# Slaten Maġi

*L-adorazzjoni mill-Maġi* ta' Bartolomé Esteban Murillo
Skont it-tradizzjoni Nisranija is-**Slaten Maġi** (mill-Grieg: μάγοι, *magoi*), żaru 'l Ġesù wara twelidu u ġabulu r-rigali. Huma msemmijin biss fl-Evanġelju ta' San Mattew li jgħid li ġew "mil-lvant" biex jaduraw 'l Kristu, "li twieled sultan tal-Lhud ". Billi ssemmew tliet rigali, tradizzjonalment jingħad li kien hemm tliet Maġi, minkejja li Mattew ma speċifikax in-numru. Is-slaten Maġi jidhru regolarment fir-rakkonti tat-twelid ta' Kristu u fil-festi tal-Milied.

L-identifikazzjoni tal-Maġi bħala slaten hi marbuta mal-profeziji tat-Testment l-Antik bħal dik f'Iżaija 60:3, li tiddeskrivi l-Messija meqjum mis-slaten. L-ewwel qarrejja interpretaw ir-rakkont ta' San Mattew fid-dawl ta' dawn il-profeziji u għamlu l-maġi rejiet.

## Rakkont oriġinali

L-evanġelju ta' San Mattew 2:1-12 jirrakkonta l-miġja tal-Maġi:

> Meta twieled Ġesù f'Betlehem tal-Lhudija, fi żmien is-sultan Erodi, xi maġi mil-lvant ġew Ġerusalemm jistaqsu: "Fejn hu dak li twieled sultan tal-Lhud? Għax rajna l-kewkba tiegħu tielgħa, u ġejna nqimuh."Is-sultan Erodi sama' bihom, u tħawwad hu u Ġerusalemm kollha miegħu. Ġabar flimkien il-qassisin il-kbar u l-kittieba kollha tal-poplu, u ried jaf mingħandhom fejn kellu jitwieled il-Messija. U huma qalulu: "F'Betlehem tal-Lhudija, għax hekk inkiteb mill-profeta: 'U int, Betlehem, art ta' Ġuda, le, m'intix l-iżgħar fost il-bliet il-kbar ta' Ġuda, għax minnek joħroġ mexxej li jirgħa l-poplu tiegħi Iżrael.'
>
> Erodi mbagħad sejjaħ lill-maġi bil-moħbi, u tkixxef bir-reqqa kollha mingħandhom iż-żmien li fih dehritilhom il-kewkba; bagħathom Betlehem u qalilhom: "Morru, staqsu sewwa għat-tifel, u meta ssibuh ejjew għiduli, ħalli jien ukoll niġi nqimu." Dawk, wara li semgħu lis-sultan, telqu, u ara, il-kewkba li kienu raw tielgħa bdiet miexja quddiemhom sakemm waslet u waqfet fuq il-post fejn kien hemm it-tifel. Kif raw il-kewkba mtlew b'ferħ kbir tassew. Meta mbagħad daħlu d-dar u raw lit-tifel ma' ommu Marija, nxteħtu fl-art iqimuh; fetħu t-teżori tagħhom u offrewlu rigali deheb, inċens u mirra. Mbagħad, billi kienu mwissijin f'ħolma biex ma jerġgħux imorru għand Erodi, telqu lura lejn arthom minn triq oħra.
>
>

Wara jissemmew darbtejn oħra meta jingħad kif evitaw lil Erodi wara li raw lil Ġesù u x'sar jaf Erodi fuqu mill-laqgħa li kellu magħhom qabel.

