# Ġerusalemm

| Ġerusalemm |
| --- |
|
Mudell:Dati pajjiż Iżrael, Palestina |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Amministrazzjoni |
|  |
| **Pajjiż** | Palestina |
| **Reġjun** | Xatt tal-Punent |
| **Governorate of the State of Palestine** | Quds Governorate (en)  |
| Kap tal-Gvern |
Moshe Lion (en)  |
| Isem uffiċjali | ירושלים أورشليم القدس |
| Ismijiet oriġinali | ירושלים القدس |
| Kodiċi postali | `91000–91999` |
| Ġeografija |
| Koordinati | ﻿ / ﻿
 |
| ĠerusalemmĠerusalemm (Israel) |
| Superfiċjenti |
125.42 kilometru kwadru |
| Għoli |
754 m |
| Fruntieri ma' |
Ramat Rachel (en) , Mevaseret Zion (en) , Beit Zayit (en) , Hizma (en) , Al-Ram (en) , Ramallah, Even Sapir (en) , Beit Yala (en) , Abu Dis (en) , Ora (en) u Betlem |
| Demografija |
| Popolazzjoni |
936,425 abitanti (2019) |
| Informazzjoni oħra |
| Fondazzjoni |
4 millennium "BCE" |
| Kodiċi tat-telefon | `2` |
| Żona tal-Ħin |
UTC+2u UTC+3 |
| bliet ġemellati |
Belt ta' New York, Ayabe, Praga, Rio de Janeiro, Cusco, Fes, Bratislava, Kiev, Tbilisiu Helwan (mul)  |
|
gov.il… |

**Ġerusalemm** (/dʒəˈruːsələm/; bl-Ebrajk: יְרוּשָׁלַיִם *Yerushaláyim*; bl-Għarbi: القُدس *Al‑Quds*) hija belt fil-Punent tal-Asja. Tinsab fuq promontorju fil-muntanji ta' Ġudea bejn il-Mediterran u l-Baħar Mejjet, u hija waħda mill-eqdem bliet fid-dinja. Titqies bħala belt imqaddsa għat-tliet reliġjonijiet Abramiċi ewlenin: il-Ġudaiżmu, il-Kristjaneżmu u l-Iżlam. Kemm Iżrael kif ukoll il-Palestina jsostnu li Ġerusalemm hi l-belt kapitali tagħhom peress li Iżrael għandha l-istituzzjonijiet governattivi primarji hemmhekk u l-Palestina finalment tipprevediha bħala s-sede tal-poter tagħha. Minħabba dan it-tilwim, ma hemm l-ebda rikonoxximent internazzjonali wiesa' li jxaqleb lejn naħa jew oħra.

Matul l-istorja twila tagħha, Ġerusalemm inqerdet mill-inqas darbtejn, ġiet assedjata 23 darba, inħatfet u nħatfet mill-ġdid 44 darba, u ġiet attakkata 52 darba. Il-parti ta' Ġerusalemm imsejħa l-Belt ta' David kellha l-ewwel sinjali ta' insedjament fir-raba' millenju Q.K., fl-għamla ta' kampijiet ta' rgħajja nomadiċi. Matul il-perjodu tal-Kananiti (is-seklu 14 Q.K.), Ġerusalemm ġiet imsejħa *Urusalim* fuq it-tavli Eġizzjani tal-qedem, li x'aktarx kienet tfisser il-"Belt ta' Shalem" b'dedika għal divinità Kananita. Matul il-perjodu tal-Iżraeliti, fis-seklu 9 Q.K. (Żmien il-Ħadid II) bdiet attività sinifikanti ta' kostruzzjoni f'Ġerusalemm, u sas-seklu 8 Q.K., il-belt kienet żviluppat f'ċentru reliġjuż u amministrattiv tar-Renju ta' Ġuda. Fl-1538, is-swar tal-belt inbnew mill-ġdid għall-aħħar darba madwar il-belt ta' Ġerusalemm taħt Suleiman il-Manjifiku tal-Imperu Ottoman. Illum il-ġurnata dawk is-swar jiddefinixxu ċ-ċentru storiku tal-belt, li tradizzjonalment ġiet maqsuma f'erba' kwartieri – magħrufa mill-bidu tas-seklu 19 bħala l-kwartieri Armeni, Kristjani, Lhud u Musulmani. Iċ-ċentru storiku u s-swar saru Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1981, u attwalment tinsab fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-periklu. Mill-1860, Ġerusalemm kibret ferm lil hinn mill-konfini taċ-ċentru storiku. Fl-2022, Ġerusalemm kellha popolazzjoni ta' madwar 971,800 resident, li minnhom kważi 60 % kienu Lhud u kważi 40 % kienu Palestinjani. Fl-2020, il-popolazzjoni kienet ta' 951,100 resident, li minnhom 570,100 ruħ kienu Lhud (59.9 %), 353,800 ruħ kienu Musulmani (37.2 %), 16,300 ruħ kienu Kristjani (1.7 %), u 10,800 ruħ ma kinux ikklassifikati (1.1 %).

