# Libja

| **LibjaStat tal-Libja*دولة ليبيا |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Innu nazzjonali:Libja, Libja, Libja* |
|   |
| **Belt kapitali** (u l-ikbar belt)
 | Tripli ﻿ / ﻿
 |
| Lingwi uffiċjali | Għarbi |
| **Gruppi etniċi**  | Għarab |
| Gvern | Repubblika parlamentari |
|  -  | Kap tal-istat | Mohamed al-Menfi |
|  -  | Prim Ministru | Abdul Hamid Dbeibeh |
| Indipendenza |
|  -  | Ċeduta mill-Italja | 10 ta' Frar, 1947  |
|  -  | Mir-Renju Unit u Franza | 24 ta' Diċembru, 1951  |
|  -  | Kolp ta' stat | 1 ta' Settembru, 1969  |
|  -  | Rivoluzzjoni | 17 ta' Frar, 2011  |
| Erja |
|  -  | Total | 1,759,541 km2 (17) 679,359 mil kwadru  |
|  -  | Ilma (%) | Negliġibbli |
| Popolazzjoni |
|  -  | stima tal-2010 | 6,420,000 (10) |
|  -  | ċensiment tal-2006 | 5,670,6881  |
|  -  | Densità | 3.6/km2 (218) 9.4/mili kwadri |
| **PGD** (PSX) | stima tal-2010 |
|  -  | Total | $96.138 biljun (68) |
|  -  | Per capita | $14,884 (56) |
| **PGD** (nominali) | stima tal-2010 |
|  -  | Total | $76.557 biljun (64) |
|  -  | Per capita | $11,852 (48) |
| **IŻU** (2010) | ▲0.755 (għoli) (53) |
| Valuta | Dinar (`LYD`)  |
| Żona tal-ħin | EET (UTC+2) |
| Kodiċi telefoniku | 218 |
| TLD tal-internet | .ly |

Il-**Libja** (bl-Għarbi: ‏ليبيا‎‎ Lībiyā) huwa stat fir-reġjun tal-Magreb fl-Afrika ta' Fuq. Il-Libja għandha konfini fit-Tramuntana mal-Baħar Mediterran, mal-Eġittu fuq il-Lvant, mas-Sudan fix-Xlokk, maċ-Ċad u n-Niġer fin-Nofsinhar, u mal-Alġerija u t-Tuneżija fil-Punent.

Il-belt kapitali hija Tripli, li fiha joqogħdu 1.7 miljun ruħ mis-6.4 miljun li jgħixu fil-pajjiż kollu. Dan il-pajjiż Afrikan għandu l-ogħla Indiċi tal-Iżvilupp Uman fl-Afrika u r-raba' l-ogħla prodott gross domestiku *per capita* f'dan il-kontenut, bir-riservi taż-żejt u l-popolazzjoni baxxa jkunu l-fattur ewlieni.

## Isem

Bil-Grieg, il-membri tat-tribù kienu jissejħu Libues, Latinizzati bħala Libyes (bil-U Grieg trażliterat bħala y bil-Latin). Pajjiżhom sar Libuā (jew Libýē Attic klassiku bil-bidla standard tal-ħoss Attic ā > ē), Libja Latinizzata. Iżda fil-Greċja tal-qedem it-terminu kellu tifsira usa', li jinkludi l-Afrika ta' Fuq kollha fil-punent tal-Eġittu (ara l-Libja tal-Qedem).

Aktar tard, fi żmien Ibn Khaldun, l-istess tribù kbir kien magħruf bħala Lawata.

## Storja

### Libja antika

1890 rappreżentazzjoni ta' familja Berber li taqsam ford – HB Scammel
Barça/Barca/Barqa/Berqa/Barce/برقة/Antaeopolis, Munita nħadmet f'Barca fl-Imperu Akemenidi, datata 475-435 QK. (550 QK.-330 QK., Hakhāmanishiya)
L-evidenza arkeoloġika tindika li diġà fis-sena 8,000 QK, il-pjanura kostali tal-Libja tal-qedem kienet abitata minn poplu Neolitiku, il-Berbers, li kienu esperti fid-domestika tal-bhejjem u t-tkabbir tal-għelejjel.