## Deskrizzjoni

Il-kelma *Maġi* hi forma Latina tal-plural tal-kelma Griega *magos* (*μαγος* pl. *μαγοι*), li hi stess hi ġejja mill-Persjan Antik *maguŝ* mill-Avestan *magâunô*, jiġifieri l-kasta reliġjuża li twieled fiha Żoroastru. It-terminu jirreferi għall-kasta ta' qassisin taż-Żoroastriżmu. Bħala parti mir-reliġjon tagħhom, dawn il-qassisin kienu jistudjaw b'mod speċjali l-kwiekeb,u kisbu fama internazzjonali għall-astroloġija, li dak iż-żmien kienet meqjusa minn ħafna bħala xjenza. Minħabba l-użanzi reliġjużi tagħhom u l-użu tal-astroloġija xi kliem li ħarġu mill-kelma *Maġi* ġew applikati għall-okkult in ġenerali u wasslu għat-terminu *Maġija*. Waqt li Saydon u oħrajn jużaw il-kelma "maġi" fl-evanġelju ta' San Mattew, l-istess kelma ittraduċewha bħala *saħħar* meta iddeskrivew lil "Elima s-saħħar" fl-Atti 13:6-11, u 'l Xmun il-Magu li kien meqjus bħala eretku mill-Knisja bikrija, fl-Atti 8:9-13.

## Ismijiet

It-tradizzjonijiet differenti jagħtu ismijiet diversi lill-Maġi. Fil-Knisja Nisranija tal-Punent mit-tmien seklu kienu magħrufin bħala Kaspar, Melkjor u Baltasar. Dawn ġejjin minn manuskritt Grieg tas-sitt seklu minn Lixandra. It-test bil-Latin *Collectanea et Flores* itenni t-tradizzjoni tat-tliet slaten u ismijiethom u jagħti iżjed dettalji. Maħsub li t-test hu ta' nisel Irlandiż u ġej mis-seklu tmienja.

Kaspar x'imdaqqiet jissejjaħ Gaspar jew Ġaspar. Insibu kandidat għall-oriġni tal-isem Kaspar fl-Atti ta' Tumas bħala *Gondofares* (AD 21 – c. AD 47), jew Gudafarasa (li 'Kaspar' forsi ġej minnu bħala korruzzjoni ta' 'Gaspar'). Dan Gondofares iddikjara l-indipendenza mill-Arsaċidi biex jilħaq l-ewwel re Indo-Partjan u jingħad li żaru Tumas l-Appostlu. Il-leġġenda nisranija forsi għażlet Gondofarr sempliċiment għax kien re tal-orjent fil-perjodu korrett ta' żmien.

Min-naħa l-oħra l-insara Sirjaċi lill-Maġi jsibuhom bl-ismijiet *Larvandad*, *Guxnasaf*, u *Ħormisdas*. Dawn l-ismijiet għandhom probabbiltà ħafna ogħla li kienu oriġinalment Persjani, għalkemm naturalment dan ma jiżgurax l-awtentiċità tagħhom.

Fil-knejjes tal-Lvant, l-Etjopi pereżempju, isejħulhom *Ħor*, *Karsudan*, u *Basanater*, waqt li l-Armeni jsejħulhom *Kagfa*, *Badadakharida* u *Badadilma*.
Ħafna nsara Ċiniżi jemmnu li wieħed mill-Maġi ġie miċ-Ċina.

## L-oriġni u l-vjaġġ

*Il-vjaġġ tal-Maġi* ta' Benozzo Gozzoli (1459–61), Palazzo Medici Riccardi, Firenze
Il-frażi *mil-lvant* hi l-unika informazzjoni li jtina Mattew fuq minn fejn ġew. Tradizzjonalment żviluppat il-fehma li kienu Babilonjani jew Għarab jew Lhud mill-Jemen billi s-slaten tal-Jemen dak iż-żmien kienu Lhud, fehma li kellu wkoll Ġwanni Kriżostmu. Il-parti kbira kienu jemmnu li kienu mill-Babilonja, li kienet il-qalba taż-Żurvaniżmu, u għalhekk tal-astroloġija, dak iż-żmien. X'aktarx Mattew ma kienx qiegħed jaħseb f'post speċifiku u l-frażi *mil-Lvant* qiegħda hemm għall-effett letterarju u biex iżid l-eżotiċiżmu.

Skont l-Evanġelju ta' San Mattew, il-Maġi sabu l-Ġesù billi mxew wara kewkba, li tradizzjonalment saret magħrufa bħala l-Kewkba ta' Betlehem. Ġew proposti ħafna teoriji fuq in-natura ta' din l-istilla.

