# Muntanja

Il-Muntanja Everest, l-ogħla muntanja tad-Dinja
**Muntanja** hija porzjoni elevata mill-qoxra tad-Dinja, li ġeneralment jkollha ġnub weqfin li juru ammont kbir qiegħ il-blat espost . Għalkemm id-definizzjonijiet ivarjaw, muntanja hija differenti minn plateau minħabba li jkollha żona ta’ samit limitata, li normalent tkun ogħla minn għolja, u tipikalment titla’ mill-inqas 300 metru (980 pied) mill-art ta' madwarha. Hemm ftit muntanji li huma summits iżolati, iżda l-biċċa l-kbira jinsabu fil-firex tal-muntanji .

Il-muntanji huma ffurmati permezz ta' forzi tettoniċi, erożjoni, jew vulkaniżmu, li jaġixxu fuq skali ta' żmien li jesgħu sa għexieren ta' miljuni ta' snin. Ladarba l-bini tal-muntanji jieqaf, il-muntanji jibdew jitbaxxgħu bil-mod il-mod permezz tal-azzjoni tat-temp (weathering), permezz ta' slumping u forom oħra ta' ħela tal-massa, kif ukoll permezz ta' erożjoni mix-xmajjar u glaċieri .

Elevazzjonijiet għoljin f'muntanji jipproduċu klimi kesħin mill-livelli tal-baħar ta' latitudni simili. Dawn il-klimi kesħin jaffettwaw l-ekosistemi tal-muntanji: elevazzjonijiet differenti għandhom pjanti u annimali differenti. Minħabba l-art u l-klima inqas ospitabbli, il-muntanji għandhom tendenza li jintużaw inqas għall-agrikoltura u aktar għall-estrazzjoni tar-riżorsi, bħall-mining u l-qtugħ tas-siġar, flimkien mar-rikreazzjoni, bħal tlugħ tal-muntanji u l-iskiing.

L-ogħla muntanja fid-Dinja hija l-Muntanja Everest fil- Ħimalajas tal-Asja, li s-samit tagħha huwa ta' 8,850 metru (29,035 pied) 'il fuq mil-livell medju tal-baħar. L-ogħla muntanja magħrufa mill-pjaneti tas-Sistema Solari hija Olympus Mons li hija fuq Mars li għandha tul ta' 21,171 m (69,459 pied). L-ogħla muntanja inkluż l-art minn taħt il-baħar hija Mauna Kea fil-Ħawajj li mill-bażi tagħha taħt l-ilma hija ta' 9,330 m (30,610 pied); xi xjenzati jqisuha bħala l-ogħla fid-dinja.

## Definizzjoni

 Chimborazo, l-Ekwador, li s-samit tiegħu huwa l-aktar punt 'il bogħod miċ-ċentru tad-Dinja
 Mont Blanc fil-Wied ta' Aosta, l-Italja, l-ogħla punt fl-Unjoni Ewropea
M'hemm l-ebda definizzjoni universali tal-muntanji. L-elevazzjoni, il-volum, ir-'Relief', l-inklinazzjoni, l-ispazjar u l-kontinwità kollha intużaw bħala kriterji għad-definizzjoni ta' muntanja. Fl-*Oxford English Dictionary,* muntanja hija definita bħala "elevazzjoni naturali mill-wiċċ tad-dinja li titla' bejn wieħed u ieħor f'daqqa mil-livell tal-madwar u tilħaq altitudni li, relattivli mal-elevazzjoni ta' maġenbha, hija impressjonanti jew notevoli."

Jekk forma t'art tissejjaħx muntanja jista' jiddependi fuq l-użu lokali. *Dictionary of Physical Geography* ta’ John Whittow jgħid “Xi awtoritajiet iqisu l-eminenzi ‘l fuq minn 600 metru (1,969 pied) bħala muntanji, u dawk ta' taħt jissejħu għoljiet."

