# Bibbja

Bibbja antika ta' Gutenberg
Il-**Bibbja** (mill-Grieg *βιβλία*, jew *biblìa*, li tfisser *kotba*) hu l-ktieb mqaddes tar-reliġjon Lhudija u tar-reliġjon Nisranija.

Dawk li jemmnu li nkitbet taħt ispirazzjoni divina jsejħulha wkoll il-**Kitba Mqaddsa** jew l-i**Skrittura Sagra**.

Hi magħmula minn kotba differenti fl-oriġni, forma u kompożizzjoni, miktubin fuq firxa twila ta’ żmien, preċeduti minn tradiżżjoni orali ftit jew wisq twila. Jekk ngħoddu wkoll il-proċess ta’ kodifikazzjoni tal-kanoni bibliku, it-testi bibliċi ħadu iżjed minn elf sena biex jinkitbu.

Mal-Bibbja Lhudija l-Kristjaneżmu żied bosta kotba, tant li l-Bibbja kellha tinqasam fit-Testment il-Qadim (jew *Rabta l-Qadima*), li t-testi tiegħu inkitbu qabel il-ministeru ta’ Ġesú Kristu, u t-Testment il-Ġdid (jew *Rabta l-Ġdida*), li jiddeskrivi "l-aħbar tajba" tal-miġja tal-Messija.

## Bibbja Lhudija u Samaritana

Manuskritt tal-Pentatewku Samaritan ta’ Nablus (seklu XIII).
Il-terminu "Bibbja Lhudija" s-soltu jintuża biex ifisser it-testi mqaddsa tar-reliġjon Lhudija. Però dan mhux sewwa għax l-etimologija ta’ Bibbja hi Griega (= *kotba*), u dan it-terminu mhux aċċettat mis-segwaċi tal-monoteiżimu Lhudi. It-terminu li jużaw dawn hu Tanak, li mhux kelma bl-ilsien Lhudi imma akronimu (T-N-K) magħmul mill-inizjali tal-partijiet li fihom inġabru is-36 ktieb:

* Torah (*Liġi* jew *Tagħlim*; Pentatewku 5 rombli bil-Grieg)
* Nevi'im (*Profeti*)
* Ketuvim (*Kitbiet*; Aġjografi *kitbiet imqaddsa* bil-Grieg)

Il-kotba kollha tal-Bibbja Lhudija nkitbu bil-Lhudi ħlief xi partijiet żgħar li inkitbu bl-Aramajk.

Fost il-Lhud tal-antik, xi friegħi, in partikulari, is-sadduċej, kienu jqisu it-Torah biss bħala qaddisa, u mill-qedem is-samaritani kellhom pożizzjoni simili u kienu jqisu bħala kanoniċi il-Pentatewku u l-ktieb ta’ Ġoswè biss.

Il-komunitajiet Lhudin antiki tal-lingwa Griega, issa estinti, kienu jsegwu minflok kanoni iżjed miftuħ mill-kanoni Lhudi ta’ issa, dak li jgħidulu l-kanoni alessandrin, li ġej mill-verżjoni tas-Sebgħin tal-Bibbja. Fl-ewwel seklu WK, il-kanoni palestiniż, iżjed ristrett minn dak alessandrin, kien meqjus definittiv.

## Bibbja Nisranija

Il-Bibbja Nisranija fiha it-Testment il-Qadim u t-Testment il-Ġdid, li hu speċifikament Nisrani, jiġifieri għandu x’jaqsam ma’ Ġesù Kristu u t-twelied tal-Knisja appostolika.

Il-parti l-kbira tal-knejjes protestanti għat-Testment Antik isegwu il-kanoni Lhudi waqt li l-Knisja Kattolika u l-knejjes ortodossi jsegwu minflok il-kanoni alessandrin (b’xi differenzi), li fih kotba bil-Lhudi kif ukoll bill-Grieg. Il-kotba li ma jappartienux għall-kanoni tal-Bibbja Lhudija jgħidulhom dewterokanoniċi mill-Kattoliċi u apokrifi mill-protestanti li ħafna drabi idaħħluhom bħala appendiċi separati bejn iż-żewġ testmenti.

Anki għat-Testment il-Ġdid, miktub bil-Grieg (ħlief forsi l-evanġelju ta’ Mattew li jista’ jkun li nkiteb bil-Lhudi jew Aramajk), fl-antik kien hemm differenzi bejn il-knejjes fuq in-numru tal-kotba li aċċettaw bħala ispirati. In partikulari kien hemm xi dubbji fuq l-epistoli mhux attribwiti ta’ Pawlu ta’ Tarsu u fuq l-Apokalissi. Il-kotba kontroversjali tat-Testment il-Ġdid kienu jgħidulhom antilegomena.