Meta sabuh, tawh tliet rigali simboliċi: deheb, inċens u mirra.

Billi kienu mwissija f'ħolma li r-re Erodi tal-Lhudija kien bi ħsibu joqtol it-tarbija, iddeċidew li jmorru lura lejn darhom bi triq differenti. Dan ħajjar lil Erodi biex joqtol it-trabi kollha ta' Betlehem, ġrajja msejħa il-Massakru tal-Innoċenti, biex jipprova jeħles minn werriet rivali għat-tron tiegħu. Ġesù u l-familja tiegħu però kienu diġa ħarbu lejn l-Eġittu. Wara dawn il-ġrajjiet il-Maġi għebu mill-istorja. Fl-istorja tat-twelid ta' Ġesù, Mattew jigglorifika 'l Ġesù, ixebbħu 'l Mosè, u juri li ħajtu twettaq il-profeziji. Xi kritiċi jqisu l-istorja tat-twelid ta' Ġesù bħala l-ħolqien ta' l-awtur ta' Mattew.

Wara ż-żjara l-Maġi jgħibu mir-rakkont billi *jmorru lura bi triq oħra* biex jevitaw 'l
Erodi u ma jerġgħux jidhru. Gregorju Manju kiteb bl-elokwenza fuq dan is-suġġett u kummenta li *meta nsiru nafu 'l Ġesù ma nistgħux immorru lura bl-istess triq li nkunu ġejna biha*. Hemm ħafna stejjer tradizzjonali dwar x'ġara lill-Maġi wara dan. Waħda minn dawn tgħid li San Tumas għammidhom fi triqtu lejn l-Indja. Oħra tgħid li l-fdalijiet tagħhom sabithom Santa Liena u ġabithom Kostantinopli, u fl-aħħar spiċċaw il-Ġermanja fir-relikwarju tat-tliet slaten f 'Kolonja.

## Ir-rigali

Fl-arti Biżantina il-Maġi s-soltu jidhru b'ilbies Persjan, Mużajk, ca. 565

Bażilka ta' Sant'Apollinare Nuovo, Ravenna, l-Italja
Il-Maġi huma deskritti bħala "jintefgħu fl-art", "jinżlu għar-rkoptejhom" jew "jinklinaw" fil-qima quddiem Ġesù. Dawn il-ġesti kellhom effett importanti fuq l-użanzi reliġjużi Nsara. Juru rispett kbir, u kienu wżati tipikament għall-qima tar-re. Minħabba l-ispirazzjoni ta' dawn il-versi, l-inżul għar-rkoptejn u l-intfigħ fl-art ġew adotati fil-Knisja bikrija. Waqt li l-intfigħ fl-art rari jintuża fil-Punent, għadu komuni fil-Knejjes tal-Lvant, speċjalment matul ir-Randan. L-inżul għar-rkoptejn baqa' użanza importanti fil-qima Nisranija s'issa.

Mattew isemmi espliċitament tliet rigali: deheb, inċens, u mirra li kienet tinstab biss fil-Jemen. Ġew proposti ħafna teoriji differenti għat-tifsir u s-simboliżmu tar-rigali. Waqt li hu faċli li nispjegaw id-deheb, l-inċens, u l-iżjed il-mirra huma iżjed oskuri.

It-teoriji ġeneralment nistgħu naqsmuhom f'żewġ gruppi:

1. It-tliet rigali huma offerti u rigali li s-soltu jingħataw lil re. Il-Mirra kienet tintuża bħala balzmu, l-inċens bħala fwieħa u deheb bħala xi ħaġa prezzjuża.
2. It-tliet rigali kellhom tifsira spiritwali : id-deheb is-simbolu tar-regalità f-id-dinja, l-inċens l-għelm tas-saċerdozju, u l-Mirra (balżmu) s-simbolu tal-mewt. X'imdaqqiet dan jingħad b'mod ieħor: Id-deheb jissimbolizza l-virtù, l-inċens it-talb u l-mirra d-dbatija.