Fir-Renju Unit u fl-Irlanda, muntanja hija normalment meqjusa bħala kwalunkwe samit li hi mill-inqas 610 metru (2,000 pied) għolja, li taqbel mad-definizzjoni uffiċjali tal-gvern tar-Renju Unit li muntanja, għall-finijiet ta’ aċċess, hija samit ta’ 610 metru (2,000 pied) jew ogħla. Barra minn hekk, ċertu definizzjonijiet jinkludu wkoll rekwiżit ta’ prominenza topografika, bħal li l-muntanja titla’ 300 metres (984 ft) fuq l-art tal-madwar. F’ħin minnhom, il -Bord ta’ l-Istati Uniti dwar l-Ismijiet Ġeografiċi ddefinixxa muntanja bħala 305 metru (1,000 pied) jew ogħla, iżda abbandunat din id-definizzjoni fis-snin sebgħin. Kwalunkwe forma ta' art simili aktar baxxa minn dan l-għoli kienet ikkunsidrata bħala għolja. Madankollu, illum, l-Istħarriġ Ġeoloġiku tal-Istati Uniti kkonkludia li dawn it-termini m'għandhomx definizzjonijiet tekniċi fl-Istati Uniti.

Id-definizzjoni tal-Programm Ambjentali tan-NU ta' "ambjent muntanjuż" tinkludi xi wieħed minn dan li ġej:

* Klassi 1: Elevazzjoni akbar minn 4,500 metru (14,764 pied) .
* Klassi 2: Elevazzjoni bejn 3,500 u 4,500 metru (11,483 u 14,764 pied) .
* Klassi 3: Elevazzjoni bejn 2,500 u 3,500 metru (8,202 u 11,483 pied) .
* Klassi 4: Elevazzjoni bejn 1,500 u 2,500 metru (4,921 u 8,202 pied), b'inklinazzjoni t'ikbar minn 2 gradi.
* Klassi 5: Elevazzjoni bejn 1,000 u 1,500 metru (3,281 u 4,921 pied), b'inklinazzjoni akbar minn 5 gradi jew 300 m (984 ft) medda ta’ elevazzjoni fi ħdan 7 km (4.3 mi).
* Klassi 6: Elevazzjoni bejn 300 and 1,000 metru (984 u 3,281 pied), bi 300 m (984 ft) medda ta’ elevazzjoni fi ħdan 7 km (4.3 mi) .
* Klassi 7: Bażi interni iżolati u plateaus inqas minn 25 km kwadru (9.7 mil kwadru) f'żona li hija kompletament imdawra b'muntanji tal-Klassi 1 sa 6, iżda hi stess ma jissodisfawx il-kriterji għall-muntanji tal-Klassi 1 sa 6.

Bl-użu ta’ dawn id-definizzjonijiet, il-muntanji jokkupaw 33% tal-Ewrażja, 19% tal-Amerika t’Isfel, 24% tal-Amerika ta’ Fuq, u 14% tal-Afrika. B'mod ġenerali, 24% tal-art tad-Dinja hija muntanjuża.

## Ġeoloġija

Hemm tliet tipi ewlenin ta 'muntanji: vulkaniċi, foldt, u blokk . It-tliet tipi kollha huma ffurmati mit-tettonika tal-pjanċi : meta porzjonijiet tal-qoxra tad-Dinja jiċċaqilqu, jitfarrku, u jgħoddsu. Forzi ta' kompressjoni, uplift iżostatiku u intrużjoni ta' materja igneju jmexxu il-blat tal-wiċċ 'il fuq, u joħolqu art ogħla mill-art tal-madwar. L-għoli tal-magħmla jagħmilha jew għolja jew, jekk ogħla u wieqfa, muntanja. Muntanji ewlenin għandhom it-tendenza li jseħħu f'arki lineari twal, li jindikaw il-konfini u l-attività tal-pjanċa tettonika.