## It-Testament il-Qadim

It-taqsim tradizzjonali Nisrani hu f’ħames partijiet, jiġifieri il-Pentatewku, il-Kotba Profetiċi (ta' Kmieni = Kotba Storiċi u tat-Tard = profetiċi proprja), Kitba (jew Kotba tal-Għerf), Dewterokanoniċi. In-numru tal-kotba jvarja skont il-kanoni diversi (Lhudi, protestant, kattoliku, ortodoss). Fit-tabella, barra l-ordinazzjoni Lhudija, nżommu ordni loġiku:

| Kanoni Lhudi | Kanoni ortodoss | Kanoni Kattoliku | Kanoni protestant (apokrifu\*) |
| --- | --- | --- | --- |
| Torah jew Pentatewku |
| בראשית *(Berexìt = Fil-Bidu)* | Γένεσις *(Génesis = Oriġni)* | *Genesis* - Ġenesi | Genesi |
| שמות *(Xemòt = Ismijiet)* | Έξοδος *(Èxodos = Ħarġa)* | *Exodus* - Eżodu | Eżodu |
| ויקרא *(Wajqrà = U Sejjaħ)* | Λευιτικό *(Levitikó = Levitiku)* | *Leviticus* - Levitiku | Levitiku |
| במדבר *(Bemidbàr = Fid-Deżert)* | Αριθμοί *(Aritmòi = Numri)* | *Numeri* - Numri | Numri |
| דברים *(Devarìm = Kliem)* | Δευτερονόμιο *(Deuteronòmio = It-Tieni Liġi)* | *Deuteronomium* - Dewteronomju | Dewteronomju |
| Profeti ta' Kmieni jew Kotba storiċi |
| יהושע *(Jehoxwa')* | Ιησούς *(Iesús)* | *Iosue* - Ġożwè | Ġożwè |
| שופטים *(Xofetìm - Mħallfin)* | Κριτές *(Krités – Mħallfin)* | *Iudicum* - Mħallfin | Mħallfin |
| שמואל (Samwél) | A' Σαμουήλ *(1 Samuèl –Samwel 1)* jew A' Βασιλέων *(1 Basiléon – Slaten 1)* | *1 Samuel* - Samwel 1 | Samwel 1 |
| B' Σαμουήλ *(2 Samwél–Samwel 2)* jew B' Βασιλέων *(2 Basiléon – Slaten 2)* | *2 Samuel* - Samwel 2 | Samwel 2 |
| ספר מלכים *(Sèfer Malkìm – Ktieb tas-Slaten)* | A' Βασιλέων *(1 Basiléon - Slaten 1)* jew Γ' Βασιλέων *(3 Basiléon - Slaten 3)* | *1 Regum* - Slaten 1 | Slaten 1 |
| B' Βασιλέων *(2 Basiléon - Slaten 2)* jew Δ' Βασιλέων *(4 Basiléon - Slaten 4)* | *2 Regum* - Slaten 2 | Slaten 2 |
| Profeti tat-Tard: Profeti kbar |
| ישעיהו *(Ixa'ihàw)* | Ησαΐας *(Esaìas)* | *Isaias* - Isaija | Isaija |
| ירמיהו *(Jermihàw)* | Ιερεμίας *(Ieremías)* | *Ieremias* - Ġeremija | Ġeremija |
| יחזקאל *(Jehżqè'l)* | Ιεζεκιήλ *(Iezekiél)* | *Ezechièl* - Eżekjel | Eżekjel |
| Profeti tat-Tard: Profeti żgħar jew Tnax |
| הושע *(Hoxè'a)* | Ωσηέ *(Oseé)* | *Osee* - Hosegħa | Hosegħa |
| יואל *(Joèl)* | Ιωήλ *(Ioél)* | *Ioel* - Ġoel | Ġoel |
| עמוס *('Amòs)* | Αμώς *(Amós)* | *Amos* - Għamos | Għamos |
| עובדיה *('Obadiàh)* | Αβδιού *(Abdiú)* | *Abdias* - Għabdija | Għabdija |
| יונה *(Jonàh)* | Ιωνάς *(Ionás)* | *Ionas* - Ġona | Ġona |
| מיכה *(Mikà)* | Μιχαίας *(Michaías)* | *Michaeas* - Mikea | Mikea |
| נחום *(Nahùm)* | Ναούμ *(Naúm)* | *Nahum* - Naħum | Naħum |
| חבקוק *(Habaqqùq)* | Αβακούμ *(Abakùm)* | *Habacuc* - Ħabakkuk | Ħabakkuk |
| צפניה *(Zefanjàh)* | Σοφονίας *(Sofonìas)* | *Sophonias* - Sofonija | Sofonija |