Sas-seklu 15, il-mirra kienet tintuża bħala balżmu u fl-inċens fil-funerali u l-kremazzjonijiet. Iż-"żejt imbierek" li jintuża tradizzjonalment fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant fl-amministrazzjoni tas-sagramenti tal-griżma tal-isqof u l-griżma tal-morda hu mfewwaħ bil-mirra, u meta xi ħadd jirċievi wieħed minn dawn is-sagramenti jgħidu li "rrċieva l-mirra".

Xi studjużi ssuġġerew li r-"rigali" kienu aktarx mediċinali milli ħwejjeġ prezzjużi għall-qima.

Din il-ġrajja hi marbuta mal-ktieb tas-Salmi 72 u Iżaija 60 li jsemmu li rejiet taw rigali. Dan kien importanti biex il-Maġi jsiru meqjusin bħala slaten minflok astronomi-qassisin. F'innu tar-raba' seklu miktub mill-poeta Ruman, it-tliet rigali kienu diġà kisbu it-tifsiriet ta' għeliem profetiċi tal-identità ta' Ġesù.

Sarkofagu tar-raba' seklu,
Mużew tal-Vatikan, Ruma, l-Italja.
Ġwann Kriżostmu ssuġġerixxa li r-riġali kienu addatati mhux biss biex jingħataw lil re imma lill-Alla, u qabbilhom mal-offerti tradizzjonali tal-Lhud ta' nagħaġ u għoġiela, u għalhekk Kriżostmu sostna li l-Maġi qimu lil Ġesù bħala Alla.

X'ġara wara minn dawn ir-rigali l-iskrittura qatt ma' tgħid, imma żviluppaw bosta tradizzjonijiet. Skont waħda minn dawn l-istejjer id-deheb insteraq miż-żewġ ħallelin li wara issallbu ma' ġenb Ġesù. Skont oħra kien fdat lil Ġuda li ħadu għalih.

Fil-Monasteru ta' San Pawl ta' Athos hemm kaxxa tad-deheb tas-seklu 15 li suppost fiha r-rigali tal-Maġi. Ingħatat lill-monasteru fis-seklu 15 minn Mara Branković, bint ir-re tas-Serbja Đurađ Branković, mart is-Sultan Ottoman Murat II u l-parrina ta' Mehmet II li rebaħ Kostantinopli. Jidher li kienu parti mir-relikwi tal-Palazz Mqaddes ta' Kostantinopli u jgħidu li kienu jintwerew hemm sas-seklu 4 AD. Wara t-terremot ta' Ateni fid-9 ta' Settembru 1999, intwerew temporanjament f'Ateni biex tissaħħaħ il-fidi u jinġabru l-flus għall-vittmi tat-terremot.

## Il-pertinenza għall-Milied

Din iż-żjara li ġeneralment tissejjaħ *iż-żjara tal-Maġi* żgur ġrat bosta xhur wara t-twelid ta' Ġesù. Ix-xhieda għal din il-konklużjoni nistgħu insibuha fl-Evanġelju ta' Mattew fit-tieni kapitlu. **“Meta mbagħad daħlu d-dar u raw lit-tifel ma' ommu Marija, nxteħtu fl-art iqimuh;…” (Mattew 2:11)** Meta niflu dan il-vers bir-reqqa nindunaw b'żewġ affarijiet, l-ewwel, Ġesù Kristu ma kienx tarbija meta żaruh il-Maġi imma tifel ta' xi sentejn. It-tieni, iż-żjara ma saritx fil-maqjel fejn twieled imma f'dar li kienu marru joqgħodu fiha Ġużeppi (San Ġużepp) u Marija (omm Ġesù) wara li Ġesù kien twieled f'maqjel. L-aqwa indikazzjoni li Ġesù kellu xi sentejn meta ġrat iż-żjara tinsab fil-vers 16 tat-tieni kapitlu tal-evanġelju ta' Mattew, li jgħid hekk,  **Erodi ….. nkorla bis-sħiħ, u bagħat joqtol f'Betlehem u fl-inħawi kollha tagħha lit-tfal subien kollha ta' minn sentejn 'l isfel, skond iż-żmien li sar jaf mingħand il-maġi. (Mattew 2:16)** Nistgħu nassumu bla biża' li Erodi ma kienx jordna l-qerda tas-subien li kellhom sentejn jew inqas kieku l-Maġi kienu tawh x'jaħseb li t-tifel li kienu qegħdin ifittxu kien twieled xi ftit jiem qabel. Nistgħu niddeduċu mill-aħħar vers ta' Mattew 2:16 li Erodi kien induna li l-Maġi kienu telqu minn pajjiżhom fil-jum meta twieled Ġesù, meta raw il-kewkba u waslu Betlehem sentejn wara. **“Għax rajna l-kewkba tiegħu tielgħa, u ġejna nqimuh.” (Matthew 2:2)**