Sussegwentement, iż-żona magħrufa fi żminijiet moderni bħala l-Libja kienet okkupata wkoll minn għadd ta' popli oħra, bil-Feniċi, Kartaġiniżi, Griegi, Imperu Persjan, Rumani, Vandali, Għarab, Torok u Biżantini jmexxu ż-żona kollha jew parti minnha.

Għalkemm il- Griegi u r- Rumani ħallew fdalijiet f'Ċirene, Leptis Magna, u Sabratha, ftit fadal evidenza ta' dawn il- kulturi antiki. Xi skambji kulturali u reliġjużi seħħew mal-Eġizzjani tal-qedem, speċjalment fil-parti tat-Tramuntana li fiha d-delta tan-Nil, li tissejjaħ l-Eġittu t'Isfel. L-evidenza preistorika hija frammentarja, iżda rekords storiċi aktar tard jiddokumentaw influwenzi kontinwi.

Għad fadal bwiet ta' popolazzjoni Berber fil-Libja moderna, iżda t-tixrid tal-Berbers lejn it-Tramuntana lejn l-Irlanda u l-Iskandinavja huwa dokumentat f’markaturi ġenetiċi studjati minn antropoloġi fiżiċi, u jidher li seħħ it-tixrid fl-Afrika mill-kosta Atlantika għall-oasi ta' Siwa fl-Eġittu. bidliet klimatiċi. jikkawża deżertifikazzjoni dejjem akbar. Bħalissa, l-akbar numru ta' Berbers fl-Afrika jinstabu fil-Marokk (madwar 42% tal-popolazzjoni) u fl-Alġerija (madwar 27% tal-popolazzjoni), kif ukoll fit-Tuneżija u l-Libja, iżda statistika eżatta mhix disponibbli.

Ħelsien mill-qabar ta' Xerxes, li juri suldat Libjan fost il-forzi tributarji tal-imperu Akemenidi tiegħu. 480 BC
### Feniċi

Il-Feniċi kienu l-ewwel li stabbilixxew postijiet kummerċjali fil-Libja, meta n-negozjanti minn Tir (fil-Libanu ta' żmienna) żviluppaw relazzjonijiet kummerċjali mat-tribujiet Berberi u daħlu fi trattati magħhom biex jiżguraw il-kooperazzjoni tagħhom fl-isfruttament tal-materja prima. Fis-seklu 5 QK, l-akbar kolonji Feniċi, Kartaġni, kienet estendiet l-eġemonija tagħha madwar ħafna mill-Afrika ta' Fuq, fejn ħarġet ċiviltà distintiva, magħrufa bħala l-Punika. L-insedjamenti puniċi fuq il-kosta Libjana kienu jinkludu Oea (Tripli), Libdah (Leptis Magna) u Sabratha. Dawn kienu kollha f'żona li aktar tard kienet imsejħa Tripolis, jew "Tliet Bliet." Għalhekk il-kapitali attwali tal-Libja, Tripli, tieħu isimha.

### Griegi

Il-Griegi rebħu l-Lvant tal-Libja meta, skont it-tradizzjoni, l-oraklu ta' Delphi ordna lill-emigranti mill-gżira popolata ta' Thera biex ifittxu dar ġdida fl-Afrika ta' Fuq. Fis-sena 630 QK Huma waqqfu l-belt ta' Ċirene. Fi żmien 200 sena, erba' bliet Griegi ewlenin ġew stabbiliti fiż-żona: Barce (Al Marj); Euhesperides (aktar tard Berenice, illum Benghazi); Teuchira (aktar tard Arsinoe, illum Tukrah); u Apollonia (Susa), il-port ta' Cyrene. Flimkien ma' Cyrene, kienu magħrufa bħala Pentapolis (Ħames Bliet).