| חגי *(Haggài)* | Αγγαίος *(Aggaíos)* | *Aggaeus* - Ħaggaj | Ħaggaj |
| זכריה *(Zekarjàh)* | Ζαχαρίας *(Zacharías)* | *Zacharias* - Żakkarija | Żakkarija |
| מלאכי *(Mal'aki)* | Μαλαχίας *(Malachías)* | *Malachias* - Malakija | Malakija |
| Kitba |
| תהילים *(Tehillìm - Salmi)* | Ψαλμοί *(Psalmòi - Salmi) + Sal 151* | *Psalmi* - Salmi | Salmi |
| משלי *(Mixlè - Qwiel)* | Παροιμίες *(Paroimíes - Qwiel)* | *Prouerbia* - Qwiel | Qwiel |
| איוב *('Iòb)* | Ιώβ *(Iòb)* | *Iob* - Ġob | Ġob |
| שיר השירים *(Xìr hasxirìm - L-Għanja tal-Għanjiet)* | Άσμα Ασμάτων *(Ásma asmáton – L-Għanja tal-Għanjiet)* | *Canticum (canticorum)* - L-Għanja tal-Għanjiet | L-Għanja tal-Għanjiet |
| רות *(Rut)* | Ρουθ *(Rùth)* | *Ruth* - Rut | Rut |
| איכה *('Ekàh - Ajma)* | Θρήνοι *(Thrénoi - Lamentazzjonijiet)* | *Lamentationes* - Lamentazzjonijiet | Lamentazzjonijiet |
| קהלת *(Qohèlet - Kohelet)* | Εκκλησιαστής *(Ekklesiastés - Kohelet)* | *Ecclesiastes* - Koħelet jew Ekklesjasti | Ekklesjasti |
| אסתר *(Estèr)* | Εσθήρ *(Esthér)* | *Esther* - Ester | Ester |
| - | *Xi żieda ma’ Ester* | *Ester passim* | Ester passim\* |
| דניאל *(Dani'èl)* | Δανιήλ *(Danièl)* | *Daniel* - Danjel | Danjel |
| - | *Xi żieda ma’ Danjel* | *Danjel kap. 3; 13; 14* | Danjel kap. 3;13;14\* |
| - | Έσδρας A' *(1 Ésdras)* | Esdra greco\* o 3 Esdra\* | 1 Esdra\* |
| עזרא *('Ezrà)* jinkludi נחמיה *(Nehemjàh)* | Έσδρας B' *(2 Ésdras)* | *Esdra* - Esdra | Esdra |
| Νεεμίας *(Neemías)* jew Έσδρας Γ' *(3 Ésdras)* | *Nehemia* - Neħemija | Neħemija |
| - | Έσδρας Δ' \* | 4 Esdra\* jew Apokalissi ta’ Esdra\* | 4 Esdra\* |
| דברי הימים *(Debarè hajomim - Cose dei giorni)* | A' Παραλειπομένων *(1 Paraleipoménon - 1 Omissioni)* | *1 Paralipomenon* - Kronaki 1 | Kronaki 1 |
| B' Παραλειπομένων *(2 Paraleipoménon - 2 Omissioni)* | *2 Paralipomenon* - Kronaki 2 | Kronaki 2 |
| - | Ωδαι *(Odai - Odi)* | - | Odi\* |
| Dewterokanoniċi |
| - | Τοβίτ *(Tobít)* | *Tobit* - Tobija | Tobija\* |
| - | Ιουδίθ *(Iudíth)* | *Iudith* - Ġuditta | Ġuditta\* |
| - | A' Μακκαβαίων *(1 Makkabáion)* | *1 Machabaeorum* - Makkabin 1 | Makkabin 1\* |
| - | B' Μακκαβαίων *(2 Makkabáion)* | *2 Machabaeorum* - Makkabin 2 | Makkabin 2\* |
| - | Γ' Μακκαβαίων *(3 Makkabáion)* | - | - |
| - | Δ' Μακκαβαίων *(4 Makkabáion)* | - | - |
| - | Σοφία Σολομώντος *(Sofía Solomóntos – Għerf ta’ Salamun)* | *Sapientia* - Għerf | Għerf\* |
| - | Σοφία Σειράχ *(Sofía Seirách – Għerf ta’ Sirach)* | *Siracides* - Siraċidi | Siraċidi\* |
| - | Βαρούχ *(Barúch)* | *Baruch* - Baruk | Baruk\* |
| - | Επιστολή Ιερεμία *(Epistolé Ieremía)* | *Epistula Ieremiae* - Ittra ta’ Ġeremija jew Baruk kap. 6 | Ittra ta’ Ġeremija jew Baruk kap. 6\* |

