# Arequipa

| Arequipa |
| --- |
|  Perù |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Amministrazzjoni |
|  |
| **Department of Peru** | Arequipa |
| **Province of Peru** | Provinċja ta' Arequipa |
| Kap tal-Gvern |
Omar Candia Aguilar (mul)  |
| Isem uffiċjali | Ariqipa |
| Ismijiet oriġinali | Ariqipa |
| Kodiċi postali | `04` |
| Ġeografija |
| Koordinati | ﻿ / ﻿
 |
| ArequipaArequipa (Peru) |
|  |
| Superfiċjenti |
650±1 kilometru kwadru |
| Għoli |
2,335 m |
| Demografija |
| Popolazzjoni |
1,008,290 abitanti (2017) |
| Informazzjoni oħra |
| Fondazzjoni |
Il-ĦamisambUTCIl-Ħamis |
| Kodiċi tat-telefon | `054` |
| Żona tal-Ħin |
UTC-5 |
| bliet ġemellati |
Firenze, Guangzhou, Biella, Vancouver, Zibo, Corrientes, Arica, Iquique, São Paulo, Ponta Grossa, Lins, El Tocuyo, Moyobamba, Londra, Belt tal-Messiku, Guadalajara, Charlotte, La Paz, Oaxaca de Juárezu Monterrey |

**Arequipa** (pronunzja bl-Ispanjol: [aɾeˈkipa]; bl-Aymara u bil-Quechua: *Ariqipa*) hija belt fil-Perù u l-belt kapitali tal-provinċja u tad-dipartiment ta' Arequipa. Hija s-sede tal-Qorti Kostituzzjonali tal-Perù u spiss tiġi mlaqqma l-"belt kapitali ġuridika tal-Perù". Arequipa hija t-tieni l-iżjed belt popolata fil-Perù, wara Lima, b'popolazzjoni urbana ta' 1,008,290 abitant skont iċ-ċensiment nazzjonali tal-2017.

Iż-żona metropolitana tagħha fiha wieħed u għoxrin distrett, inkluż iż-żona ċentrali fundamentali, li hija s-sede tal-gvern tal-belt. Il-belt kellha PDG nominali ta' US$9,445 miljun, ekwivalenti għal US$10,277 *per capita* (US$18,610 *per capita* PPP) fl-2015, u b'hekk il-belt kellha it-tieni l-ogħla attività ekonomika fil-Perù.

Arequipa hija ċentru industrijali u kummerċjali importanti wkoll tal-Perù, u titqies bħala t-tieni belt industrijali tal-pajjiż. Fi ħdan l-attività industrijali tagħha hemm il-prodotti manifatturati u l-produzzjoni tat-tessuti u tas-suf tal-kamelidi. Il-belt għandha rabtiet kummerċjali mill-qrib maċ-Ċilì, mal-Bolivja, u mal-Brażil u mal-bliet ikkollegati permezz tal-linja ferrovjarja tan-Nofsinhar, kif ukoll mal-port ta' Matarani.

Il-belt ġiet stabbilita fil-15 ta' Awwissu 1540 bl-isem ta' "Villa Sabiħa tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna" għan-nom tal-Markiż Francisco Pizarro. Fit-22 ta' Settembru 1541, il-monarka Carlos V ordna li tibda tissejjaħ il-"Belt ta' Arequipa". Matul il-perjodu tal-viċirè, il-belt kisbet importanza minħabba r-rwol straordinarju li kellha fl-ekonomija, u kienet ikkaratterizzata mill-*fidelismo* lejn il-Kuruna Spanjola, li wassal biex Arequipa tingħata ġieħ b'titli bħal "Nobbli Ħafna u Leali Ħafna". Fl-istorja Repubblikana tal-Perù, fil-belt seħħew irvelli popolari, ċivili u demokratiċi. Il-belt kienet ukoll in-nieqa ta' figuri intellettwali, politiċi u reliġjużi notevoli. Fl-era Repubblikana, Arequipa ngħatat it-titlu ta' "Belt erojka tal-poplu ħieles ta' Arequipa".

Iċ-ċentru storiku huwa estiż fuq erja ta' 332 ettaru u tniżżel bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Il-wirt storiku u monumentali tagħha, flimkien mal-ispazji xeniċi u kulturali diversi tagħha, jagħmluha belt turistika importanti għat-turiżmu nazzjonali u internazzjonali. Fiċ-ċentru storiku tal-belt tispikka l-arkitettura reliġjuża tal-perjodu tal-viċirè u Repubblikan, b'karatteristiċi Spanjoli u awtoktoni, li kkostitwew l-iskola stilistika msejħa "l-Iskola Arequipeña", li kellha influwenza li waslet saħansitra f'Potosí, il-Bolivja.

