus.X'imkien ieħor, is-sit arkeoloġiku ta' Tasghîmût, fix-Xlokk ta' Marrakesh, u Amargu, fil-grigal ta' Fes, jipprovdu evidenza dwar fortizzi Almoravidi oħra. Mibnija minn ġebel tas-sejjieħ jew art imrammed, juru xebh ma’ fortifikazzjonijiet anzjani tal-Ħammadi, kif ukoll ħtieġa apparenti li jinbena malajr fi żminijiet ta’ kriżi. Il-ħitan ta' Tlemcen (il-lum l-Alġerija) inbnew ukoll parzjalment mill-Almoravidi, bl-użu ta' taħlita ta' ġebel tas-sejjieħ fil-qiegħ u torba ddekkik fuq.

Fl-arkitettura domestika, ebda wieħed mill-palazzi jew residenzi Almoravid ma baqgħu ħajjin, u huma magħrufa biss permezz ta' testi u arkeoloġija. Matul ir-renju tiegħu, Għali bin Jusuf żied palazz kbir u residenza rjali fuq in-naħa tan-nofsinhar tal-Ksar el-Ħaġġar (fis-sit preżenti tal-Moskea Kutubija). Dan il-palazz aktar tard ġie abbandunat u l-funzjoni tiegħu ġiet sostitwita mill-Kasba Almohada, iżda xi wħud mill-fdalijiet tiegħu ġew skavati u studjati fis-seklu 20. Dawn il-fdalijiet kixfu l-ewwel eżempju magħruf fil-Marokk ta’ ġnien rjad (ġnien ta’ ġewwa maqsum simmetrikament f’erba’ partijiet). Fl-1960 skavi oħra ħdejn Chichaoua żvelaw il-fdalijiet ta' kumpless domestiku jew insedjament li jmur mill-perjodu Almoravid jew saħansitra qabel. Din kienet tikkonsisti f’diversi djar, żewġ ħammamin, sistema ta’ provvista tal-ilma, u possibbilment moskea. Fuq il-post instabu bosta frammenti ta' tiżjin arkitettoniku li llum huma ppreservati fil-Mużew Arkeoloġiku tar-Rabat. Dawn il-frammenti huma magħmula minn stokk imnaqqax fil-fond li fih iskrizzjonijiet Għarbi Kufiċi u kursivi kif ukoll motivi veġetali bħal palmetti u weraq tal-akant. L-istrutturi dehru wkoll dekorazzjoni miżbugħa bl-okra aħmar, tipikament magħmula minn motivi tal-bordijiet komposti minn żewġ meded tnissiġ. Dekorazzjoni simili nstabet ukoll fil-fdalijiet ta' djar preċedenti skavati fl-2006 taħt l-espansjoni Almoravid tas-seklu 12 tal-Moskea Qarawijin fil-Fes. Minbarra l-motifi tal-fruntiera tas-soltu kien hemm motivi ġeometriċi tnissiġ akbar kif ukoll iskrizzjonijiet Kufiċi bi sfondi veġetali, kollha esegwiti prinċipalment bl-aħmar.

* Arkitettura Almoravida
* Il-Qubba Almoravida f'Marrakexx.
* Fdalijiet ta' Bieb Għali (lemin), bieb tal-ħaġar mibni għall-palazz ta' Għali bin Jusuf f'Marrakexx ħdejn il-fortizza Ksar el-Ħaġġar.
* Bieb Doukkala, wieħed mill-bibien oriġinali ta' Marrakexx mibni madwar l-1126.
* Il-ġewwa tal-Misġed il-Kbir it-Tilimsin (il-Moskea l-Kbira tat-Tlemcen).
* Dettall tas-sovrapposizzjonijiet tal-bronż fl-era Almoravid fuq il-bibien tal-Qarawijin, *Bieb il-Gna'iż*.

### Letteratura

 Plakka fil-post tad-dfin tar-Re Poeta l-Mugħtamid bin Għabbad, midfun fl-1095 fl-Agħmat, il-Marokk.
Il-moviment Almoravid għandu l-oriġini intellettwali tiegħu fil-kitbiet u t-tagħlim ta' Abu Għimran il-Fasi, li l-ewwel ispira lil Jaħja bin Ibrahim tat-tribù Guddala f'Kairouan. Iben Ibrahim imbagħad ispira lil Għabdalla bin Jasin biex jorganizza għall-jihad u jibda l-moviment Almoravid.