It-testi li l-protestanti jgħidulhom "apokrifi" ma jikunsidrawhomx bħala kanoniċi imma ssoltu jżiduhom bħala appendiċi mal-Bibbji (pereżempju il-Bibbja ta’ Luteru jew il-Bibbja tar-Re Ġakmu tal-Ingilterra) biex, għalkemm ma jistgħux ikunu ta’ sisien għall-fidi, jistgħu ikunu utli biex isaħħu l-pjetà tal-insara. F’ħafna edizzjonijiet moderni però, l-iżjed f’edizzjonijiet iżjed kompatti u ekonomiċi, iħalluhom barra għal kollox.

## It-Testament il-Ġdid

It-Testment il-Ġdid li jagħmel parti mill-Bibbja Nisranija biss, kien miktub oriġinarjament bil-Grieg b’ħafna semitiżmi, hu magħmul mill-erba’ Evanġelji, l-ittri tal-appostlu Pawlu, l-Ittri Kattoliċi, l-Atti tal-Appostli u l-Apokalissi, b’total ta’ 27 ktieb. Hemm qbil sostanzjali bejn id-diversi konfessjonijiet Insara (kattolika, ortodossa, protestanta) fuq in-numru u l-ordni tal-kotba, bl-unika differenza li fl-ordni Luteran l-aħħar kotba huma d-dewterokanoniċi, jiġifieri l-ittra lil-Lhud, l-ittri ta’ Ġakbu u ta’ Ġuda u l-Apokalissi, jiġifieri l-ittra lil-Lhud hi separata mill-ittri l-oħra Pawlini u l-ittri ta’ Ġakbu u ta’ Ġuda huma mifrudin mill-ittri kattoliċi.

* Erba’ Evanġelji:
	+ Evanġelju skont Mattew
	+ Evanġelju skont Mark
	+ Evanġelju skont Luqa
	+ Evanġelju skont Ġwanni
* Atti tal-Appostli
* Ittri ta’ San Pawl:
	+ Ittra lir-Romani
	+ L-ewwel ittra lill-Korintin
	+ It-tieni ittra lill-Korintin
	+ Ittra lill-Galatin
	+ Ittra lill-Efesin
	+ Ittra lill-Filippin
	+ Ittra lill-Kolossin
	+ L-ewwel ittra lit-Tessalonkin
	+ It-tieni ittra lill-Tessalonkin
	+ L-ewwel ittra lil Timotju
	+ It-tieni ittra lil Timotju
	+ Ittra lil Titu
	+ Ittra lil Filemon
* Ittra lil-Lhud
* Ittri kattoliċi:
	+ Ittra ta’ Ġakmu
	+ L-ewwel ittra ta’ Pietru
	+ It-tieni ittra ta’ Pietru
	+ L-ewwel ittra ta’ Ġwanni
	+ It-tieni ittra ta’ Ġwanni
	+ It-tielet ittra ta’ Ġwanni
	+ Ittra ta’ Ġuda
* Apokalissi jew Rivelazzjoni (isem protestant)

## Forom letterarji

Il-Bibbja fiha bosta forom letterarji differenti. Il-kelma *biblia* forsi qiegħda fil-plural biex tindika din il-varjetà ta’ forom letterarji. Fil-bidu t-trasmissjoni tal-ġrajjiet kienet bil-fomm u fil-periklu li tintilef. Infatti nafu li ngħaqdu flimkien iż-żewġ tradizzjonijiet tat-tramuntana u ta’ nofsinhar tal-Palestina u l-influwenza tal-kulturi orjentali li kellhom kuntatt magħha l-ewwel kittieba fil-Babilonja ma nistgħux ninjorawha.

Il-forom litterarji preżenti fil-kotba bibliċi jistgħu jitqassmu bejn wieħed u ieħor f'dawn li ġejjin:

* **forma storika**: dawk it-testi li jagħtu deskrizzjoni f’kuntest storiku ta’ persuni u ġrajja. L-attendibbiltà storika ta’ dawn ir-rakkonti tvarja. Pereżempju, l-ewwel 11-il kapitlu tal-Ġenesi li jiddeskrivu l-ħolqien tad-dinja sa’ Abram (bidu tat-II millennju Q.K.), daż-żmien huma interpretati mill-eżeġeti nsara unanimament bħala simboliċi (rakkont tal-ħolqien, dnub oriġinali, dulluvju...). Anki fir-rumanzi ellenisti ta’ Tobija, Ġuditta, Ester il-kontestwalizzazjoni storika sservi biss bħala qafas għar-rakkont li għandu għan teoloġiku preċiż. Bil-kuntrarju, il-kotba li għandhom l-intenzjoni li jkunu tassew storiċi (Samwel, Slaten, Makkabej, ir-rakkonti evanġeliċi u l-Atti) jagħtu informazzjoni li rarament tirriżulta f’kuntrast mas-sorsi oħra minn dak iż-żmien. Għall-istejjer tal-patrijarki (Abram, Iżakk, Ġakobb-Iżrael, Ġużeppi) li qegħdin fil-Ġenesi, mhux possibbli nifluhom kritikament minħabba n-nuqqas totali ta’ sorsi storiċi fuq il-kulturi nomadi tal-Lvant tal-Qrib fit-II millennju Q.K.
* **forma leġiżlattiva**: tinkludi t-testi bil-liġijiet jew regoli fl-ambitu soċjali jew reliġjuż, l-iżjed preżenti ġewwa t-Torah (p.eż. Levitiku hu ktieb li hu interament leġiżlattiv).
* **forma profetika**: fiha l-orakli profetiċi, jiġifieri tħeġiġ morali imniedi minn nies li jqisu ruħhom bħala mibgħutin minn Alla. Dawn l-eżortazzjonijiet huma dejjem diretti lejn persuni definiti (slaten, individwi, komunitajiet ta’ fidili jew popolu sħieħ) li, bl-imġiba tagħhom tbegħdu mit-triq id-dritta. Anki l-eżortazzjonijiet li qegħdin fl-epistoli tat-testment il-ġdid jistgħu jitqisu taħt il-forma profetika.
* **forma apokalittika**: tinkludi testi simboliċi, li spiss ma jinfthemux razzjonalment, bl-għan li juru l-pjan rebbiegħ u definittiv t’Alla fuq l-istorja. Dawn dehru f’perijodi ta’ inċertezza kbira fil-komunità tal-fidili ġejja minn persekuzzjonijiet politiċi li setgħu iġegħluhom iħossuhom abbandunati minn Alla. It-testi apokalittiċi kważi kollha qegħdin fil-kotba ta’ Danjel u l-Apokalissi. L-Apokalissi in partikulari, ma kienx deskrizzjoni ta’ dak li kellu jiġri fil-ġejjieni mbiegħed, imma rassikurazzjoni lill-Knisja ta’ dak iż-żmien, persegwitata b’qilla feroċi mill-imperatur Ruman Dijoklezjanu, li l-Qawmien mill-Mewt ikollu l-aħħar kelma.
* **forma tal-għerf**: din il-kategorija wiesa’ tinkludi it-testi kollha li ma joqogħdux fl-oħrajn. Tinkludi talb (p.eż. Salmi), poeżiji erotiċi (p.eż. Għanja tal-Għanjiet), lamentazzjonijiet, meditazzjonijiet jew qwiel ta’ diversi tipi (Koħelet, Qwiel, Ġobb).