Skont il-Bibbja bl-Ebrajk, ir-Re David ħakem il-belt mill-Ġebużiti u stabbiliha bħala l-belt kapitali tar-Renju Unit ta' Iżrael, u ibnu, ir-Re Salamun, ikkummissjona l-bini tal-Ewwel Tempju. L-istudjużi moderni jargumentaw li l-Lhud tnisslu minn fergħa tal-popli u tal-kulturi Kananiti permezz tal-iżvilupp ta' reliġjon monolatrija — u iktar 'il quddiem monoteistika — distinta ċċentrata fuq El/Yahweh. Dawn l-avvenimenti tal-istabbiliment tal-belt, lejn il-bidu tal-ewwel millenju Q.K., kellhom importanza simbolika ċentrali għall-poplu Lhudi. Il-laqam tal-belt imqaddsa (bl-Ebrajk: עיר הקודש, b'ittri Rumani: *'Ir ha-Qodesh*) x'aktarx li ngħata lil Ġerusalemm fiż-żminijiet ta' wara l-eżilju. Il-qdusija ta' Ġerusalemm fil-Kristjaneżmu, ikkonservata fit-traduzzjoni bil-Grieg tal-Bibbja bl-Ebrajk, li l-Kristjani adottaw bħala t-"Testment il-Ġdid" tagħhom stess, ġiet imsaħħa permezz tal-ġrajja tat-Testment il-Ġdid li tirrakkonta li Ġesù ssallab u rxoxta hemmhekk. Fl-Iżlam Sunni, Ġerusalemm hija t-tielet l-iktar belt imqaddsa, wara Mekka u Medina. Il-belt kienet l-ewwel *qibla*, id-direzzjoni standard għat-talb tal-Musulmani (*salah*), u skont it-tradizzjoni Iżlamika, Muħammed għamel il-Vjaġġ ta' Billejl tiegħu hemmhekk fis-621, u skont il-Koran tela' l-ġenna fejn tkellem ma' Alla. Minħabba f'hekk, minkejja li għandha erja ta' 0.9 km2 (3⁄8 ta' mil kwadru) biss, fiċ-ċentru storiku tal-belt hemm bosta siti ta' importanza reliġjuża fundamentali, fosthom l-Għolja tat-Tempju, il-Ħajt tal-Punent, il-Koppla tal-Blat, il-Moskea ta' al-Aqsa, u l-Knisja tas-Sepolkru Mqaddes.

Illum il-ġurnata, l-istatus ta' Ġerusalemm għadu wieħed mill-kwistjonijiet ewlenin fil-kunflitt bejn Iżrael u l-Palestina. Matul il-Gwerra bejn l-Għarab u Iżrael fl-1948, il-Punent ta' Ġerusalemm kien fost iż-żoni li nħatfu u iktar 'il quddiem ġew annessi ma' Iżrael, filwaqt li l-Lvant ta' Ġerusalemm, inkluż iċ-ċentru storiku tal-belt, inħatfet u iktar 'il quddiem ġiet annessa mal-Ġordan. Iżrael ħatfet il-Lvant ta' Ġerusalemm mill-Ġordan matul il-Gwerra ta' Sitt Ijiem tal-1967 u sussegwentement irnexxielha tannettiha f'Ġerusalemm, flimkien mat-territorju addizzjonali tal-madwar. Waħda mil-Liġijiet Bażiċi ta' Iżrael, il-Liġi ta' Ġerusalemm tal-1980, tirreferi għal Ġerusalemm bħala l-belt kapitali mhux maqsuma tal-pajjiż. Il-fergħat kollha tal-gvern ta' Iżrael jinsabu f'Ġerusalemm, inkluż il-Knesset (il-Parlament ta' Iżrael), ir-residenzi tal-Prim Ministru (Beit Aghion) u l-President (Beit HaNassi), u l-Qorti Suprema. Il-komunità internazzjonali tirrifjuta l-annessjoni u tqisha bħala illegali, filwaqt li tittratta l-Lvant ta' Ġerusalemm bħala territorju Palestinjan okkupat minn Iżrael.