### Vulkani

 Il-Vulkan Fuji
Il-vulkani huma ffurmati meta pjanċa tiġi mbuttata taħt pjanċa oħra, jew f'linja f'nofs l-oċean jew hotspot . F'fond ta' madwar 100 kilometru (60 mil), it-tidwib iseħħ fil-blat 'l fuq mill-ċangatura (minħabba ż-żieda ta' ilma), u tifforma magma li tilħaq il-wiċċ. Meta l-magma tasal fil-wiċċ, ħafna drabi tibni muntanja vulkanika, bħal shield volcano jew stratovulkan . Eżempji ta’ vulkani jinkludu l-Muntanja Fuji fil-Ġappun u l-Muntanja Pinatubo fil-Filippini. Il-magma m'għandhiex għalfejn tilħaq il-wiċċ sabiex toħloq muntanja: magma li tissolidifika taħt l-art xorta tista' tifforma muntanji tal-koppla, bħall-Navajo Mountain fl-Istati Uniti.

### Muntanji Fold

 Illustrazzjoni ta' muntanji li żviluppaw fuq fold li ġiet imbuttata
Il-muntanji fold jseħħu meta jaħbtu żewġ pjanċi: it-tqassir iseħħ tul il-lini tal-imbottatura (thrust faults) u l-qoxra titħaxxen. Peress li l-qoxra kontinentali t'inqas densità "tifflowtja" fuq il-blat tal-mantle taħtha, il-piż ta 'kwalunkwe materjal tal-qoxra sfurzat 'il fuq biex jifforma għoljiet, plateaus jew muntanji għandu jkun ibbilanċjat mill-forza ta' galleġġjar ta' volum ferm akbar imġiegħeli 'l isfel fil-mantle. Għalhekk il-qoxra kontinentali hija normalment ħafna eħxen taħt il-muntanji, meta mqabbla ma' żoni iktar baxxi. Il-blat jista’ jintewa b’mod simetriku jew b’mod asimmetriku. L-upfolds huma antiklinali u d-downfolds huma synklinali: fit-tiwi asimmetriku jista' jkun mindud jew maqlub. Il-Muntanji Balkani u l- Muntanji Jura huma eżempji ta' muntanji fold.

### Muntanji Blokk

 Il-Muntanja Pirin fil-Bulgarija, parti mill-fault-block Rila-Rhodope massif
Il-muntanji tal-blokki huma kkawżati minn faults fil-qoxra: pjan fejn il-blat għadda minn bejn xulxin. Meta blat fuq naħa waħda ta' fault jitilgħu relattiv għall-xulxin, jistgħu jifformaw muntanja. Il-blokki uplifted huma muntanji blokk jew horsts . Il-blokki mwaqqajn li jintervjenu jissejħu graben: dawn jistgħu jkunu żgħar jew jiffurmaw sistemi estensivi ta' widien tax-xquq. Dan it-tip ta’ pajsaġġ jista’ jidher fl-Afrika tal-Lvant, il-wied ta’ Vosges u Rhine, u l- Provinċja tal-Baċir u l-Medda tal-Punent tal-Amerika ta’ Fuq. Dawn iż-żoni ħafna drabi jseħħu meta l-istress reġjonali huwa estensjoni u l-qoxra hija mraqqqa.

### Erożjoni

 Il-Muntanji Appennini u x-xmara Trebbia, l-Italja
Matul u wara l-irfigħ, il-muntanji huma esposti għall-aġenti tal-erożjoni (l-ilma, ir-riħ, is-silġ u l-gravità) li gradwalment jkissru ż-żona mgħollija 'l isfel. L-erożjoni tikkawża l-wiċċ tal-muntanji jkun iżgħar mill-blat li jiffurmaw il-muntanji nfushom. Il-proċessi glaċjali jipproduċu forom tal-art karatteristiċi, bħal ponot piramidali, knife-egde-arêtes, u ċirki f'forma ta' skutella li jista' jkun fihom lagi. Muntanji tal-plateau, bħall-Catskills, ffurmaw mill-erożjoni ta' plateau mgħollija.