Il-letteratura Marokkina ffjorixxiet fil-perjodu Almoravid. L-unifikazzjoni politika tal-Marokk u l-Andalus taħt id-dinastija l-Murabitin aċċellerat malajr l-iskambju kulturali bejn iż-żewġ kontinenti, li beda meta Jusuf bin Taxfin bagħat lill-Mugħtamid bin Għabbad, ir-re ex poeta tat-Tajfa Sivilja, fl-eżilju f'Tanġer u fl-aħħar mill-aħħar Agħmat.

L-istoriċi Iben Ħajjan, il-Bakri, Iben Bassam, u l-Fatħ bin Ħaqan kollha għexu fil-perjodu Almoravid. Iben Bassam kien l-awtur ta Daħira fi maħasin Ahl l-Ġżira, il-Fatħ bin Ħaqan awtur ta' *Qala'idu l-Għiqjan,* u l-Bakri awtur tal-*Masālik wa l-Mamālik* (Ktieb tat-Toroq u r-Renji).

Fil-perjodu Almoravid jispikkaw żewġ kittieba: Qadi Għijad u Iben Baġġa (Avempace). Għijad huwa magħruf għall-awtur tal-*Kitāb ax-Xifāʾ bī Tagħrif Ḥuqūq al-Muṣṭafā*. Ħafna mis-Seba’ Qaddisin ta’ Marrakexx kienu rġiel tal-ittri.

Il-muwaxxa kienet forma importanti ta’ poeżija u mużika fil-perjodu Almoravid. Poeti kbar tal-perjodu jissemmew f’antoloġiji bħal Ħrida l-Qasar u Ġrida l-Għasr, Rawd il-Qirtas*,* u Mugħġam is-Sifr.

L-istoriku Marokkin Muħammad il-Manuni innota li kien hemm 104 fabbriki tal-karti f'Fes taħt Jusuf bin Taxfin fis-seklu 11.

## Organizzazzjoni militari

Għabdalla bin Jasin impona miżuri dixxiplinarji stretti ħafna fuq il-forzi tiegħu għal kull ksur tal-liġijiet tiegħu. L-ewwel mexxej militari tal-Almoravidi, Jaħja bin Għumar il-Lamtuni, tahom organizzazzjoni militari tajba. Il-forza ewlenija tagħhom kienet l-infanterija, armata b'ġavellini fil-gradi ta' quddiem u pikes wara, li ffurmaw f'falanġi, u kienet appoġġjata minn ġemel u rkieba fuq il-ġnub. Kellhom ukoll bandiera fuq quddiem li ggwida lill-forzi warajh; meta l-bandiera kienet wieqfa, il-ġellieda ta’ wara kienu joqogħdu bil-wieqfa u meta tiġi miċħuda, kienu joqogħdu bilqiegħda.

Il-Bakri jirrapporta li, waqt li kienu fil-ġlied, l-Almoravidi ma segwewx lil dawk li ħarbu minn quddiemhom. Il-ġlied tagħhom kien qawwi u ma rtirawx meta kienu żvantaġġati minn forza opposta li kienet qed tavvanza; huma ppreferew il-mewt fuq it-telfa. Dawn il-karatteristiċi kienu possibbilment mhux tas-soltu f'dak iż-żmien.

### Leġġendi

Wara l-mewt ta' El Cid, kronaki Kristjani rrappurtaw leġġenda ta' mara Torka li tmexxi banda ta' 300 "Amażoni", qawwasin nisa suwed. Din il-leġġenda possibilment kienet ispirata mill-velijiet theddida fuq l-uċuħ tal-ġellieda u l-ġilda skura tagħhom ikkulurita blu mill-indigo tal-ilbiesi tagħhom.

## Lista ta' ħakkiema

Mexxejja tribali Sanhaġa li jirrikonoxxu l-awtorità spiritwali ta' Għabdalla bin Jasin (m. 1058 jew 1059):

* Jaħja bin Ibrahim il-Ġaddali (imsejjaħ ukoll il-Ġawħar bin Sakkum)
* Jaħja bin Għumar il-Lamtuni (m. 1055 jew 1056)
* Abu Bakr bin Għumar (m. 1087)

Mexxejja sussegwenti:

* Jusuf bin Taxfin (1061–1106, inizjalment bħala Logutenent ta' Abu Bakr fit-tramuntana)
	+ Ibrahim bin Abu Bakr (ħakkiem tas-Siġilmassa, 1070–1075)
* Għali bin Jusuf (1106–1143)
* Taxfin bin Għali (1143–1145)
* Ibrahim bin Taxfin (1145, detronizzat malajr)
* Isħaq bin Għali (1145–1147)