## Messaġġ teoloġiku

Hu impossibbli li nagħtu definizzjoni univoka tal-messaġġ teoloġiku tal-kotba bibliċi. Minhom, infatti, ħarġu numru kbir ta’ konfessjonijiet reliġjużi ta’ ereżiji, kull waħda tiġġustifika ruħha b’qari u interpretazzjoni tat-test bibliku. Ma’ dan kollu, meta nfittxu kunċetti fundamentali teoloġiċi komuni għad-diversi konfessjonijiet, nistgħu insibu nukleji li fuqhom hemm qbil:

* Jeżisti esseri perfett, spirtu pur, mhux rappreżentabbli taħt l-ebda sura, etern, immutabbli, omnipotenti, omnixxenti.
* Fit-Testment il-Qadim Lhudi kien jissejaħ bl-isem komuni Alla (*El* jew *Elohim*), bl-isem komuni Mulej (*Adonaj*), bl-isem proprju JĦWH u b’diversi epiteti oħra: L-Ogħla, Etern, Qaddis, Qerried, Mulej tal-Qtajja. Fit-Testment il-Qadim Grieg u fit-Testment il-Ġdid kien imsejjah bl-ismijiet komuni Alla (*Theos*) u Mulej (*Kyrios*). Id-definizzjoni t’Alla bħala Missier hi bis fit-Testment il-Ġdid.
* Alla ħalaq liberament u mix-xejn l-univers u l-bniedem, quċċata tal-ħolqien, karatterizzat minn tjubija oriġinarja.
* F’ċertu punt fl-imgħodi l-bniedem fil-libertà tiegħu, għażel li jitbiegħed minn Alla (dnub oriġinali), u jdaħħal il-ħażen fil-ħolqien.
* Alla għamel rabta ma’ Abram u d-dixxendenti tiegħu, il-poplu t’Iżrael. Intrabat li jipproteġi matul iż-żmien il-poplu tiegħu u li jeżiġi l-qima lejh biss. L-indħil t’Alla hu ċar partikularment f’xi ġrajjiet: il-ħelsien mill-Eġittu (Eżodu, it-XIII seklu QK); ir-rebħa tal-Art Imwegħda ( is-sekli XIII-XI QK); It-tixrid tal-10 tribù idolatri tat-tramuntana (seklu VIII QK); l-eżilju fil-Babilonja u r-ritorn (seklu VI QK) minn hemm.
* Alla ta ‘l Mosè l-liġi, insostitwibbli u immodifikabbli, li tikkonsisti f'613-il *mitzvòt* (preċetti) u huma mqassrin fl-għaxar kmandamenti, bil-wegħda li jippremja 'l min jobdihom u jikkastiga ‘l min jiksirhom.
* Il-poplu t'Iżrael tbiegħed ħafna drabi mil-liġi jew applikaha minn barra biss, u għalhekk kien mċanfar min-nies imsejħin minn Alla, il-profeti.
* Alla wiegħed li jibgħat il-Messija għall-fidwa tal-poplu tiegħu.
* Fit-tmiem taż-żmien jirxoxta l-mejtin, jiggarantilhom is-salvazzjoni eterna jew kundanna eterna skont l-imġiba li kellhom fil-ħajja lejn Alla u l-proxmu.

Fit-Testment il-Ġdid, aċċettat mill-insara imma mhux mil-Lhud, hemm kunċetti oħra:

* Alla hu Missier, Iben u Spirtu s-Santu.
* Ġesù Kristu, il-Messija mistenni, iben Alla, wassal għal spjegazzjoni perfetta l-liġi ta’ Mosè, li tista’ tinġabar fil-qosor fl-imħabba t’Alla u l-imħabba tal-proxmu.
* Bil-mewt u l-qawmien tiegħu mill-mewt, dawk kollha li jemmnu fih jieġu salvati u rikonċiljati ma’ Alla.