## Klima

 L-Urali tat-Tramuntana f'latitudni għolja u elevazzjoni għandhom klima alpina u art għerja.
 Id-Dolomiti, l-Italja, fis-sajf. Il-klima tad-Dolomiti hija kkaratterizzata minn sjuf qosra iżda sħan u ħfief, filwaqt li x-xtiewi huma twal u kesħin ħafna.
Il-klima fil-muntanji ssir aktar kiesħa f'elevazzjonijiet għoljin, minħabba l-interazzjoni bejn ir-radjazzjoni u l-konvezzjoni. Id-dawl tax-xemx fl-ispettru viżibbli jolqot l-art u jsaħħanha. L-art imbagħad issaħħan l-arja fil-wiċċ. Kieku r-radjazzjoni kienet l-uniku mod biex tittrasferixxi s-sħana mill-art għall-ispazju, l-effett serra tal-gassijiet fl-atmosfera jżomm l-art għal madwar 333 K (60 °C; 140 °F), u t-temperatura titmermer l-għoli tagħha.

Imma meta l-arja tkun sħuna, għandha t-tendenza li tespandi, li tnaqqas id-densità tagħha. Għalhekk, l-arja sħuna għandha t-tendenza li togħla u tittrasferixxi s-sħana 'l fuq. Dan huwa l-proċess ta ' konvezzjoni. Il-konvezzjoni tasal għall-ekwilibriju meta biċċa arja f'altitudni partikolari jkollha l-istess densità bħal madwarha. L-arja hija konduttur ħażin tas-sħana, għalhekk biċċa arja titla u tinżel mingħajr ma tiskambja s-sħana. Dan huwa magħruf bħala proċess adiabatiku, li għandu dipendenza fuq it-temperatura u l-pressjoni. Hekk kif il-pressjoni tonqos, it-temperatura tonqos. Ir-rata ta' tnaqqis tat-temperatura bl-elevazzjoni hija magħrufa bħala r-rata ta' skadenza adiabatika, li hija bejn wieħed u ieħor 9.8 °C kull kilometru (jew 5.4 °F (3.0 °C) għal kull 1000 pied) ta’ altitudni.

Il-preżenza tal-ilma fl-atmosfera tikkomplika l-proċess ta' konvezzjoni. Fwar tal-ilma fih sħana tal-vaporizzazzjoni . Hekk kif l-arja titla' u tiksaħ, eventwalment issir saturata u ma tistax iżżomm il-kwantità tagħha ta' fwar. Il-fwar jikkondensa biex jifforma l-sħab u jirħi s-sħana, li tbiddel ir-rata ta' skadenza mir-rata ta' skadenza adiabatika niexfa għar-rata ta' skadenza adiabatika niedja (5.5 °C kull kilometru jew 3 °F (1.7 °C) għal kull 1000 pied) Ir-rata ta' skadenza tista' tvarja skont l-altitudni u l-post. Allura, meta timxi 'l fuq 100metru (330 pied) fuq muntanja hija bejn wieħed u ieħor ekwivalenti għal ċaqliq ta' 80 kilometri (45 mili jew 0.75° ta' latitudni ) lejn l-eqreb pole. Din ir-relazzjoni hija biss approssimattiva, imma, peress li fatturi lokali bħall-prossimità għall-oċeani (bħall-Oċean Artiku) jistgħu jbiddlu ħafna il-klima. Hekk kif tiżdied l-altitudni, il-forma ewlenija ta' preċipitazzjoni ssir borra u l-irjieħ jiżdiedu.