## Ġeografija

**Topografija**

Ġerusalemm, li tkopri 126 km2, tinsab bejn il-Baħar Mediterran (52 km) u l-Baħar il-Mejjet (22 km), fit-tarf ta 'plateau tal-franka tal-Muntanji tal-Lhudija (inkluż il-Muntanja Sijon) f'altitudni medja ta' 745 m , b'varjazzjonijiet qawwija bejn muntanji u widien (minn madwar 700 sa 800 m). Il-muntanja Scopus togħla 826 m lejn il-grigal u l-wied ta’ Kidron jinżel taħt is-600 m.

**Muntanji**

L-ogħla punt huwa l-Muntanja Herzl fil-punent, b'834 m. Is-sebaʼ għoljiet taʼ Ġerusalemm huma reġjun bl-għoljiet tal-Muntanji tal-Lhudija, li l-estensjonijiet twal tagħhom ikomplu lejn il-pjanura tal-kosta lejn il-punent u l-Wied tal-Ġordan lejn il-lvant. Fiċ-ċentru tagħhom, Ġerusalemm hija mibnija f’altitudni ta’ xi 700 metru fuq din is-sensiela ta’ għoljiet: Ophel mal-muntanji Moriah, Herzl (הר הרצל) lejn il-punent, Żebbuġ (har HaZeitim) li jestendi fuq aktar minn tliet kilometri mal-Muntanji Sijon, Scopus (הַר הַצּוֹפִים, har HaTsofim) lejn il-grigal... Dawn l-għoljiet servew bħala difiża naturali tiegħu fil-passat u kellhom rwol fl-iżvilupp tiegħu matul is-sekli. Bħalissa jirrappreżentaw tip ta’ fruntieri inviżibbli bejn id-diversi distretti ta’ Ġerusalemm.

**Widien**

Il-belt hija mdawra min-naħat kollha b'diversi widien, fosthom dawk fit-tramuntana, qrib il-plateau, huma inqas evidenti minn dawk li jinsabu f'direzzjonijiet oħra. Iż-żewġ ewlenin jinsabu fil-majjistral tal-belt attwali. Lejn il-Lvant tat-Tempju tal-qedem, il-wied ta’ Ġeħosafat jinżel parti mill-belt biex isir il-wied ta’ Kidron (nahal Kidron, נחל קדרון); tifred il-Belt il-Qadima mill-Muntanja taż-Żebbuġ. Il-wied ta’ Beth Zeita jibda mit-tramuntana tal-belt il-qadima attwali u jsegwi kważi b’mod parallel il-wied ta’ Kidron li jingħaqad mal-qiegħ tat-tarf tal-grigal tal-isplanade tat-Tempju; hemm pixxini (minn Bethesda, Iżrael) mitmugħa mix-xita li tinġarr mill-wied. Lejn il-punent hemm il-wied dejjaq ta’ Gehenna (Gei Hinnom, גיא הנום) li jibda ħdejn il-Bieb ta’ Jaffa fejn hawn, kultant jieħu l-isem “Wied tal-Mamilla”, ikompli lejn in-nofsinhar imbagħad jinfirex lejn il-lvant biex jingħaqad mat-trasversali. wied (li jibda lejn il-Bieb ta’ Jaffa u jmur mil-lvant sal-punent) u dak ta’ Kidron. Bejn Kidron u Ħinnom, u lejn il-punent tal-Muntanja Morija, il-wied irqiq trasversali ta’ Tyropeon li ġie mimli parzjalment (u parzjalment minn Triq ir-Re David preżenti), jibda fit-tramuntana tal-Bieb ta’ Damasku, jidħol fil-Belt il-Qadima u jkompli r-rotta tiegħu biex jiltaqa’. il-wied tal-ġenb sal-Porte des Maghrébins (magħruf ukoll bħala “des Garbage”). Dawn it-tliet widien kbar jingħaqdu fin-Nofsinhar tal-Ofel, notevolment fil-għadira attwali ta’ Silogħa, biex jingħaqdu f’Kidron li jwessa’ u jkompli l-mixja tiegħu aktar lejn ix-Xlokk, lejn id-deżert tal-Lhudija u l-Baħar Mejjet.