## L-oqbra

*Il-vjaġġ tal-Maġi* (wiċċ) u *L-adorazzjoni tal-Maġi* (ġemb) fuq châsse ta' enamel champlevé ta' Limoges, ca 1200 (Musée de Cluny, Pariġi)
Marco Polo sostna li kienu wreh it-tliet oqbra tal-Maġi f'Saveh fin-nofsinhar ta' Tehran madwar l-1270:

> Fil-Persja hemm il-belt ta' Saba, minn fejn telqu t-tliet Maġi u fejn huma midfuna fi tliet monumenti kbar u sbiħ, ħdejn xulxin. Fuqhom kien hemm binja kwadra miżmuma bil-kura. L-iġsma għadhom talikwali, bid-daqna u x-xagħar b'kollox.
>
>

Ir-relikwarju tat-tliet Maġi fil-Katidral ta' Kolonja, skont it-tradizzjoni, fih l-għadam tagħhom. Suppost skopriethom Santa Liena matul il-pellegrinaġġ famuż tagħha fil-Palestina u l-Art Imqaddsa. Il-fdalijiet ħadithom fil-knisja ta' Haġja Sofija (Αγία Σοφία) f'Kostantinopli; imbagħad ħaduhom Milan (xi sorsi jgħidu li ħadhom l-isqof tal-belt, Ewstorġju I), qabel ma ħadhom fejn qegħdin issa l-Imqaddes Imperatur Ruman Frederiku I fl-1164 AD. Il-Milaniżi jiċċelebraw il-parti tagħhom fit-tradizzjoni billi jagħmlu parata bi lbies medjovali kull 6 ta' Jannar.
Insibu verżjoni ta' din l-istorja miktuba mill-kjeriku Johannes von Hildesheim fis-seklu 14, *Historia Trium Regum* ("Storja tat-Tliet Rejiet"). Ir-rakkont ta' kif l-iġsma tagħhom ibbalżmati spiċċaw f'Kolonja, jibda bil-vjaġġ ta' Elena (Santa Liena), omm Kostantinu I, lejn Ġerusalemm fejn sabet is-salib ta' Kristu u relikwi oħra:

> Ir-Reġina Elena… bdiet taħseb bis-serjetà fuq l-iġsma ta' dawn it-tliet slaten u lestiet ruħha, u kkumpanjata minn ħafna qaddejja, marret fl-Art ta' Ind… wara li kienet sabet l-iġsma ta' Melkjor, Baltasar, u Gaspar, ir-Reġina Elena poġġiethom f'senduq li żejnet b'għana kbira u ġabithom f'Kostantinopli... u qegħdithom fi knisja li hi msejħa Santa Sofija.
>
>

## Sinjifikat Reliġjuż

Skont il-parti l-kbira tal-insara, il-Maġi kienu l-ewwel figuri reliġjużi li qimu 'l Kristu, u għal din ir-raġuni l-istorja tal-Maġi hi rispettata u popolari fost l-Insara. Iż-żjara tal-Maġi hi kkomemorata fil-knejjes Insara tal-Punent (imma mhux mill-Ortodossi tal-Lvant) bil-festa tal-Epifanija, is-6 ta' Jannar. L-Ortodossi tal-Lvant jiċċelebrawha fil-25 ta' Diċembru. Iż-żjara sikwit tissemma *L-adorazzjoni tal- Maġi* fl-arti u letteratura nsara.