L-effett tal-klima fuq l-ekoloġija f'elevazzjoni tiġi mill-biċċa l-kbira permezz ta' taħlita ta' ammont ta' preċipitazzjoni, u l- bijotemperatura, kif deskritt minn Leslie Holdridge fl-1947. Il-bijotemperatura hija t-temperatura medja; it-temperaturi kollha taħt iż 0 °C (32 °F) huma kkunsidrati bħala 0 °C. Meta t-temperatura tkun taħt iż-0 °C, il-pjanti huma reqdin, għalhekk it-temperatura eżatta mhix importanti. Il-ponot tal-muntanji b'borra permanenti jista 'jkollhom bijotemperatura taħt 1.5 °C (34.7 °F) .

### Tibdil fil-klima

L-ambjenti fil-muntanji huwa partikolarment sensittivi għat-tibdil antropoġeniku fil-klima u bħalissa għaddejjin minn alterazzjonijiet bla preċedent fl-aħħar 10,000 sena. L-effett tat-tisħin globali fuq ir-reġjuni muntanjużi (relattiv għall-artijiet baxxi) għadu qasam attiv ta 'studju. Studji ta' osservazzjoni juru li l-artijiet għolja qed jisħnu aktar malajr minn artijiet baxxi fil-qrib, iżda meta mqabbla globalment, l-effett jisparixxi. Il-preċipitazzjoni fiż-żoni għoljin mhix qed tiżdied malajr daqs fiż-żoni pjanuri. L-immudellar tal-klima tagħti sinjali mħallta dwar jekk żona partikolari bl-għoljiet tkunx żdiedet jew naqsetx fil-preċipitazzjoni.

It-tibdil fil-klima beda jaffettwa s-sistemi fiżiċi u ekoloġiċi tal-muntanji. F'dawn l-aħħar dekadji, il-kappijiet tas-silġ tal-muntanji u l-glaċieri qed jesperjenzaw telf ta' silġ li qed jiżdied. It-tidwib tal-glaċieri, il-permafrost u l-borra wassal biex l-uċuħ sottostanti jsiru dejjem aktar instabbli. Il-perikli ta’ żlieq tal-art żdiedu kemm fin-numru kif ukoll fil-kobor minħabba din it-tibdil fil-klima. Il-mudelli tal-iskariku tax-xmajjar se jkunu affettwati wkoll b'mod signifikanti bit-tibdil fil-klima, li mbagħad ikollu impatt kbir fuq il-komunitajiet li jiddependu fuq l-ilma mitmugħ minn sorsi alpini. Kważi nofs iż-żoni muntanjużi jipprovdu riżorsi tal-ilma essenzjali jew jkunu t'appoġġ għall-popolazzjonijiet prinċipalment urbani, b'mod partikolari matul l-istaġun xott u f'żoni semiaridi bħal fl-Asja ċentrali.

L-ekosistemi alpini jistgħu jkunu partikolarment sensittivi għall-klima. Ħafna muntanji tal-latitudni medja huma għal refuġju fil-klima kiesħa, bl-ekosistemi jokkupaw niċeċ ambjentali żgħar. Minbarra l-influwenza diretta li l-bidla fil-klima jista’ jkollha fuq ekosistema, hemm ukoll dik indiretta fuq il-ħamrija mill-bidliet fl-istabbiltà u l-iżvilupp tal-ħamrija.

## Ekoloġija

 Mire alpina fl-Alpi Żvizzeri
Il-klima aktar kiesħa fuq il-muntanji taffettwa l-pjanti u l-annimali li jgħixu fuq il-muntanji. Sett partikolari ta' pjanti u annimali għandhom tendenza li jiġu adattati għal klima spesifika ħafna. Għalhekk, l-ekosistemi għandhom it-tendenza li jinsabu tul meded ta' elevazzjoni ta' klima kostanti. Din tissejjaħ żonazzjoni altitudinal . F'reġjuni bi klimi niexfa, it-tendenza tal-muntanji li jkollhom preċipitazzjoni ogħla kif ukoll temperaturi aktar baxxi tipprovdi wkoll għal kundizzjonijiet li jvarjaw, li ssaħħaħ iż-żona.