Veduta ta’ Ġerusalemm mill-Muntanja taż-Żebbuġ.
**Klima**

Ġerusalemm għandha klima Mediterranja u sa ċertu punt muntanjuża. Huwa mmarkat minn sħana qawwija u aridità qawwija fis-sajf. Ftit xhur biss fix-xitwa huma mxarrba, partikolarment Frar, meta taqa’ aktar minn nofs il-preċipitazzjoni annwali totali. Il-borra sseħħ sena fi tlieta, partikolarment fi Frar; xi maltempati kkaġunaw ħafna ħsara, notevolment f'Jannar 1992, b'50 ċm borra, u fl-1920, b'97 ċm.

## Il-Belt “Tliet darbiet Qaddisa”

Il-belt ta’ Ġerusalemm hija meqjusa bħala “tliet darbiet qaddisa” għax fiha l-aktar siti qaddisa tar-reliġjonijiet Lhudija u Kristjana u t-tielet l-iktar sit qaddis fl-Islam. B’kollox, hemm 56 post qaddis (u madwar mitt ieħor ta’ inqas importanza) li jinsabu prinċipalment f’Ġerusalemm tal-Lvant. Fost l-aktar postijiet qaddisa notevoli :

* il-Kotel (כותל) (għal-Lhud), il-Ħajt tal-Punent, jew il-Ħajt tal-Lajji (għall-insara), fdal tat-Tempju ta’ Erodi;
* il-Knisja tas-Santu Sepulkru fejn jinsab il-qabar ta’ Kristu, skont it-tradizzjoni Nisranija;
* il-Muntanja tat-Tempju għax kienet is-sit tat-Tempju ta’ Ġerusalemm, imsejħa wkoll l-Esplanade tal-Moskej (Haram al-Sharif) fejn tinsab il-Moskea al-Aqsa.

**Lhud**

Triq Kotel fil-Kwartier Lhudi tal-Belt il-Qadima ta’ Ġerusalemm.
Il-*Kotel*, magħruf bħala l-Ħajt tal-Lajjar, vestiġju tat-Tempju kbir ta’ Ġerusalemm.

Għal aktar minn 3,000 sena għax Ġerusalemm hija meqjusa kemm bħala post importanti fil-mixi bibliċi tal-patrijarki Ebrajk, il-kapitali tar-Re David u aktar tard tas-saltna Lhudija Asmonean. Ġerusalemm tissemma 660 darba fil-Bibbja Ebrajka u s-sinonimu tagħha Sijon jidher 158 darba. Wara ż-żewġ qerda tat-Tempju ta’ Ġerusalemm (587 QK; 70 AD) u t-tixrid tal-poplu Lhudi li segwew, il-Ġudaiżmu dejjem qajjem ritorn lejn Ġerusalemm, il-kapitali antika tas-saltna ta’ Iżrael ta’ David. L-ewwel eżilju Babiloniż kien diġà wassal għall-ewwel ritorn tal-Lhud lejn l-Art Imwiegħda biex jerġgħu jibnu t-Tempju. L-identità Lhudija baqgħet marbuta kontinwament u intimament ma’ Ġerusalemm, “bint Sijon”, permezz tal-wirt bibliku u storiku li kompla jiġi trażmess u mgħallem minn ġenerazzjoni għal oħra mit-tieni eżilju magħruf bħala “minn Ruma” tal-Poplu Lhudi.