## Etimoloġija

Tradizzjoni lokali ssemmi li Sapa Inca Mayta Cápac irċeva petizzjoni mis-sudditi tiegħu biex iżur il-wied tax-xmara Chili. Huma staqsewh għall-permess biex joqogħdu fir-reġjun peress li baqgħu msaħħrin bis-sbuħija tal-pajsaġġ u bil-klima miti. Inca wieġeb *"Ari qhipay"* (bil-Quechua: *"Iva, tistgħu tibqgħu")*. Madankollu, ġrajja simili ssostni li meta waslu l-ewwel Ewropej fil-wied, huma ppuntaw lejn l-art u staqsew għall-isem. Il-kap lokali, peress li ma kienx fehem il-mistoqsija, assuma li kienu qed jistaqsuh għall-permess biex joqogħdu bilqiegħda u qalilhom iva, li nstemgħet bħal "Arequipa".

Il-kronisti Blas Valera u Inca Garcilaso de la Vega ssuġġerew li isem il-belt oriġina mill-frażi antika bl-Aymara, "ari qquepan", li suppost tfisser "ħoss ta' trumbetta", b'referenza għall-ħoss prodott meta wieħed jonfoħ f'qoxra tal-baħar vojta qisha bronja.

Oriġini possibbli oħra ta' isem il-belt ġejja mill-frażi bl-Aymara "qhipaya ari" jew "Ari qipa" (minn "ari": ippuntat; u "qhipaya": wara), jiġifieri "wara l-quċċata ppuntata", b'referenza għall-vulkan Misti fil-qrib.

## Storja

Mappa taċ-ċentru storiku ta' Arequipa.
L-abitanti bikrin ta' Arequipa moderna kienu nomadi li kienu jserrħu fuq is-sajd kif ukoll fuq il-kaċċa bħala grupp għall-għajxien tagħhom. Iktar 'il quddiem, kulturi ta' qabel l-Inka ddomestikaw il-llamas u ma baqgħux nomadi bis-saħħa tal-agrikoltura. Fuq iż-żewġ naħat tal-wied tax-xmara Chili nbnew għelieqi mtarrġa għall-irrigazzjoni tal-għelejjel. It-tribujiet Yarabaya u Chimbe insedjaw il-post attwali tal-belt, u flimkien mat-tribujiet Cabana u Collagua żviluppaw ekonomija agrarja fil-wied.

Meta wasal Inca Mayta Cápac fil-wied tax-xmara Chili, huwa ma bniex il-bliet. Minflok, permezz tal-politika tal-*mitma*, huwa ġiegħel l-insedjament mill-ġdid tas-sudditi tiegħu biex isaħħaħ il-kontroll tat-territorji eżistenti, iwettaq dmirijiet ta' intelligence, u jsaħħaħ iż-żoni fil-fruntiera sabiex ikollu kontroll fuq il-villaġġi li kien għadu ma ħakimx. Verżjoni Spanjola tal-avvenimenti, spjegata fid-dettall mill-kronista Garcilaso de la Vega, li ġiet deskritta bħala mhux preċiża storikament, tissuġġerixxi li għall-ħabta tal-1170, Huayna Capac waqaf fil-wied tax-xmara Chili flimkien mal-armata tiegħu, u sejjaħ iż-żona *Ari qepay* li tfisser "Ejja nibqgħu hawn". Imbagħad l-artijiet tqassmu fost it-3,000 familja li stabbilew komunitajiet bħal Yanahuara, Cayma, Tiabaya, Socabaya u Characato, li kollha kemm huma għadhom distretti f'Arequipa. Wara l-konkwista taċ-Ċilì, l-Inka insedjaw mill-ġdid parti mill-popolazzjoni eluf ta' kilometri 'l bogħod fil-Wied ta' Aconcagua.

Il-Monasteru kolonjali ta' Santa Katerina ta' Siena.
Fil-15 ta' Awwissu 1540, il-logutenent Spanjol Garcí Manuel de Carbajal sejjaħ ir-raggruppament ta' villaġġi tal-Amerikani Indiġeni fiż-żona bħala "Villa de la Asunción de Nuestra Señora del Valle Hermoso de Arequipa". Meta ġiet stabbilita, Arequipa diġà kellha kunsill tal-belt peress li Carbajal ukoll kien mexxa sforzi ta' rilokazzjoni għal belt kostali eżistenti msejħa Villa Hermosa de Camana. L-isem tqassar għal Villa Hermosa de Arequipa. Karlu V tal-Ġermanja u Karlu I ta' Spanja lir-raħal tawh status ta' "belt" permezz tad-Digriet Irjali tat-22 ta' Settembru 1541. L-isforzi ta' rilokazzjoni tmexxew minn Garcí Manuel de Carbajal, li ntgħażel bħala l-awtorità politika għall-istabbiliment tar-raħal il-ġdid. Fost l-ewwel xogħlijiet pubbliċi li twettqu fil-belt kien hemm il-Knisja prinċipali, il-Muniċipju, il-pont fuq ix-xmara Chili u l-monasteru tal-Madonna tal-Grazzja.