Xi pjanti u annimali li jinstabu f'żoni altitudinali għandhom it-tendenza li jsiru iżolati peress li l-kundizzjonijiet 'il fuq u taħt żona partikolari jkunu inospitabbli u għalhekk jwaqqfu l-movimenti jew it-tixrid tagħhom. Dawn is-sistemi ekoloġiċi iżolati huma magħrufa bħala sky islands .

Iż-żoni altitudinali ħafna mid-drabi jsegwu mudell tipiku. Fl-ogħla elevazzjonijiet, is-siġar ma jistgħux jikbru, u tkun xi tkun il-ħajja preżenti tkun tat-tip alpin, li tixbaħ it-tundra . Eżatt taħt il-linja tas-siġar, wieħed jista' jsib foresti subalpini ta' siġar bil-weraq tal-labra, li jifilħu kundizzjonijiet kesħin u niexfa. Taħt dan, il-foresti montani jikbru. Fil-partijiet moderati tad-dinja, dawn il-foresti għandhom it-tendenza li jkunu siġar bil-weraq tal-labar, filwaqt li fit-tropiċi, jistgħu jkunu siġar bil-weraq wiesa ' f'foresti tropikali .

## Il-Muntanji u l-bniedmen

L-ogħla altitudni permanenti tollerabbli magħrufa hija ta’ 5,590 metru (19,520 pied). F'altitudnijiet għoljin ħafna, minħabba it-tnaqqis fil-pressjoni atmosferika tfisser li hemm inqas ossiġnu disponibbli biex tieħu nifs, u hemm inqas protezzjoni kontra r-radjazzjoni solari ( UV ). 'l fuq minn 8,000 metru (26,000 pied) elevazzjoni, m'hemmx biżżejjed ossiġnu biex isostni l-ħajja tal-bniedem. Din kultant tissejjaħ iż-“żona tal-mewt”. Is-summits tal-Muntanja Everest u K2 jinsabu f'din iż-żona.

 Distribuzzjoni tal-muntanji skont il-post u l-elevazzjoni
### Soċjetajiet u ekonomiji tal-muntanji

Il-muntanji huma ġeneralment inqas preferabbli għall-abitazzjoni tal-bniedem mill-artijiet baxxi, minħabba temp ħarxa u art ftit livell adattata għall-agrikoltura . Filwaqt li 7% tal-art tad-Dinja hija 'l fuq minn 2,500 metru (8,200 pied), 140 miljun ruħ biss jgħixu 'l fuq minn dik l-altitudni u 20-30 miljun ruħ biss 'il fuq minn 3,000 metri (9,800 pied) fl-elevazzjoni. Madwar nofs l-abitanti tal-muntanji jgħixu fl- Andes, fl-Asja Ċentrali, u fl-Afrika.

 Il-belt ta' La Paz tilħaq sa 4,000 metri (13,000 pied) fl-elevazzjoni.
B'aċċess limitat għall-infrastruttura, jeżistu biss ftit komunitajiet umani 'l fuq minn 4,000 metri (13,000 pied) ta' elevazzjoni. Ħafna huma żgħar u għandhom ekonomiji speċjalizzati ħafna, ħafna drabi jkunu dependenti fuq industriji bħall-agrikoltura, il-minjieri, u t-turiżmu. Eżempju ta’ belt speċjalizzata bħal din hija La Rinconada, fil-Peru, belt tal-minjieri tad-deheb u l-abitazzjoni umana bl-ogħla elevazzjoni 5,100 metri (16,700 pied). Kontroeżempju wieħed huwa dak t'El Alto, fil-Bolivja, li għandu għoli ta' 4,150 metru (13,620 pied), li għandu ekonomija ta' servizz u manifattura diversa ħafna u popolazzjoni ta' kważi miljun ruħ.

