# Tajpej

| Tajpej |
| --- |
|  Tajwan |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Amministrazzjoni |
|  |
| **Stat gżira** | Tajwan |
| Kap tal-Gvern |
Chiang Wan-an (en)  |
| Isem uffiċjali | 臺北 Тайбэй Тайхоку Тайбэй |
| Ismijiet oriġinali | 台北市 Tâi-pak-tshī 臺北市 |
| Kodiċi postali | `100` |
| Ġeografija |
| Koordinati | ﻿ / ﻿
 |
| TajpejTajpej (Taiwan) |
| u  |
| Superfiċjenti |
271.7997 kilometru kwadru |
| Għoli |
10 m |
| Fruntieri ma' |
Tajpej Ġdid |
| Demografija |
| Popolazzjoni |
2,442,991 abitanti (Settembru 2025) |
| Unitajiet domestiċi |
1,081,315 |
| Informazzjoni oħra |
| Fondazzjoni |
1709 |
| Kodiċi tat-telefon | `02` |
| Żona tal-Ħin |
UTC+8 |
| bliet ġemellati |
Vilnius, Houston, Lomé (en) , Manila, Seoul, Cotonou (en) , Quezon City, San Francisco, Santo Domingo, Guam, Tegucigalpa, Cleveland, Jeddah, Indianapolis (en) , Marshall (mul) , Phoenix, Los Angeles, Atlanta, Belt ta' Oklahoma, Johannesburg, Gold Coast (mul) , Pretoria, San José, Lilongwe (en) , Versailles, Asunción, Belt tal-Panama, Managua, San Salvador, Varsavja, Ulan-Ude, Boston, Dallas, Dakar, Banjul (en) , Bissau, Mbabane (mul) , Ulaanbaatar, La Paz, Belt tal-Gwatemala, Monrovia (mul) , Majuro (en) , Riga, Ouagadougou, Daegu, San Nicolás de los Garza (en) , Praga, Belt ta' Perth, Lima, Belmopan, Castries, Quito, Kievu Basseterre (mul)  |
|
gov.taipeiu english.gov.taipei |

**Taipei** jew **Tajpej** hija l-kapital *de facto* tat-Tajwan. Taipei hija r-raba' l-akbar belt (wara New Taipei, Taichung u Kaohsiung ) 2 602 418 habitants fil-belt fl-2020 fis-sens amministrattiv, u 7 034 444 fiż-żona urbana . B'mod aktar wiesa ', iċ-ċirku tal-ħajja magħmul minn Taipei, New Taipei, Keelung u Taoyuan għandu popolazzjoni ta' 9 248 049 habitants . Taipei hija l-kapitali politika, kulturali u ekonomika tal-gżira. L-industrija tagħha hija partikolarment moderna, partikolarment fl-elettronika.

Taipei għandu titolu ta' muniċipalità speċjali amministrat direttament mill-gvern ċentrali. Hija mdawra b'muniċipalità speċjali oħra, Tajpej Ġdid (qabel Kontea ta' Taipei » sal-bidla fl-istatus tagħha fl-2010).

## Storja

### Oriġini

Ir-reġjun magħruf bħala l-Baċir ta' Taipei kien abitat mill-Ketagalan, wieħed mill-popli indiġeni ta' Taiwan, qabel is-seklu 18. Iċ-Ċiniżi Han, primarjament mill-provinċja Ċiniża ta' Fujian, stabbilew ruħhom hemm fl-1709. Sa tmiem is-seklu 19, ir-reġjun ta' Taipei, popolat minn Ċiniżi Han u dar għal wieħed mill-portijiet ewlenin ta' Taiwan, Tamsui, kien kiseb importanza ekonomika sinifikanti permezz tal-kummerċ internazzjonali, partikolarment fl-esportazzjonijiet tat-te.

### Era Moderna

Fl-1875, il-parti tat-tramuntana ta’ Taiwan ġiet separata mill-Prefettura ta’ Taiwan u inkorporata fil-Prefettura ta’ Taipei bħala entità amministrattiva ġdida taħt id-Dinastija Qing. Stabbilita ħdejn l-insedjamenti prosperi ta’ Bangkah u Twatutia, il-kapitali prefetturali l-ġdida, fejn inbnew bini tal-gvern, kienet magħrufa bħala Chengnei, "il-Belt ta’ Ġewwa." Mill-1875 (matul id-Dinastija Qing) sal-bidu tal-kolonizzazzjoni Ġappuniża fl-1895, Taipei, il-kapitali prefetturali, kienet parti mill-Kontea ta’ Danshui fil-Prefettura ta’ Taipei. Fl-1886, meta Taiwan ġiet ipproklamata provinċja taċ-Ċina, Taipei saret il-kapitali provinċjali tagħha. Taipei baqgħet kapitali provinċjali temporanja qabel ma saret il-kapitali uffiċjali fl-1894. Kulma fadal mill-belt antika tad-Dinastija Qing huwa l-bieb tat-tramuntana tagħha. Il-bieb tal-punent u s-swar twaqqgħu mill-Ġappuniżi, filwaqt li l-bieb tan-nofsinhar, il-bieb żgħir tan-nofsinhar, u l-bieb tal-lvant ġew modifikati mill-Kuomintang u tilfu l-biċċa l-kbira tal-karattru oriġinali tagħhom.