## Qari u interpretazzjoni

Kif nifhmu l-Bibbja, il-mod kif naqrawha u l-interpretazzjoni tagħha, dixxiplina li tissejjaħ **ermenewtika tal-Bibbja**, u fatt teoloġiku, jiġifieri jiddependi mid-diversi komunitajiet reliġjużi. Din hi differenti mill-**eżeġesi** li din tikkonsisti f’li toħroġ is-sens minn parti tat-test, bl-għajnuna ta’ dixxiplini bħall-filoloġija u l-istorja, waqt li
l-ermenewtika tfittex li tagħti u tispjega s-sens iżjed wiesa’ li l-awtur ried jagħti l-publiku tiegħu. Pereżempju fit-Testment il-Ġdid, u in partikulari fil-kitba ta’ Pawlu, insibu ermenewtika ġdida tal-kitba mqaddsa Lhudija.

Għalhekk l-ewwel differenza kbira fl-ermenewtika tal-Bibbja hi bejn il-Lhud u l-Insara: għalkemm hemm affinità parzjali bejn iż-żewġ reliġjonijiet, għaliex għandhom parti mill-kanoni tal-Bibbja fil-komuni, huma żviluppaw tradizzjonijiet differenti tal-fidi u għalhekk metodi interpretattivi u ermenewtiċi differenti.

## It-test

### Sorsi tat-test Lhudi

Foljo 474a tal-*Kodiċi ta’ Leningrad* wieħed mis-sorsi ewlenin tat-test Lhudi
Għat-Testment il-Qadim Lhudi, id-dokumenti l-izjed antiki huma dawk tar-Rotli tal-Baħar Mejjet, li nstabu fl-1947 u fihom frammenti ftit jew wisq sħaħ tat-testi kollha tal-Bibbja Lhudija. B’kollox ġejjin minn perijodu twil li jmur mill-250 Q.K. sat-68 AD.

Id-dokumenti l-iżjed awtorevoli miktuba mill-mażoreti u li jaqblu sostanzjalment mar-Rotli tal-Baħar Mejjet huma:

* il-Kodiċi tal-Kajr, iddatat 895-896 AD.

* il-Kodiċi ta’ Aleppo (A), iddatat 925-930 AD.

* il-Kodiċi ta’ Leningrad b19A (*Codex Lenigradensis*, L). Ġej mill-1008 - 1009 AD.

It-test kritiku (jiġifieri li jieħu kont tad-diversi dokumenti ewlenin) li daż-żmien jintuża bħala mudell għat-test Lhudi hu dak tal-*Biblia Hebraica Stuttgartensia* (BHS), ibbażat fuq L, miktub fl-1966 (1977, 1983, 1990) minn Karl Ellinger u W. Rudoph tad-*Deutsche Bibelgesellschaft* ta’ Stuttgart (għalhekk l-isem).

### Sorsi tat-test Grieg

Paġna tal-*Kodiċi Vatikan* (seklu IV), wieħed mis-sorsi ewlenin tat-Grieg.
Għat-Testment il-Ġdid u t-Testment il-Qadim bil-Grieg, id-dokumenti l-iżjed antiki huma xi papiri li ġejjin mis-seklu II AD. Hemm xi ħamest elef manuskritti oħra konservati. L-iżjed awtorevoli minnhom huma dawn:

* il-Kodiċi Alessandrin (A), iddatat fil-bidu jew in-nofs tas-seklu V.

* il-Kodiċi Vatikan (B), aktarx kompost fl-Eġittu fis-seklu IV.

* il-Kodiċi ta’ Efrem (C), Dan inkiteb fuq xi testi li kienu mħassrin (għalhekk jgħidulu Palinsest) mit-teologu Sirjan Efrem. Jaħsbu li ġej mis-seklu V.

* il-Kodiċi ta’ Beza (D) jew *Cantabrigensis* (ta’ Cambridge), imsejjaħ hekk għax kien tal-kalvinista Teodoru minn Beza. Ġej mis-seklu V.

* il-Kodiċi Sinajtiku (S jew א): ġej min-nofs tas-seklu IV.

It-test kritiku (jiġifieri li jieħu kont tad-diversi dokumenti ewlenin) li daż-żmien jintuża bħala mudell għat-test tat-Testment il-Qadim bil-Grieg, inklużi l-kotba dewterokanoniċi hi l-edizzjoni ppublikata fl-1935 mill-filologu
Ġermaniż Alfred Rahlfs.

It-test kritiku li daż-żmien jintuża bħala mudell għat-test Grieg tat-Testment il-Ġdid hu dak ta’ *The Greek New Testament* (GNT), minn K. Aland, M. Black, B. M. Metzger, A. Wikgren, Carlo Maria Martini, B. Aland. *United Bible Societies*. Edizzjonijiet: 1966, 1968, 1975, 1983 u 1993.