Hija l-belt fejn kienet issir il-qima reliġjuża fiż-żmien taż-żewġ Tempji u fejn jibqa’ l-Kotel magħruf bħala l-Ħajt tal-Ħajt, vestiġju tat-Tempju ta’ Erodi u post ta’ talb mimli mal-Muntanja tat-Tempju jew Esplanade tal-Moskej. Huwa f’Ġerusalemm li, skont it-testi qaddisa tagħhom, il-Lhud jistennew il-wasla tal-Messija. Huwa wkoll post ta’ pellegrinaġġ reliġjuż waqt it-tliet festi tal-pellegrinaġġ (Għid, Pentekoste, Tabernakli). Għalhekk, kull sena waqt il-festa taʼ Pesach (il-Qbiż tal-Lhud), il-kliem “Is-sena d-dieħla f’Ġerusalemm” jagħlqu kull ċerimonja. Wara kull ikla, it-talba ta’ Birkat hamazon (barka għall-ikel) tikkwota lil Ġerusalemm. U mad-dinja kollha, it-talb tradizzjonali ta’ kuljum tal-Lhudi devju għadu indirizzat lejn Ġerusalemm u jbierek il-bini ta’ dik il-belt, filwaqt li ssejjaħ għar-ritorn tal-eżiljati.

**InsaraId-dħul f’Ġerusalemm* (ta’ Ġesù Kristu). Ikona Ukraina, madwar 1570.

Sa mill-1 seklu u l-istejjer tal-ħajja ta’ Ġesù ta’ Nazaret, kif deskritti fl-Evanġelji, mit-tlugħ tiegħu fit-Tempju ta’ Ġerusalemm sat-tislib u l-qawmien tiegħu, skont id-dogma Nisranija, Ġerusalemm kienet ix-xena tal-Passjoni ta’ Kristu. . Konsekuttivament, insibu ċ-Ċenaklu, il-Via Dolorosa jew il-Ġnien tal-Ġetsemani f’riġlejn il-Muntanja taż-Żebbuġ fejn tidher il-Knisja tat-Tlugħ fis-Sor, postijiet ta’ pellegrinaġġ.

Hemm ukoll meqjuma tifkiriet ta’ Marija ta’ Nazaret, Qaddisin Stiefnu u Ġakbu li ġew martrijati hemmhekk, eċċ. Sant'Elena, omm l-Imperatur Kostantinu, u l-imperaturi Biżantini waqqfu santwarji sumptuous fuq postijiet qaddisa inkluż is-Santu Sepulkru. Din ir-rabta bejn l-insara u Ġerusalemm inżammet ukoll mill-kruċjati suċċessivi fl-Art Imqaddsa fil-Medju Evu. Ġerusalemm imbagħad kienet il-kapitali tar-Renju Latin ta’ Ġerusalemm mill-1099 sal-1187.

Hija waħda mill-patrijarkati storiċi (ma’ Ruma, Antijokja, Lixandra, Kostantinopli). Huwa wkoll f’Ġerusalemm, fil-post fejn tela’ s-sema, li l-insara jistennew ir-ritorn ta’ Kristu, fil-jum tal-Aħħar Sentenza.

**Musulmani**

Esplanade tal-Moskej, it-tielet l-iktar sit qaddis fl-Islam, bil-Koppla tal-Blata fiċ-ċentru u l-Moskea al-Aqsa fuq il-lemin
Il-moskea al-Aqsa.

Għall-Musulmani, il-qdusija tal-belt ġejja mir-raġunijiet kollha msemmija hawn fuq u speċjalment mis-seklu 12, mill-fatt li skont it-tradizzjoni, il-profeta tal-Islam Muhammad għamel il-vjaġġ tiegħu bil-lejl (Isra) hemmhekk fis-sena 620 AD. AD Il-Koran ma jsemmix b’mod espliċitu l-isem tal-belt ta’ Ġerusalemm iżda t-tradizzjonijiet jassoċjawha ma’ ċerti siltiet tat-test Koraniku. L-ewwel hija l-istorja tat-telgħa ta’ Muhammad lejn is-sema (al Mi’raj: it-tlugħ), akkumpanjat mill-anġlu Gabriel, fil-post tal-“Moskea l-aktar imbiegħda”. Huwa b’referenza għal din l-istorja li l-moskea ta’ Ġerusalemm fuq l-Isplanade tal-Moskej (al-Ḥaram aš-Šarīf, “Santwarju Nobbli”) kienet tissejjaħ “al-Aqsa”, li tfisser “l-iktar ‘il bogħod”, u identifikat bħala tali fis-7. jew seklu 8. Assenti mill-Koran, l-isem ta’ Ġerusalemm bħala l-post tal-vjaġġ bil-lejl ta’ Muhammad huwa, min-naħa l-oħra, perfettament espliċitu fl-istorja ta’ Ibn Ishaq, miktuba 120 sa 150 sena wara l-Hegira (seklu 8). Għal François Déroche, “analiżi reċenti, madankollu, targumenta li, skont tradizzjonijiet antiki, dan il-vjaġġ bil-lejl kien ikun fid-direzzjoni tas-sema; Kien aktar tard li l-eseġesi klassika kienet tipproponi li tifhem al-masjid al-Aqsâ bħala l-Muntanja tat-Tempju u għamlet lil din tal-aħħar il-punt tat-tluq tat-tlugħ ta’ Mohammed.