Matul il-perjodu Ġappuniż, Taihoku ġiet inkorporata fil-Prefettura ta' Taihoku fl-1920. Din kienet tinkludi l-bliet ta' Bangka, Dadaocheng, u Chengnei. Ir-raħal ta' Matsuyama ġie anness ma' Taihoku fl-1938. Wara t-telfa tal-Ġappun fil-Gwerra tal-Paċifiku u l-kapitulazzjoni tiegħu f'Awwissu 1945, in-Nazzjonalisti Ċiniżi reġgħu ħadu l-kontroll tat-Tajwan. Huma stabbilew l-uffiċċju proviżorju tal-gvernatur tal-Provinċja Amministrattiva tat-Tajwan f'Taipei.

### Il-belt kapitali tar-Repubblika taċ-Ċina, magħrufa wkoll bħala t-Tajwan

Fis-7 ta' Diċembru 1949, il-gvern tal-Kuomintang, immexxi minn Chiang Kai-shek, għamel lil Taipei l-kapitali tar-Repubblika taċ-Ċina wara li ġie mġiegħel jabbanduna ċ-Ċina kontinentali mill-Komunisti matul il-Gwerra Ċivili.

Taipei espandiet b'mod sinifikanti fid-deċennji ta' wara l-1949. Taipei ġiet iddikjarata muniċipalità taħt kontroll amministrattiv ċentrali fl-1 ta' Lulju 1967, kif approvat mill-Yuan Eżekuttiv fit-30 ta' Diċembru 1966, u rċeviet status amministrattiv provinċjali. Is-sena ta' wara, Taipei espandiet mill-ġdid billi annessiet Shilin, Beitou, Neihu, Nangang, Jingmei, u Muzha.

## Ġeografija

Taipei tinsab fil-punent ta' Taiwan, kważi fit-tarf tat-tramuntana tal-gżira, fuq ix-Xmara Danshui, madwar 25 kilometru lejn il-lbiċ ta' Keelung, il-port tagħha fuq l-Oċean Paċifiku, u 20 kilometru lejn ix-xlokk tal-belt kostali ta' Danshui, li tinsab fil-bokka tax-xmara bl-istess isem fuq l-Istrett ta' Taiwan. Il-belt tinsab fil-baċir relattivament dejjaq tax-Xmara Danshui u ż-żewġ tributarji ewlenin tagħha, ix-Xmajjar Keelung u Xindian. Iż-żona ċentrali, fuq in-naħa tal-punent, hija baxxa, titla' lejn in-nofsinhar, il-lvant u t-tramuntana, fejn tilħaq l-1,120 metru fil-Muntanja Qixing.

L-ibliet ta’ Taipei, Tajpej Ġdid u Keelung jiffurmaw iż-żona metropolitana ta’ Taipei iżda huma amministrati taħt reġimi differenti.

Mappa topografika u orografika tar-reġjun ta' Taipei
## Klima

Taipei għandha klima subtropikali umda influwenzata mill-monsun. It-temperatura medja annwali hija ta' 23.4°C. Is-sjuf huma sħan u umdi ħafna, b'temperaturi li jaqbżu l-35.0°C akkumpanjati minn umdità għolja, li tintensifika s-sensazzjoni ta' sħana. Xita qawwija u sħuna tista' kultant isseħħ matul is-sajf. Ix-xtiewi huma qosra, ħfief, u mċajpra. L-istaġun tat-tifuni jestendi minn Ġunju sa Ottubru.

## Trasport

### Arju

Taipei għandha żewġ ajruporti internazzjonali; il-maġġoranza l-kbira tad-destinazzjonijiet internazzjonali huma servuti mill-Ajruport Internazzjonali ta' Taiwan Taoyuan, li jinsab fil-Belt ta' Taoyuan, li laqat 48.6 miljun passiġġier fl-2019. Titjiriet domestiċi u xi titjiriet lejn iċ-Ċina kontinentali, il-Ġappun, u l-Korea t'Isfel jitilqu mill-Ajruport ta' Taipei Songshan, li laqat 6.2 miljun passiġġier fl-2018.