Mill-istabbiliment ta' Arequipa taħt l-Ispanjoli, il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni li kienet Spanjola kellha lealtà kbira lejn il-Kuruna Spanjola, li huwa fenomenu magħruf bħala *fidelismo.* Fost il-proponenti l-iktar notevoli tiegħu kien hemm Francisco de Paula Quiroz, Mariano de Rivero, Nicolás Fernández u José Miguel de Lastarria. Fl-1805, il-Monarkija Spanjola tat it-titlu ta' "Leali" lill-belt permezz ta' Karta Rjali. Minħabba d-distanza tagħha minn bliet Peruvjani oħra, Arequipa ma ġietx influwenzata għalkollox mill-movimenti tal-ħelsien. Fl-1814, it-truppi favur l-indipendenza ta' Mateo Pumacahua okkupaw lil Arequipa għal żmien qasir biss. Il-belt baqgħet taħt il-kontroll Spanjol sal-Battalja ta' Ayacucho (1824), minħabba t-taqbid għall-poter politiku lokali.

Il-pożizzjoni strateġika ta' Arequipa fis-salib it-toroq tar-rotta kummerċjali kolonjali tal-fidda u tar-rotta kummerċjali tas-suf ta' wara l-indipendenza ppermettiet lill-belt issir ċentru amministratti, kummerċjali u industrijali emerġenti. Fid-deċennju wara d-dikjarazzjoni tal-indipendenza tal-Perù minn Spanja fl-1821, is-soċjetà f'Arequipa u fil-Perù inġenerali kienet fi żmien ta' tranżizzjoni. Għaldaqstant, Arequipa mhux biss saret il-post tat-twelid ta' figuri politiċi notevoli iżda anke s-sit ta' movimenti politiċi ewlenin li għenu biex tiġi difiża l-istabbiltà ġuridika u ekonomika tal-belt; u b'hekk Arequipa ġiet elevata għal status inferjuri biss għall-belt rivali tagħha, il-belt kapitali ta' Lima.

L-Assedju ta' Arequipa, 1856, il-Marexxall Ramón Castilla jidħol f'Arequipa u jerġa' jikseb il-kontroll tal-belt mill-armati tal-Ġeneral Vivanco.
Fit-13 ta' Jannar 1835, il-President Luis José de Orbegoso ttrasferixxa l-gvern minn Lima għal Arequipa permezz ta' digriet Presidenzjali. Sadanittant, f'Lima, il-Ġeneral Felipe Santiago Salaverry sejjaħ lilu nnifsu Kap Suprem tar-Repubblika, peress li skontu l-pajjiż ma kellux mexxej ladarba Orbegoso ma kienx fil-belt kapitali. Orbegoso mbagħad kiseb l-appoġġ tal-President Bolivjan Andrés de Santa Cruz kontra Salaverry. Fl-4 ta' Frar 1836, l-Armata tar-Riunifikazzjoni ta' Salaverry rebħet battalja f'Uchumayo. Madankollu, tlett ijiem wara f'Socabaya, Salaverry arrenda kontra Santa Cruz u fit-18 ta' Frar 1836, Salaverry u d-disa' uffiċjali tiegħu nqatlu b'tir kull wieħed fil-pjazza prinċipali tal-belt.

Wara li esprimew ir-rifjut tagħhom għall-Konfederazzjoni Peruvjana-Bolivjana, il-gvern Ċilen bagħat spedizzjoni militari li waslet f'Arequipa fit-12 ta' Ottubru 1837. Sabiex jiġi evitat kunflitt militari, saru negozjati li wasslu għall-iffirmar ta' trattat ta' paċi f'Paucarpata, raħal żgħir qrib Arequipa, fis-17 ta' Novembru 1837. Fis-snin ta' wara, fil-belt kien hemm rewwixti u kolpi militari suċċessivi, li temmew bir-rebħa tal-forzi mmexxija minn Miguel de San Román kontra l-armata ta' Manuel Ignacio de Vivanco fil-Battalja ta' Paucarpata tad-29 ta' Ġunju 1857. Għall-ħabta ta' dak iż-żmien, Arequipa kisbet prominenza bħala ċentru kummerċjali u tan-negozju, b'enfasi fuq il-prodotti agrikoli u l-produzzjoni tas-suf, xi kultant permezz tal-isfruttament tar-raħħala.