Bl-istess mod, skont it-tradizzjonijiet Musulmani, l-ewwel Musulmani talbu fid-direzzjoni ta’ Ġerusalemm – għażla komunement “interpretata bħala tentattiv biex jikkonvertu l-Lhud ta’ Medina u l-inħawi tal-madwar”; id-direzzjoni tal-Ka'ba tal-Mekka ġiet stabbilita minn Muhammad aktar tard, fis-sena 624. Jekk it-test Koraniku jsemmi bidla tal-qibla, ma jsemmix il-belt ta 'Ġerusalemm. Fl-aħħarnett, billi bbażat ruħha fuq it-tradizzjonijiet Lhud u Kristjani, l-Islam jagħraf fl-espressjoni “il-post fil-qrib”, il-post tal-Aħħar Sentenza, f’Ġerusalemm. L-Iżlamologu Pierre Lory jindika li “is-sagruzza taʼ Ġerusalemm kienet diġà preżenti fl-ewwel sekli tal-Eġira, kif jixhdu l-moskej Umayyad. Iżda l-piż tiegħu żdied mis-sekli 11 u 12, u kien aċċentwat aktar fl-era moderna. Għall-Musulmani, Ġerusalemm hija rikonoxxuta bħala post qaddis Iżlamiku: "żokra tad-dinja, post għoli, santwarju privileġġjat". Dawn it-tliet kwalitajiet kienu diġà applikati lilu mit-tradizzjoni Lhudija, u mill-bidu tal-Iżlam, Lhud ikkonvertew għar-reliġjon Musulmana, bħal Ka‘b al-Ạhbār u Wahb b. Munabbih, "introduċi fil-korpus primittiv, elementi midrashic li jattribwilhom lil din il-belt". Fir-rigward tal-kunċett ta’ “tifkira profetika”, hija parti mit-tradizzjoni Iżlamika (Ġerusalemm hija l-belt tal-profeti (nabî) David (داوود, Dāwūd) u Salamun (سُلَيْمان, Sulaymān), kif jiddeskrivihom il-Koran), u fil-fatt li “serva bħala l-punt tat-tluq għall-mi’rāj, it-Tlugħ fis-sema ta’ Muhammad”; għalhekk, kellha rwol fundamentali fil-pieta popolari u mistika.

L-Islam iddikjara lil Ġerusalemm it-tielet belt qaddisa tagħha, iżda l-istatus tagħha għall-Islam "kellu t-tlugħ u l-inżul tagħha." ". Jekk il-hadiths u t-tradizzjonijiet Musulmani jirrikonoxxu post importanti għaliha, ġie kkritikat ħafna mill-ewwel sekli tal-Islam. Id-dimensjoni reliġjuża ta’ Ġerusalemm żviluppat l-aktar mill-1144 u d-dehra tar-reliġjon fid-diskors politiku ta’ Zengi fil-ġlieda tiegħu kontra r-renji Franki; il-kliem masjid Al-Aqsa (“l-aktar Moskea ’l bogħod”), meħud mill-Koran, ma deherx fuq din l-istess moskea qabel is-seklu 11. Din il-bidla fir-relazzjoni ma’ Ġerusalemm hija osservata mill-kritika mqajma mid-dinja Musulmana kontra ż-żarmar tal-fortifikazzjonijiet ta’ Ġerusalemm fl-1219 u ċ-ċessjoni tal-belt lil Frederik II fl-1229, filwaqt li l-konkwista tal-belt mill-kruċjati tal-Ewwel. Kruċjata, fis-seklu 11, ma kinitx ħolqot reazzjonijiet bħal dawn. “Din id-dgħjufija [tal-qdusija taʼ Ġerusalemm] kienet tkun dovuta l-ewwel nett għall-fatt li numru sabiħ taʼ tobba tal-Liġi kienu jopponu l-post taʼ unur li l-mistiċi Musulmani riedu jagħtu lill-belt.”