### Rumani

Arkata tal-Imperatur Ruman Lucius Septimius Severus (146-211 AD) f'Leptis Magna
L-Afrika kienet provinċja Rumana fuq il-kosta tat-tramuntana tal-kontinent tal-Afrika (146 QK – 439 AD.; 534–698). Ġie stabbilit fl-146 QK, wara l-konkwista tar-Repubblika Rumana ta' Kartaġni fit-Tielet Gwerra Punika.
Ir-Rumani għaqdu t-tliet reġjuni tal-Libja. Tripolitania u Cyrenaica saru provinċji Rumani sinjuri u baqgħu hekk għal aktar minn sitt mitt sena. Fdalijiet Rumani, bħal dawk f’Leptis Magna, jagħtu xhieda tal-vitalità tar-reġjun matul l-okkupazzjoni Rumana.

F'dak iż-​żmien, bliet popolati u saħansitra bliet żgħar kienu jgawdu l-​kumdità tal-​ħajja urbana kompatibbli ma' dawk ta' Ruma. Kummerċjanti u artiġjani minn ħafna partijiet tad-dinja Rumana stabbilixxew fl-Afrika ta' Fuq, iżda l-karattru tal-ibliet ta' Tripolitanja baqa' deċiżament Puniku u, fiċ-Ċirenaika, Grieg.

### Taħt l-Islam

Il-Libja ġiet maħkuma minn Uqba ibn Nafi fl-644 u kompletament maħkuma fl-655, li tifforma parti mill-Kalifat Umayyad. Dan ġie sostitwit mill-Abbasids fis-sena 750, iżda fil-prattika l-Libja gawdiet minn awtonomija lokali konsiderevoli taħt id-dinastija Aghlabid. Is-suldati Għarab, xerrdu r-reliġjon l-ġdida tagħhom tal-Islam, daħlu fiċ-Ċirenaika fis-sena 642 u okkupaw Tripli fis-sena 643. Suċċessjoni ta' dinastiċi Għarab u Berberi mbagħad ikkontrollaw dik li llum hija l-Libja. Il-kultura tal-Majjistral tal-Libja żviluppat flimkien mal-unitajiet politiċi tal-punent, filwaqt li l-iżvilupp fil-Lvant kien influwenzat ħafna mill-Eġittu ġar.

### Torok Ottomani

Inċiżjoni anonima tas-seklu 16 li turi l-Qbid ta' Tripli ta' Malta mill-Imperu Ottoman mid-9 sal-15 ta' Awwissu, 1551
Seklu 16 Ħwejjeġ tan-nisa fi Tripli, meta l-Libja kienet parti mill-Imperu Ottoman
It-Torok Ottomani rebħu l-pajjiż f'nofs is-seklu 16, u t-tliet Stati jew "Wilayat" ta' Tripolitania, Cyrenaica u Fezzan (li jiffurmaw il-Libja) baqgħu parti mill-imperu tagħhom bl-eċċezzjoni tal-awtonomija virtwali tal-Karamanlis. Il-Karamanlis ħakmu mill-1711 sal-1835 prinċipalment fit-Tripolitanja, iżda kellhom ukoll influwenza fiċ-Ċirenaika u Fezzan f'nofs is-seklu 18. Dan kien jikkostitwixxi l-ewwel ħarsa lejn l-istorja reċenti tal-Libja magħquda u indipendenti li kienet se terġa' toħroġ żewġ sekli wara. Ir-riunifikazzjoni seħħet permezz tar-rotta improbabbli ta' invażjoni (Gwerra Italo-Torka, 1911–1912) u okkupazzjoni li bdiet fl-1911, meta l-Italja simultanjament ikkonvertit it-tliet reġjuni f'kolonji.