### Ferrovija

L-Istazzjon Ċentrali ta' Taipei (台北車站) jipprovdi konnessjonijiet ma' bliet Tajwaniżi oħra permezz ta' ferroviji espressi u interurbani mħaddma mill-Korporazzjoni Ferrovjarja ta' Taiwan (Amministrazzjoni Ferrovjarja ta' Taiwan), kif ukoll ferroviji ta' veloċità għolja fuq il-Linja Ferrovjarja ta' Veloċità Għolja ta' Taiwan. Il-karozzi tal-linja li jgħaqqdu l-kapitali mal-bqija tal-gżira jitilqu ta' spiss mill-istazzjonijiet tal-karozzi tal-linja li jinsabu madwar l-Istazzjon Ċentrali (inkluż it-Terminal tal-Karozzi tal-Linja ta' Taipei) u fid-distrett ta' Xinyi (Stazzjon tal-Karozzi tal-Linja tal-Muniċipju ta' Taipei) fil-lvant tal-belt.

### Trasport pubbliku

Imwaqqfa fl-1996, il-Metro ta' Tajpej tikkonsisti f'netwerk ta' linji taħt l-art u elevati servuti minn ferroviji VAL konvenzjonali u awtomatizzati, li jkopru ż-żona metropolitana akbar ta' Taipei u r-reġjun tal-madwar, il-Belt ta' Tajpej Ġdid. Bħalissa tinkludi 167.4 km ta' linji u 131 stazzjon, li jġorru madwar 2.1 miljun passiġġier kuljum (mill-2019).

Iż-żona metropolitana hija servuta wkoll minn netwerk estensiv ħafna ta' karozzi tal-linja. Il-belt u ż-żoni tal-madwar jiftaħru b'netwerk tajjeb ta' mogħdijiet għaċ-ċikliżmu, u hemm sistema ta' kondiviżjoni tar-roti msejħa YouBike.

## Edukazzjoni

L-Università Nazzjonali ta' Tajwan (NTU), imwaqqfa f'Taipei fl-1928, ipproduċiet bosta mexxejja politiċi u soċjali. Kemm il-movimenti pan-blu kif ukoll pan-green għandhom l-għeruq fil-kampus tal-università. L-università għandha sitt kampusijiet fiż-żona akbar ta' Taipei u tnejn oħra fil-Kontea ta' Nantou, li jinkludu kważi wieħed fil-mija tal-erja totali tal-art ta' Tajwan. Timmaniġġja rziezet, foresti, u sptarijiet għal skopijiet edukattivi u ta' riċerka. Il-kampus ewlieni jinsab fid-Distrett ta' Da-An f'Taipei, fejn jinsabu l-biċċa l-kbira tal-bini u ċ-ċentri amministrattivi. Eċċezzjonijiet notevoli huma l-fakultajiet tal-liġi u tal-mediċina, li jinsabu ħdejn l-Uffiċċju Presidenzjali. NTU hija s-suċċessur tal-Università Imperjali ta' Taihoku (台北帝國大学, Taihoku Teikoku Daigaku), imwaqqfa mill-Ġappuniżi fl-1928. L-ewwel rettur tagħha kien Hiroshi Shidehara. Fil-bidu tagħha, l-università kellha biss sittin student u żewġ fakultajiet: il-Fakultà tal-Arti Liberali u l-Liġi, u l-Fakultà tax-Xjenza u l-Agrikoltura. Il-Fakultà tal-Mediċina u l-Iskola tal-Inġinerija ġew stabbiliti fl-1936 u l-1943, rispettivament. L-università kienet riservata għall-istudenti Ġappuniżi, u ftit ħafna Tajwaniżi jew Ċiniżi minn reġjuni oħra studjaw hemm. Wara t-Tieni Gwerra Dinjija u r-restawr tas-sovranità Ċiniża, il-gvern tar-Repubblika taċ-Ċina semmiha mill-ġdid "Università Nazzjonali ta' Tajwan" fil-15 ta' Novembru 1945, u ħatar lil Lo Tsung-lo bħala president. Minn dakinhar 'l hawn, l-università għaddiet minn bosta riorganizzazzjonijiet u espansjonijiet. Fis-sena akkademika 2004, kellha 29,877 student, 11-il fakultà, 54 dipartiment, u 96 istitut (li joffru 96 programm ta' masters u 83 programm ta' dottorat). Il-librerija l-ġdida, mibnija fl-1998, fiha aktar minn 3,000,000 ktieb.

## Referenzi