Is-soċjetajiet tradizzjonali tal-muntanji jiddependu fuq l-agrikoltura, b'riskju ogħla ta' falliment tal-uċuħ tar-raba' milli f'elevazzjonijiet aktar baxxi. Il-minerali ħafna drabi jseħħu fil-muntanji, bil-minjieri bħala komponent importanti tal-ekonomija ta' xi soċjetajiet ibbażati fuq il-muntanji. Dan l-aħħar, it-turiżmu sar iktar importanti għall-ekonomiji tal-komunitajiet fil-muntanji, bi żviluppi ffukati madwar attrazzjonijiet bħal parks nazzjonali u resorts tal-iskiing . Madwar 80% tan-nies tal-muntanji jgħixu taħt il-linja tal-faqar.

Ħafna mix-xmajjar tad-dinja huma mitmugħa minn sorsi ġejjin mill-muntanji, b'borra li tintuża bħala mekkaniżmu ta' ħażna għall-nies li jgħixu iktar l-isfel. Aktar minn nofs tal-umanità tiddependi fuq il-muntanji għall-ilma.

Fil-ġeopolitika, il-muntanji ħafna drabi jitqiesu bħala fruntieri naturali għall-politika.

### Il-Mountaineering

 Mountaineers jitilgħu muntanja fit-Tirol t'Isfel
Il-mountaineering, it-tixbit fil-muntanji, jew l-alpiniżmu huwa sett ta’ attivitajiet fil-beraħ li jinvolvi muntanji axxendenti. Attivitajiet relatati mal-mountaineering jinkludu tixbit tradizzjonali fil-beraħ, skiing, u traversing via ferratas li saru sport fihom infushom. It-tixbit fuq ġewwa, it-tixbit sportiv, u l-bouldering huma wkoll meqjusa varjanti tal-mountaneering minn xi wħud, iżda huma parti minn grupp wiesa ta' sports tal-muntanji.

B'differenza mill-biċċa l-kbira tal-isports, mountaineering m'għandhux regoli, regolamenti u governanza formali applikati b'mod wiesa'; il-mountaineering jaderixxu ma' varjetà kbira ta' tekniki u filosofiji (inklużi gradazzjoni u kotba ta' gwida) meta jitilgħu fuq il-muntanji. Bosta klabbs alpini lokali jappoġġjaw lill-muntaneeri billi jospitaw riżorsi u attivitajiet soċjali. Federazzjoni ta' klabbs alpini, l-International Climbing and Mountaineering Federation (UIAA), hija l-organizzazzjoni dinjija rikonoxxuta mill-Kumitat Olimpiku Internazzjonali għall-muntanji u t-tixbit. Il-konsegwenzi tal-muntanji fuq l-ambjent naturali jistgħu jidhru f’termini ta’ komponenti individwali tal-ambjent (ħelsien tal-art, ħamrija, veġetazzjoni, fawna, u pajsaġġ) u l-post/żona tal-attività tal-mountaineering (mixi, trekking, jew żona ta’ tixbit).[66] Il-mountaineering tħalli impatt fuq il-komunitajiet fuq livelli ekonomiċi, politiċi, soċjali u kulturali, u ħafna drabi jwassal għal bidliet fil-fehmiet tad-dinja tan-nies influwenzati mill-globalizzazzjoni, speċifikament kulturi u stili ta' ħajja barranin.