### Kolonja Taljana

Mappa tal-Libja Italjana (1912)
Subdiviżjoni amministrattiva tal-Libja Italjana
Forti Taljan f'Għat, mibni fis-snin tletin tas-seklu l-ieħor"Territorio militate del Sud libico" (territorju militari tan-Nofsinhar tal-Libja) kien territorju ġurisdizzjonali fi ħdan il-kolonja Taljana tal-Libja (1911–1947), amministrat mill-armata Taljana fis-Saħara Libjana
Mappa ta' Libja Italjana (1936-1943)
Tarka ta' Libja Italjana (1940-1943)
Mappa (1912), 1911-1934 (Tripolitania e Cirenaica), 1936-1943 (Lībyā)
Barça/Barca/Barqa/Berqa/Barce/برقة/Antaeopolis, Stazzjon tal-ferrovija prinċipali Taljan Barce/Barce Stazione Centrale
Mill-1912 sal-1927, it-territorju tal-Libja kien magħruf bħala l-Afrika ta' Fuq Taljana. Mill-1927 sal-1934, it-territorju kien maqsum f'żewġ kolonji, Ċirenaika Taljana u Tripolitanja Taljana, immexxija minn gvernaturi Taljani. Matul il-perjodu kolonjali Taljan, bejn 20% u 50% tal-popolazzjoni Libjana mietet fil-ġlieda għall-indipendenza, u l-aktar fil-kampijiet tal-ħabs. Madwar 150,000 Taljan stabbilixxew fil-Libja, li jiffurmaw madwar ħamsa tal-popolazzjoni totali.

Mappa tal-Libja matul it-Tieni Gwerra Dinjija
lira triplitana
Fl-1934, l-Italja adottat l-isem "Libja" (użat mill-Griegi għall-Afrika ta' Fuq kollha ħlief l-Eġittu) bħala l-isem uffiċjali tal-kolonja (magħmula mit-tliet provinċji ta' Cyrenaica, Tripolitania u Fezzan). Ir-Re Idris I, Emir taċ-Ċirenaika, mexxa r-reżistenza Libjana għall-okkupazzjoni Taljana bejn iż-żewġ gwerer dinjija. Bejn l-1928 u l-1932, l-armata Taljana "qatlet nofs il-popolazzjoni Bedouina (direttament jew bil-ġuħ fl-għelieqi)." Mill-1943 sal-1951, Tripolitania u Cyrenaica kienu taħt amministrazzjoni Brittanika, filwaqt li l-Franċiżi kkontrollaw Fezzan. Fl-1944, Idris irritorna mill-eżilju fil-Kajr, iżda rrifjuta li jerġa' jibda r-residenza permanenti tiegħu fiċ-Ċirenaika sakemm tneħħew xi aspetti tal-kontroll barrani fl-1947. Skont it-termini tat-trattat ta' paċi tal-1947 mal-Alleati, l-Italja rrinunzjat għad-drittijiet kollha tagħhom fuq il-Libja.

### Ir-Renju Unit tal-Libja

Omar Mukhtar (1858-1931) kien il-mexxej tar-rewwixta Libjana kontra l-okkupazzjoni Taljana.
Veduta mill-ajru tal-Kastell l-Aħmar (1950)
Fil-21 ta' Novembru, 1949, l-Assemblea Ġenerali tan-NU għaddiet riżoluzzjoni li tgħid li l-Libja għandha ssir indipendenti sal-1 ta' Jannar, 1952. Idris irrappreżenta lil-Libja fin-negozjati sussegwenti tan-NU. Fl-24 ta' Diċembru, 1951, il-Libja ddikjarat l-indipendenza tagħha bħala r-Renju Unit tal-Libja, monarkija kostituzzjonali u ereditarja taħt ir-Re Idris.

L-iskoperta ta 'riżervi sinifikanti taż-żejt fl-1959 u d-dħul li jirriżulta mill-bejgħ taż-żejt ippermettew lil wieħed mill-ifqar nazzjonijiet fid-dinja biex jistabbilixxi stat estremament sinjur. Għalkemm iż-żejt tejjeb b'mod drammatiku l-finanzi tal-gvern Libjan, ir-riżentiment popolari beda jikber minħabba l-konċentrazzjoni dejjem tikber tal-ġid tan-nazzjon f'idejn ir-Re Idris u l-elite nazzjonali. Dan is-skuntentizza kompla jiżdied biż-żieda tan-Nasseriżmu u n-nazzjonaliżmu Għarbi fl-Afrika ta' Fuq u l-Lvant Nofsani.