## Trasport

**Trasport bl-Ajru**

L-eqreb ajruport huwa Atarot, fit-tramuntana ta’ Ġerusalemm, li kien użat għal titjiriet domestiċi Iżraeljani sa Ottubru 2000, notevolment għal titjiriet lejn Eilat, u issa jinsab taħt il-kontroll tal-IDF. minħabba l-prossimità ġeografika tagħha mat-territorji awtonomi Palestinjani. Minn dakinhar, it-titjiriet ġew trasferiti lejn l-Ajruport Ben Gurion, qrib Tel Aviv, madwar 40 kilometru lejn il-majjistral.

**Trasport bit-triq**

L-Egged Bus Cooperative, it-tieni l-akbar kumpanija tal-karozzi tal-linja fid-dinja, isservi l-biċċa l-kbira tal-komunitajiet madwar Ġerusalemm u topera servizzi ta’ kowċis lejn il-bqija tal-pajjiż mill-istazzjon ċentrali tal-karozzi tal-linja fi Triq Jaffa, ħdejn id-daħla tal-punent ta’ Ġerusalemm. L-istazzjon tal-karozzi tal-linja ta’ Ġerusalemm tal-Lvant jinsab fi Triq Sultan Suleiman, ħdejn il-Bieb ta’ Damasku. Huwa jservi komunitajiet Palestinjani fix-Xatt tal-Punent.

Ibda Highway.
Ġerusalemm Xarabank.

**Trasport bil-ferrovija**

Ġerusalemm ilha konnessa bil-ferrovija ma’ Tel Aviv mill-1892 (linja l-antika minn Jaffa għal Ġerusalemm). Is-servizz tiegħu ġie interrott fl-1998 minħabba l-istat ħażin tal-infrastruttura li mbagħad ġiet rinnovata. Reġgħet infetħet kompletament f’April 2005, bl-inawgurazzjoni tal-istazzjon il-ġdid ta’ Ġerusalemm Malha, li jinsab fin-nofsinhar tal-belt. It-tieni linja deskritta ħażin bħala konnessjoni ta 'veloċità għolja minn Tel Aviv, il-linja tal-ferrovija Tel Aviv-Ġerusalemm, fit-tramuntana ta' din l-ewwel linja, infetħet fl-2018. Hija elettrifikata u tuża diversi mini twal biex tippermetti t-trasport b'veloċità għolja ferroviji mill-kosta għar-reġjun muntanjuż ta’ Ġerusalemm. Il-ferroviji jispiċċaw fl-istazzjon ta' taħt l-art Binyanei HaUma jismu Yitzhak Navon li jinsab taħt l-istazzjon ċentrali tal-karozzi tal-linja. Il-vjaġġ minn Tel Aviv għal Ġerusalemm jieħu madwar 28 minuta.

Stazzjon ċentrali ta’ Ġerusalemm.

**Tram**

L-ewwel linja tat-tramm fetħet fid-19 ta’ Awwissu 2011 fuq 13.8 km u sservi 23 stazzjon bejn Heil Ha-Aus fit-tramuntana u Mount Herzl fil-Lbiċ. Il-linja hija mgħammra b'settijiet tal-ferrovija Citadis, mibnija minn Alstom.

Il-kumpanija Veolia Transport intgħażlet biex topera l-linja bħala parti mill-konsorzju CityPass, iżda ffaċċjata bi kritika rtirat fl-2010. L-operat huwa żgurat mill-grupp tat-trasport Iżraeljan Egged Holding Ltd.

Ġerusalemm Tram.
## Sit ta' Wirt Dinji

Il-Belt Antika u s-Swar ta' Ġerusalemm ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1981.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Relazzjonijiet internazzjonali

Ġerusalemm hija ġemellata ma':

* Praga, ir-Repubblika Ċeka;
* Ayabe, il-Ġappun;
* Belt ta' New York, l-Istati Uniti (mill-1993).

Ġerusalemm hija msieħba ma':

* Marsilja, Franza;
* Kiev, l-Ukrajna.

## Referenzi