## Verżjonijiet tal-Bibbja

*San Ġlormu fl-istudju tiegħu*, ta’ Domenico Ghirlandaio
Fost l-eluf tat-traduzzjonijiet tat-test bibliku għal-lingwi kollha tad-dinja, ta’ min isemmi dawn li ġejjin:

* Pentatewku Samaritan *(Torah e Ġożwè)*. Definit fis-seklu IV QK, mhux proprjament traduzzjoni tas-6 kotba Lhudin għax anki hu, hu miktub bil-Lhudi, imma fih differenzi notevoli mit-test mażoretiku kanoniku. Hu t-test uffiċjali tal-komunità żgħira Samaritana li għadha teżisti fl-Iżrael s’issa.

* Pexitta Bl-aramajk, realizzata, skont it-tradizzjoni, mill-isqof tal-belt ta’ Edessa, Rabbula (miet fl-435), hu t-test uffiċjali ta’ diversi knejjes tat-tradizzjoni Sirjaka li qegħdin l-iżjed fil-Lvant tal-Qrib.

* Septwaġinta (jew tas-Sebgħin, jew LXX, min-numru ta’ tradutturi oriġinali). Hi il- verżjoni Griega tat-Testment il-Qadim, antika iżjed mit-Test mażoretiku stess, miktuba l-Ixandra, l-Eġittu bejn ir-IV u t-II seklu QK. L-ewwel intużat mil-Lhud tal-ilsien Grieg u wara xxerdet fost l-insara. Flimkien mat-test Grieg tat-Testment il-Ġdid, hi l-verżjoni uffiċjali tal-knejjes ortodossi.

* Vulgata (popolari). San Glormu fir-IV seklu qaleb għall-Latin it-test bibliku sħieħ. Il-Vulgata għal sekli sħaħ irrappreżentat it-test uffiċjali tal-Knisja u l-liturġija kattolika. Wara l-Konċilju Vatikan II, id-diversi knejjes kattoliċi nazzjonali żviluppaw u addottaw fil-kult liturġiku verżjonijiet fil-lingwi nazzjonali tagħhom.

*Ritratt ta’ Martin Luteru* (Lucas Cranach, 1529)
* Bibbja ta’ Luteru. Il-verżjoni biblika Ġermaniża l-iżjed importanti, kellha influwenza notevoli fuq il-lingwa Ġermaniża stess. Luteru spiċċa it-TĠ fl-1522 u l-bibbja sħieħa fl-1534. Hi l-verżjoni ta’ riferiment, fit-test oriġinali jew fit-traduzzjonijiet tagħha għal ħafna knejjes protestanti.

* Bibbja tar-Re Ġakmu (King James Version, KJV). Hi l-Bibbja Inġliża l-iżjed importanti. Kienet ikkommissjonata mir-re Ingliż, Ġakmu I tal-Ingilterra. Ippubblikata fl-1611, tirrappresenta l-verżjoni uffiċjali tal-Knisja Anglikana u ta’ ħafna knejjes protestanti anglofoni.

* It-Traduzzjoni tad-Dinja Ġdida tal-Kitba Mqaddsa (*New World Translation of the Holy Scriptures*) hi traduzzjoni magħmula mill-Kongregazzjoni Nisranija tax-Xhieda ta’ Jeħova. Bl-Inġliż dehret f’bosta volumi bejn l-1950 - 60. Wara ġiet tradotta f’diversi lingwi. L-ebda traduzzjoni biblika qatt ma rċeviet kritika daqs din.

* Il-Bibbja ta’ Ġerusalemm (*Bible de Jérusalem*), realizzata bil-Franċiż bejn l-1947 u l-1955 hi x-xogħol tal-*École Biblique de Jérusalem*. Għandha importanza fundamentali għall-użu sistematiku tan-noti u l-introduzzjoni tal-metodu storiku-kritiku. Is-sistema kritika tagħha qiegħda f’bosta verżjonijiet f’ilsna oħrajn.

* Il-Bibbja TOB (abbrevjazzjoni ta’ *Traduction Oecuménique de la Bible*), ippubblikata bil-Franċiz fl-1975-1976, kienet magħmula minn eżeġeti kattoliċi u protestanti flimkien, appoġġata fl-aħħar minn studjużi ortodossi. Bħall-Bibbja ta’ Ġerusalemm, fiha sistema kritika utli ħafna, li tradotta qiegħda f’bosta verżjonijiet b'lingwi oħrajn.

* Il-Bibbja Riformata maqluba għall-Franċiż mit-teologu Louis Segond, rivista fl-1979 u ppubblikata minn Nouvelle Edition de Genève.