Minkejja li l-Koran ma jsemmix l-istorja tal-Maġi, din kienet magħrufa sewwa fost l-Għarab. L-enċiklopedista al-Tabari, fil-kitba tiegħu fis-seklu 9, jagħti s-simboliżmu tas-soltu tar-rigali tal-Maġi. Al-Tabari jgħid li ħa din l-informazzjoni mill-kittieb tat-tard fis-seklu 7, Waħb ibn Munabbiħ.

Xi tradizzjonijiet reliġjużi jagħtu interpretazzjoni negattiva lill-Maġi. Ix-Xhieda ta' Jeħova ma jqisux il-wasla tal-Maġi bħala xi ħaġa li għandha tiġi ċċelebrata, imma minflok jemfasizzaw il-kundanna mill-Bibbja tas-seħer u l-astroloġija f'testi bħad-Dewteronomju 18:10–11, Levitiku 19:26, u Iżaija 47:13–14. Dawn jgħidu li l-fatt l-kewkba li raw il-Maġi waslithom l-ewwel għand l-għadu ta' Ġesù li kien lest biex joqtlu, u mbagħad għal fejn kien hemm it-tifel ma jagħmilx sens bħala ġrajja li ġejja minn Alla.

## It-tradizzjonijiet tal-Epifanija

* Il-festi li jiċċelebraw il-miġja tal-Maġi tradizzjonalment jagħrfu d-differenza bejn id-data tal-wasla tagħhom u data tat-twelid ta' Ġesù. Ir-rakkont ta' Mattew ma jgħidilniex li l-Maġi kienu hemm fil-lejl tat-twelid, anzi jgħid li waslu xi żmien *wara* li twieled Ġesù u l-Maġi 'l Erodi tawh x'jaħseb li Ġesù kellu xi sena.

Is-slaten Maġi jilqgħu it-tfal f'ċentu kummerċjali fi Spanja. (L-ittri bit-talbiet għar-rigali jitħallew fil-kaxxa tal-ittri fuq ix-xellug.)
* L-Insara tal-Punent jiċċelebraw il-festa tal-Maġi fl-Epifanija, is-6 ta' Jannar, it-tnax il-jum wara l-Milied. Din hi festa importanti l-iżjed fil-pajjiżi fejn jitkellmu l-Ispanjol. F'dawn il-pajjiżi, it-tliet slaten (*Sp. "los Reyes Magos de Oriente"*, jew "Los Tres Reyes Magos") jirċievu ittri mit-tfal li fihom dawn jgħidulhom x'jixtiequ bħala rigali u l-Maġi u jġibulhom dawn ir-rigali fil-għaxija lejliet l-Epifanija. Fi Spanja, kull wieħed mill-maġi suppost jirrappreżenta kontinent differenti, l-Ewropa (Kaspar), l-Asja (Melkjor) u l-Afrika (Baltasar). Skont it-tradizzjoni, il-Maġi jiġu mill-Orjent fuq l-iġmla tagħhom biex iżuru d-djar tat-tfal kollha matul lejl wieħed. F'xi postijiet it-tfal iħejjulhom xi ħaġa x'jixorbu u xi ikel u xorb għall-iġmla, għaliex dawn jieklu f'dak il-lejl biss fis-sena kollha.

* Il-bliet Spanjoli jorganizzaw kavalkati (cabalgatas) fil-għaxija li fihom is-*slaten* u l-*qaddejja* jgħaddu mit-toroq u jitfgħu il-ħelu lit-tfal u l-ġenituri tagħhom li jkunu qegħdin jaraw il-parata. Il-*kavalkata tat-tliet slaten* ta' Alcoi jgħidu li hi l-eqdem fid-dinja; dawk li jirrappreżentaw il-Maġi jgħaddu qalb il-folla u jagħtu r-rigali lit-tfal dak il-ħin stess.