### Libja ta' Gaddafi

Fl-1 ta' Settembru, 1969, grupp żgħir ta' uffiċjali militari mmexxija mill-uffiċjal tal-armata Muammar Abu Minyar al-Gaddafi, li dak iż-żmien kellu 27 sena, għamlu kolp ta' stat kontra r-Re Idris. Dak iż-żmien, Idris kien fit-Türkiye għal kura medika. In-neputi tiegħu, il-Prinċep Kurunat Sayyid Hasan ar-Rida al-Mahdi as-Sanussi, sar sultan. Kien ċar li l-uffiċjali tal-kolp ta' stat li kienu ħabbru d-depożizzjoni tar-Re Idris ma ridux ismuh re fuq l-istrumenti tal-Istat. Gaddafi dak iż-żmien kien biss kaptan u l-kompliċi tiegħu kienu kollha uffiċjali subalterni. Madankollu, il-grupp żgħir qabad il-kwartieri ġenerali militari Libjan u l-istazzjon tar-radju bi 48 rawnd ta' munizzjon tar-rivolvers. Qabel l-aħħar tal-1 ta' Settembru, Sayyid Hasan ar-Rida kien ġie formalment depost minn uffiċjali tal-armata tal-kolp ta' stat u tpoġġa taħt arrest domiċiljari. Sadanittant, l-uffiċjali tal-kolp ta' stat abolixxew il-monarkija u pproklamaw ir-Repubblika Għarbija Libjana l-ġdida b'Gaddafi fil-poter sakemm twaqqa' wara l-Gwerra Ċivili Libjana tal-2011 (15 ta' Frar – 23 ta' Ottubru, 2011) fejn kien imwaqqa mill-Kunsill nazzjonali ta' Transizzjoni.

### Libja kurrenti

Bejn l-2011 u l-2014 fil-Libja kien hemm paċi relattiva iżda tensjonijiet dwar kif jitmexxa l-pajjiż wasslu għal gwerra ċivili ġdida bejn il-Gvern tas-Salvazzjoni nazzjonali (bejn l-2014 u l-2016), il-Gvern ta' Qbil Nazzjonali (rikonoxxut min-NU u bil-kwartieri ġenerali f'Tripli), u l-Kamra tad-Deputati (bil-kwartieri ġenerali f'Tobruck); Din il-gwerra ċivili mdemmija kienet se ddum mis-16 ta' Mejju 2014 sat-23 ta' Ottubru 2020 (li ddum 6 snin, 5 xhur u ġimgħa) minn dakinhar ikun iffirmat waqfien mill-ġlied u jintlaħaq ftehim u l-formazzjoni ta' gvern konġunt magħruf bħala il-Gvern ta' Għaqda Nazzjonali iffurmat fl-10 ta' Marzu, 2021 u huwa dak li bħalissa jmexxi l-Libja, għalkemm għad hemm tensjonijiet li jirriżultaw mill-Gwerer Ċivili magħrufa bħala l-Kriżi Libjana li jeżistu sal-lum.