## Noti

## Storja tal-Bibbja bil-Malti

**Dawn il-fatti huma meħuda mill-artiklu *L-Istorja tal-Bibbja bil-Malti* ta' Paul Mizzi u hemm bżonn referenzi. 1811: Dr Cleardo Naudi, Professur tal-Kimika fl-Università ta’ Malta, bl-appoġġ taċ-*Church Missionary Society* ipprepara abbozz tal-Evanġelju skont San Ġwann.
* 1817: Dr Cleardo Naudi u Giuseppe Canolo ippublikaw l-Evanġelju skont San Ġwann. Dan l-Evanġelju kien ippubblikat f'żewġ kolonni maġenb xulxin, waħda t-traduzzjoni Maltija u l-oħra l-verżjoni Taljana tal-isqof Martini. Canolo kompla jaqleb il-bqija tat-Testment il-Ġdid u saħansitra l-Qadim imma dan qatt ma deher.
* 1829: L-Erba' Evanġelji u l-Atti tradotti minn Mikiel Anton Vassalli ippublikati wara mewtu. Kien dam sitt snin jaħdem fuqhom.
* 1847: *The Society for Promoting Christian Knowledge* ippubblikat it-Testment il-Ġdid sħieħ imħejji minn Michael Camilleri (1814-1903), ex-qassis Kattoliku Malti. Camilleri rreveda t-traduzzjoni ta' Vassalli (l-Evanġelji u l-Atti) u ttraduċa l-bqija tat-Testment il-Ġdid.
* 1850: F.Panzavecchia ippublika l-Ġenesi.
* 1844-1848: Richard Taylor ippublika n-narrativa tal-Passjoni ta' Kristu skont l-Erba' Evanġelji (1844), verżjoni ritmika tas-Salmi (1846), u l-Uffizzju tal-Ġimgħa Mqaddsa (1848).
* 1870-72: Il-*British and Foreign Bible Society* ippubblikat l-Evanġelji skont San Mattew u San Ġwann u l-Atti tal-Appostli.
* 1895: Ġużè Muscat Azzopardi ippubblika l-ewwel parti tal-Evanġelju skont San Mark u ssokta jippublika l-bqija tal-Evanġelji u l-Atti kull ġimgħa u wara ħariġhom f'ħames volumi: *San Mattew* (1895), *San Mark* (1915), *San Luqa* (1916), *San Ġwann* (1917), u *L-Ktieb tal-Appostli ta’ San Luqa* (1924). Dawn kienu tradotti mill-Latin.
* 1926: Il-*British and Foreign Bible Society* ippubblikat il-Ktieb tas-Salmi ppreparat minn J.Falzon. Falzon ma ħadimx minn fuq it-test Lhudi, iżda fuq it-traduzzjoni Taljana ta' Diodati mqabbla mal-Verżjoni Awtorizzata bl-Ingliż, il-Vulgata, u t-traduzzjoni qadima Maltija ta' Camilleri.
* 1926-1932: Pietru Pawl Grima, Alphonse Maria Galea u Pietru Pawl Saydon qalbu Bibbja sħiħa għall-Malti u ppublikawha f'partijiet. Din it-traduzzjoni, barra l-parti ta’ Saydon kienet ibbażata fuq il-Vulgata.
* 1929: Il-Ġenesi kien ippublikat fl-1929 minn Pietru Pawl Saydon. Saydon, kien Professur tal-Iskrittura Mqaddsa, tal-Ebrajk u l-Grieg bibliku fl-Universita’ ta' Malta, kellu taħriġ akkademiku sħiħ fl-istudji bibliċi u suġġetti relatati fl-Istitut Pontifikali Bibliku f'Ruma u ta’ l-Ebrajk, l-Aramajk u l-Grieg.
* 1939-1965: G.Paris OP ippublika l-Erba' Evanġelji, l-Atti, ir-Rumani u l-ittri ta' Ġwanni u Ġakbu, imsejsin wkoll fuq il-Vulgata.
* 1962-1980: It-*Trinitarian Bible Society* l-ewwel ippublikat l-Evanġelji u l-Atti separatament, u wara, fl-1971, it-Testment il-Ġdid kollu. Din it-traduzzjoni kienet magħmula mill-Verżjoni Awtorizzata Ingliża, b'referenza ta' spiss għat-test Grieg, għall-Verżjoni Franċiża ta' Louis Segond, u għall-Verżjoni Taljana ta' Dottore Giovanni Luzzi. Zammit kien l-ewwel wieħed li ppublika l-Bibbja sħieħa bil-Malti.
* 1929-1990: Fl-1965 intlaħaq ftehim ma' Saydon li l-Għaqda Biblika Maltija biex tippublika l-Bibbja Maltija f'volum wieħed it-traduzzjoni tiegħu imma dan qatt ma seħħ. Is-Soċjetà tal-*MUSEUM*, il-werrieta tal-copyright, ippublikawlu xogħlu fi tlett volumi: it-Testment il-Ġdid fl-1977, l-ewwel volum tat-Testment il-Qadim fl-1982, u t-tieni wieħed fl-1990.

## Ħoloq esterni

* It-traduzzjoni tal-Għaqda Biblika Maltija, L-Għaqda Biblika Maltija
* It-traduzzjoni tal-Għaqda Biblika Maltija, Laikos
* UnBoundBible – (Ingliż) Tippermetti l-paragun ta’ diversi verżjoniijiet tal-Bibbija f’ħafna lingwi.
* Traduzzjoni, rivista fl-1979, ta’ Louis Segond, la Nouvelle Edition de Genève - (Franċiż) .
* 6 Bibbji mqabblin - Sit kritiku
* Quattuor Evangeliorum Consonantia – Qbil bejn l-erba’ Evanġelji bil-Latin
* Il-Bibbja Traduzzjoni tad-Dinja l-Ġdida