*Sternsinger* fi Vjenna, l-Awstrija.
* Hemm tradizzjoni fil-parti l-kbira tal-Ewropa Ċentrali li jiktbu l-ittri inizjali tal-ismijiet tat-tliet Maġi fuq il-bieb ewlieni tad-dar biex iġibu l-barka fuq dawk li jgħixu fiha għas-Sena l-Ġdida. Pereżempju, 20 + C + M + B + 10. L-inizjali jirrappreżentaw ukoll il-kliem "Christus mansionem benedicat" (Kristu jbierek din id-Dar). Fil-partijiet Kattoliċi tal-Ġermanja u l-Awstrija dan jagħmluh *Sternsinger* (kantanti stilel), tfal libsin ta' Maġi, iżommu stilla f'idejhom. Talli jiktbu dawn l-ittri, jagħtuhom il-flus għal proġetti tal-karità.

* Fi Franza u l-Belġju, il-festa għandha tradizzjoni specjali: fil-familja jagħmlu kejk b'figura żgħira tal-bambin Ġesù, imsejħa l-fula. Min isib il-"fula" jiġi "nkoronat" re għall-bqija tal-jum u jilbes kuruna tal-kartun. L-użanza jsibuha *tirer les Rois*: it-tlugħ tas-slaten. X'imdaqqiet tintgħażel ukoll reġina.

* Din it-tradizzjoni tinstab ukoll Spanja, imma b'differenza żgħira; minflok il-kejk, f'dal-każ jużaw qagħqa jew *Roscón de Reyes*, li s-soltu tinxtara mhux tinħema d-dar, u jkun fiha figura żgħira tal-bambin Ġesù u fula niexfa. Min isib il-bambin jiġi nkurunat waqt li min isib il-fula jkollu jħallas għall-qagħqa.

* Fil-Messiku jagħmlu l-istess qagħqa jew *Rosca de Reyes* (Kings Bagel or Thread), li jkun fiha figura tal-bambin Ġesù. Min isib il-bambin jieħdu l-knisja tal-post u jixtri t-*tamales* għall-festa tal-*Gandlora* fit-tieni ta' Frar, li l-festa tal-preżentazzjoni ta' Ġesù fit-tempju.

* F'Puerto Rico t-tfal iqegħdu l-ħaxix f'kaxxa taħt is-sodda lejliet l-Epifanija għall-iġmla tal-Maġi.

## L-adorazzjoni tal-Maġi fil-pittura u r-riljievi

Fl-iżjed xbihat bikrija, il-Maġi jidhru bi lbies Persjan, libsin il-qliezet u brieret Friġjani, is-soltu fil-profil, javvanzaw wieħed wara l-ieħor u jżommu r-riġali quddiemhom. Dawn ix-xbihat jużaw il-poża, meħuda mill-Antikità tat-Tard, tal-barbari qegħdin iċedu għall-Imperatur u joffrulu girlandi tad-deheb u l-poża ta' nies iġibu t-tribut, minn diversi kulturi Mediterranji li jmorru lura ħafna sekli. L-iżjed bikrija huma l-pitturi tal-Katakombi u riljievi fuq sarkofagi tar-raba' seklu. Il-kuruni dehru għall-ewwel darba fis-seklu 10, l-iżjed fil-Punent, fejn l-ilbies issa tilef ix-xaħta Orjentali tiegħu kważi fil-każi kollha.
Xbihat Biżantini tat-tard sikwit juru kaxxi ċilindiċi żgħar li m'hemmx qbil fuq it-tifsira tagħhom. Is-soltu sa dan iż-żmien il-Maġi kienu jintwerew tal-istess età imma mbagħad bdiet dieħla l-idea li jirrapreżentaw it-tliet etajiet tal-bniedem: eżempju mill-isbaħ ta' dan jinsab fir-riljiev fuq il-faċċata tal-katidral ta' Orvieto. Din ix-xena kienet waħda minn dawk li dejjem jidhru fiċ-*Ċiklu Marjan* kif ukoll fiċ-ċiklu tal-*Ħajja ta' Kristu*.