### Kronoloġija

## Noti

## Referenzi

### Ċitazzjonijiet

### Biblijografija

* Abun-Nasr, Jamil (1987). *A history of the Maghrib in the Islamic period*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0521337674.
* al-Bakri (1068). *كتاب المسالك و الممالك (Book of the Roads and the Kingdoms)*. دار الكتاب الإسلامي, القاهرة.
* Bennison, Amira K. (2016). *The Almoravid and Almohad Empires*. Edinburgh: Edinburgh University Press. ISBN 978-0748646821.
* Bloom, Jonathan M.; Blair, Sheila, ed. (2009). *The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture: Delhi to Mosque*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-530991-1. Arkivjat mill-orġinal fl-2015-11-30. Miġbur 2015-09-07.
* Brett, M. and E. Fentress (1996), *The Berbers*. Oxford: Blackwell.
* Deverdun, Gaston (1959). *Marrakech: Des origines à 1912*. Rabat: Éditions Techniques Nord-Africaines.
* Hrbek, I. and J. Devisse (1988), "The Almoravids", in M. Elfasi, ed., *General History of Africa, Africa from the Seventh to the Eleventh Century*, UNESCO. 1992 edition, Ch. 13, pp. 336–366.
* Iben Ħaldun, Għabd ir-Raħman (1377). *تاريخ ابن خلدون: ديوان المبتدأ و الخبر في تاريخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوي الشأن الأكبر (Storja Iben Ħaldun: Rekord tal-Bidu u l-Aħbarijiet f'Istorja l-Għarab u l-Berberi u minn Kontemporanji Tagħhom minn Importanza Akbar)*. **6**. دار الفكر (Dar il-Fakar).
* Iben Abi Żargħ il-Fasi, Għali Abu l-Ħasan (1326). *روض القرطاس في أخبار ملوك المغرب و تاريخ مدينة فاس (Ġnien il-Paġna f'Aħbarijiet ta' Rejiet il-Magreb u storja ta' Belt Fes)* (bl-Għarbi). Uppsala: Uppsala University.
* Iben Għidari l-Murakuxi, Abu l-Għabbas Aħmad (1312). *البيان المغرب في أخبار الأندلس والمغرب (L-Istorja tal-Għaġeb f'Aħbarijiet il-Andalus u l-Marokk)*. **4**. Riyadh: جامعة الملك سعود (Università r-Re Sagħud.
* Insoll, T (2003). *The Archaeology of Islam in Sub-Saharan Africa*. Cambridge: Cambridge University Press.
* Kennedy, Hugh (1996). *Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus*. Routledge. ISBN 978-1317870418.
* Lewicki, T. (1992) [1988]. "The Role of the Sahara and Saharians in relationships between north and south". F' Elfasi, M. (ed.). *General History of Africa, Africa from the Seventh to the Eleventh Century*. UNESCO. pp. 276–313.
* Levtzion, N. and J. F. P. Hopkins, eds (1981), *Corpus of Early Arabic Sources for West African History*, Cambridge, UK: Cambridge University Press. 2000 edition.
* Lintz, Yannick; Déléry, Claire; Tuil Leonetti, Bulle, ed. (2014). *Maroc médiéval: Un empire de l'Afrique à l'Espagne* (bil-Franċiż). Paris: Louvre éditions. ISBN 978-2350314907.
* Messier, Ronald A. (2010). *The Almoravids and the Meanings of Jihad*. Praeger/ABC-CLIO. p. 118. ISBN 978-0-313-38590-2.
* Mones, H. (1992) [1988]. "The conquest of North Africa and Berber resistance". F' Elfasi, M. (ed.). *General History of Africa, Africa from the Seventh to the Eleventh Century*. UNESCO. pp. 224–246.
* Moraes Farias, P. F. de (1967), "The Almoravids: Some Questions Concerning the Character of the Movement", *Bulletin de l’IFAN*, series B, 29:3–4, pp. 794–878.
* Naylor, Phillip C. (2009). *North Africa: A History from Antiquity to the Present*. University of Texas Press. ISBN 978-0-292-71922-4.
* Park, Thomas K.; Boum, Aomar (2006). "Marrakech". *Historical Dictionary of Morocco* (2nd ed.). Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-6511-2. Arkivjat mill-orġinal fl-2020-08-01. Miġbur 2020-08-25.
* Salmon, Xavier (2018). *Maroc Almoravide et Almohade: Architecture et décors au temps des conquérants, 1055–1269*. Paris: LienArt.
* Wilbaux, Quentin (2001). *La médina de Marrakech: Formation des espaces urbains d'une ancienne capitale du Maroc*. Paris: L'Harmattan. ISBN 2747523888.
* Mudell:EB1911