## Ġeografija u Organizzazzjoni Territorjali

Organizzazzjoni territorjali
Mappa Topografika ta' Libja
Il-Golf ta' Sidra (Għarbi: خليج السدرة, romanizzat: Khalij as-Sidra, magħruf ukoll bħala l-Golf ta' Sirte (Għarbi: خليج سرت, romanizzat: Khalij Surt), huwa korp ta' ilma fil-Baħar Mediterran fuq il-kosta tat-Tramuntana ta' Libja ., imsemmija għall-port taż-żejt ta' Sidra jew il-belt ta' Sirte. Kienet storikament magħrufa wkoll bħala Greater Sirte jew Greater Syrtis (Latin: Syrtis Major; Grieg Antik: Σύρτις μεγάλη; b'kuntrast ma' Syrtis Minor fuq il-kosta). mit-Tuneżija).
Bandiera ta' Tripli
Tarka ta' Tripli
Triplitana
Cyrenaica
Duni ta' Wan Caza fid-deżert tas-Saħara ta' Fezzan
Ir-reġjun tal-Fezzan (muri bir-roża), fil-bidu tas-seklu 19, il-Fezzan (lingwi Berber: ⴼⵣⵣⴰⵏ, romanizzat: Fezzan; Għarbi: ‏فَزَّان‎, romanizzat: Fazzān, Latin: Phazania) huwa r-reġjun tal-Lbiċ tal-Libya moderna. Huwa fil-biċċa l-kbira deżert, iżda miksur minn muntanji, artijiet għolja, u widien tax-xmajjar niexfa (wadis) fit-tramuntana, fejn l-oasi jippermettu lill-bliet u l-irħula tal-qedem jgħixu fil-fond fid-Deżert tas-Saħara li kieku kien inospitali.
Il-Libja għandha erja approssimattiva ta' 1,759,540 km². It-tul tal-kosta huwa elf u tmien mitt kilometru. Il-pajjiż jikkonsisti fi tliet reġjuni kbar: żewġ reġjuni kostali, Tripolitania u Cyrenaica (Barka) u wieħed kompletament intern u deżert (Fezán).

L-uċuħ vasti tal-blat li jiffurmaw id-Deżert tas-Saħara jidhru fin-naħa t’isfel ta’ dan il-baċin, fejn jinsabu l-Muntanji Tibesti fiċ-Ċad. Fl-immaġini tidher Emi Koussi, vulkan ta’ 3,445 metru, li huwa l-ogħla quċċata fis-Saħara.

Total tal-Fronetars Libjani: 4,339 km, pajjiżi tal-fruntiera (6): Alġerija 989 km; Ċad 1,050 km; Eġittu 1,115 km; Niġer 342 km; Sudan 382 km; Tuneżija 461 km.

* Tripli/Trípoli/Tripoli/Ṭarābulus, (Koordinati: 32°52′31″N 13°11′15″)
* Ghat/غات
* Al Maj/المرج/El Merj
* Moskea Abi Zar al Ghifari, Al Maj/المرج/El Merj
* Ritratt mid-9 ta' Ottubru 2019, Qaminis/قمينس/Ghemina
* Moskea, Ajdabiya/أجدابيا/Aǧdābiyā
* Bayda/Elbeida/البيضاء/al-Bayḍā
* Kharruba (Għarbi: الخروبة)
* Moskea, Timimi/At Timimi/التميمي jew Tmimi (Koordinati: 32°20′N 23°03′E)
* Wied Derna, il-Libja, Wied Derna, (Derna/درنة/Darnah)
* Kost tal-baħar blat ħdejn Darnah, il-Libja
* Port tal-belt Libjana ta' Derna.
* Port ta' Ras al Helal, Jebel Akhdar, il-Libja.
* Benghazi (tradott. Bin the Ghazi) hija t-tieni l-aktar belt popolata fil-Libja, kif ukoll l-akbar belt fiċ-Ċirenaika, b'popolazzjoni stmata ta' 1,207,250 fl-2020. Jinsabu fuq il-Golf ta' Sidra fil-Mediterran, Bengażi hija ukoll port tal-baħar ewlieni.
* Marawa/مراوة
* Ħsara f'Al Marj mit-terremot ta' Al Marj, fil-grigal tal-Libja fil-21 ta' Frar, 1963.
* Pitturi fuq il-blat mill-qalba tad-deżert tas-Saħara juru li din iż-żona kienet ferm aktar abitabbli fi żminijiet preistoriċi pjuttost riċenti fl-epoka tal-Oloċen (11,700 sena ilu qabel is-sena 2000)
* Ain Zara (Għarbi: عين زارة)
* Jaghbub (Għarbi: الجغبوب) (Taljan: Giarabub), Pittura tal-1941.
* Sit arkeoloġiku ta' Cyrene
* Fdalijiet tat-tempju ta' Apollo.
* Monument għar-rebħa navali ta' Cyrene.
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Referenzi

## Ħoloq esterni

* Libja fuq *CIA World Factbook*