Xi drabi fis-seklu 12, u spiss ħafna fl-Ewropa ta' Fuq mis-seklu 15 'l hawn, il-Maġi saru jirrappreżentaw it-tliet kontinenti tad-dinja magħrufa dak iż-żmien: iż-żagħżugħ Baltasar is-soltu juruh bħala Afrikan jew Għarbi, ix-xiħ Kaspar jagħtuh fattizzi Orjentali jew, iżjed spiss ilbies Orjentali, Melkjor jirrappreżenta l-Ewropa u l-età medja. Mis-seklu 14 'l hawn il-Maġi jidhru kkumpanjati minn ħafna nies, ir-rigali qegħdin f'kaxxi tad-deheb b'lavuri spettakulari u żdied it-tiżjin fi lbies il-Maġi. Sa meta wasal I-seklu 15, l-adorazzjoni tal-Maġi spiss saret biċċa bravura li fiha l-artista juri s-sengħa tiegħu fit-tpinġija ta' xeni kompless u ffullati bin-nies, żwiemel u iġmla, imma juru wkoll id diversi tessuti bħal ħarir, pelliċji, ġojjelli u d-deheb tas-slaten meta jidhru kontra l-injam tal-istalla, it-tiben tal-maxtura ta' Ġesù u l-ilbies ħarex ta' Ġużeppi u r-rgħajja .

Ix-xena sikwit ikun fiha wkoll taħlita sewwa ta' annimali: is-soltu jkun hemm il-ħmara u l-baqra tax-xena tat-twelid ta' Kristu, imma jkun hemm ukoll żwiemel, iġmla, klieb u isqra tar-rejiet u ta' dawk ta' magħhom, u annimali oħra bħal għasafar fuq it-travi tal-istalla. Mis-seklu 15 'l hawn, l-Adorazzjoni tal-Maġi hi sikwit ikkombinata mal-Adorazzjoni tar-rgħajja mir-rakkont tal-evanġelju skont Luqa (2:8-20), opportunità biex ikun hemm iżjed diversità ta' nies u annimali flimkien; f'xi kompożizzjonijiet (triptiċi pereżempju), iż-żewġ xeni huma mqegħda f'kull naħa tax-xena ċentrali, li s-soltu tkun it-twelid ta' Kristu, biex ikun hemm kuntrast bejniethom.

L-utilità tas-suġġett għall-Knisja u r-Rejiet u l-isfida għas-sengħa tal-pittur li tipprovdi għamlu l-Adorazzjoni tal-Maġi suġġett popolari ħafna fl-arti Nisranija, l-iżjed fil-pittura imma wkoll fl-iskultura.

Hawn taħt nagħtu ftit eżempji mill-mijiet ta' pitturi u riljievi li jirrappreżentaw l-adorazzjoni tal-Maġi.

* Knisja ta' Saint-Thiébaut, Thann, madwar l-1400
* Rembrandt, 1632
* Rubens, 1634
* Botticelli, 1475
* Murillo, Seklu 17
* Gentile da Fabriano, 1423
* Simone Peterzano, Seklu 16
* Jacopo da Ponte, 1563-1564
* Diego Velázquez, 1619
* Rubens, Seklu 17
* Dirk Bouts Seklu 15
* Fra Angelico u Filippo Lippi Seklu 15
* Andrea della Robbia, 1435-1525,Victoria and Albert Museum Londra
* Leonardo da Vinci, Uffizi, Firenze

## Referenzi

## Ħoloq esterni

* *Ingliż* Mark Rose, "The Three Kings & the Star"
* *Ingliż* Ġwanni minn Hildesheim, "History of the three Kings" L-istorja tat-tliet slaten tradotta għall-Ingliż modern minn da H. S. Morris
* *Ingliż* Caroline Stone, "We Three Kings of Orient Were"