### Il-Muntanji bħala postijiet sagri

Il-muntanji ħafna drabi għandhom rwol sinifikanti fir-reliġjon. Hemm ,per eżempju, numru ta 'muntanji sagri ġewwa l-Greċja bħall-Muntanja Olimpu li kienet miżmuma bħala d-dar tal-allat. Fil-kultura Ġappuniża, il 3,776.24 metru (12,389.2 pied) vulkan tal-Muntanja Fuji huwa wkoll meqjus bħala sagru b'għexieren ta 'eluf ta' Ġappuniżi jitilgħuha kull sena. Il-Muntanja Kailash, fir-Reġjun Awtonomu tat-Tibet taċ-Ċina, hija meqjusa bħala sagra f'erba' reliġjonijiet: Induiżmu, Bon, Buddiżmu, u Ġainiżmu . Fl-Irlanda, pellegrinaġġi huma organizzati biex jitilgħu il-muntanja ta' 952 metru (3,123 pied), Mount Brandon minn Kattoliċi Irlandiżi . Il-quċċata Nanda Devi ġol-Ħimalajas hija assoċjata mal-allat Hindu Nanda u Sunanda; ilha off-limits għall-climbers mill-1983. Il-Muntanja Ararat hija muntanja sagra, peress li huwa maħsub li huwa l-post tal-inżul bibliku tal-Arka ta' Noè . Fl-Ewropa u speċjalment fl- Alpi, is-slaleb tas-samit spiss jitwaħħlu fuq l-uċuħ ta' muntanji prominenti.

## Superlattivi

 Everest hija l-ogħla mil-livell tal-baħar (aħdar), Mauna Kea hija l-ogħla mill-bażi tagħha (oranġjo), Cayambe huwa l-iktar 'il bogħod mill-assi tad-Dinja (roża) u Chimborazo huwa l-iktar 'il bogħod miċ-ċentru tad-Dinja (blu)
n Paċifiku .

L-ogħla muntanji ġeneralment mhumiex l-aktar voluminużi. Mauna Loa (4,169 m jew 13,678 pied) hija l-akbar muntanja fid-Dinja f'termini ta' erja bażi (madwar 2,000 sq mi jew 5,200 km2) u volum (madwar 18,000 cu mi jew 75,000 km3). Il-Muntanja Kilimanjaro hija l-akbar vulkan 'shield' kemm f'termini taż-żona bażi ( 245 sq mi jew 635 km2) u volum (1,150 cu mi jew 4,793 km3). Il-Muntanja Logan hija l-akbar muntanja mhux vulkanika fiż-żona bażi (120 sq mi jew 311 km2).

L-ogħla muntanji 'l fuq mil-livell tal-baħar lanqas huma dawk li għandhom qċaċet l-aktar 'il bogħod miċ-ċentru tad-Dinja, minħabba li l-figura tad-Dinja mhix sferika. Il-livell tal-baħar eqreb lejn l-ekwatur huwa bosta mili 'l bogħod miċ-ċentru tad-Dinja. Is-samit ta’ Chimborazo, l-ogħla muntanja tal-Ekwador, ġeneralment titqies bħala l-iktar punt 'il bogħod miċ-ċentru tad-Dinja, għalkemm is-summit tan-Nofsinhar tal-ogħla muntanja tal-Peru, Huascarán, huwa konkorrent ieħor. It-tnejn għandhom elevazzjonijiet 'il fuq mil-livell talbaħar ta' aktar minn 2 kilometri (6,600 pied) inqas minn dak tal-Everest.

## Ara wkoll

|  |  |
| --- | --- |
| Ecologyx28px | Portal Mountains  |

* Lista ta' meded muntanjużi
* Lista ta' qċaċet skond il-prominenza
* Lista ta' żoni ta' ski u resorts
* Listi ta' muntanji
* Mountain hut – Bini fil-muntanji bl-ikel u l-kenn
* Seba' Summits

## Referenzi

.mw-parser-output .reflist{margin-bottom:0.5em;list-style-type:decimal}@media screen{.mw-parser-output .reflist{font-size:90%}}.mw-parser-output .reflist .references{font-size:100%;margin-bottom:0;list-style-type:inherit}.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}.mw-parser-output .reflist-columns{margin-top:0.3em}.mw-parser-output .reflist-columns ol{margin-top:0}.mw-parser-output .reflist-columns li{page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column}.mw-parser-output .reflist-upper-alpha{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .reflist-upper-roman{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .reflist-lower-alpha{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .reflist-lower-greek{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .reflist-lower-roman{list-style-type:lower-roman}Mudell:Earth's landforms