Fil-31 ta' Awwissu 1882, wara l-okkupazzjoni ta' Lima matul il-Gwerra tal-Paċifiku, il-President Lizardo Montero Flores wasal f'Arequipa u ddikjara li kienet il-belt kapitali tal-Perù. Fit-22 ta' April 1883, Montero stabbilixxa Kungress Nazzjonali fil-Kulleġġ tal-Indipendenza, u seta' jiddependi fuq l-appoġġ militari minn armata lokali u fuq l-appoġġ finanzjarju importanti mill-kwoti u mit-taxxi mill-elit ekonomiku u mid-distretti agrikoli tan-Nofsinhar. Madankollu, fil-25 ta' Ottubru 1883, rewwixta popolari waqqgħet il-gvern tal-President Montero, li rnexxielu jaħrab lejn La Paz. Erbat ijiem wara, bl-appoġġ mill-awtoritajiet tal-belt, it-truppi Ċileni okkupaw lil Arequipa sa Awwissu 1884.

Iċ-ċerimonja tal-ftuħ tal-ewwel linja ferrovjarja f'Arequipa fl-1871.
L-Era Repubblikana wasslet ħafna titjib fl-infrastruttura u fl-ekonomija tal-belt. Il-Linja Ferrovjarja tan-Nofsinhar li nbniet minn Henry Meiggs ikkollegat lil Arequipa mal-belt portwali ta' Mollendo fl-1871 u ma' Cuzco u ma' Juliaca fl-1876. Fl-1908, l-ewwel sistema telegrafika fir-reġjun ta' Arequipa kkollegat lil Mollendo, Arequipa u Vitor. Fl-1914, il-belt bniet l-ewwel sistema tal-provvista tal-ilma tax-xorb kif ukoll akkwedott. Fl-1940 infetaħ l-ewwel ajruport internazzjonali tal-belt, l-Ajruport Alfredo Rodriguez Ballon.

Fis-sena 2000, iċ-ċentru storiku ta' Arequipa tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Madankollu, fit-23 ta' Ġunju 2001, terremot ta' 8.4 fuq l-iskala Richter ikkawża ħsarat estensivi lil bosta binjiet storiċi.

### Simboli tal-belt

Fit-22 ta' Diċembru 1540, ir-Re Karlu I ta' Spanja eleva lil Arequipa għall-istatus ta' belt permezz ta' digriet irjali, u taha stemma li fiha annimal mitiku jġorr pavaljun bil-kitba *Karlos V* jew *Del Rey* fuqu*.*

L-istoriċi ma jaqblux dwar l-oriġini tal-bandiera ħamra tal-belt. Sal-1940, diversi storiċi, l-iktar Francisco Mostajo u Victor M. Barriga, ikkonfermaw l-oriġini rjali tal-kulur ħamrani tal-bandiera, kuntrarjament għall-bandiera blu li skont l-ipoteżi tal-istoriku Victor Benavente kienet l-oriġinali. Dan il-kulur jaqbel mal-kulur li jużaw l-organizzazzjonijiet sportivi lokali. Fit-2 ta' Settembru 1940, Francisco Mostajo bagħat ittra lis-Sindku tal-Belt biex jispjega l-fehmiet tiegħu rigward il-kulur tal-Bandiera ta' Arequipa, u bbaża d-dikjarazzjonijiet tiegħu fuq l-*Att tal-Ġurament tar-Re Karlu III* tal-11 ta' Awwissu 1788. Fit-23 ta' Settembru tal-istess sena, il-patri Victor M. Barriga ppubblika wkoll dokument importanti fil-gazzetta Kattolika *El Deber* li fiha deskrizzjoni tal-bandiera rjali ta' Arequipa skont *l-Att tat-3 ta' Settembru 1789.*

L-innu tal-belt huwa l-*Innu tar-Raba' Ċentenarju*. Il-lirika u l-mużika kkomponewhom Emilio Pardo Valle u Aurelio Diaz Espinoza, li rebħu kompetizzjoni fl-1939 li kienet ġiet organizzata mill-kunsill tal-belt biex jiġi ddedikat innu ġdid. Minn dak iż-żmien 'l hawn, l-innu jiġi kantat fl-avvenimenti ċiviċi importanti kollha tal-belt.

## Sit ta' Wirt Dinji

Iċ-Ċentru Storiku u l-Belt ta' Arequipa ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Ġeografija

### Pożizzjoni

Veduta parzjali ta' Arequipa bil-vulkan Misti fl-isfond.
Il-belt tinsab f'elevazzjoni medja ta' 2,328 metru (7,638 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar; l-iżjed parti baxxa tal-belt tinsab 2,041 metru (6,696 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar fiż-żona msejħa Huayco Uchumayo, filwaqt li l-ogħla parti tal-belt tinsab 2,810 metri (9,220 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar.

Il-parti ċentrali tal-belt hija maqsuma mix-xmara Chili mit-Tramuntana għan-Nofsinhar; lejn it-Tramuntana u l-Grigal ta' Arequipa hemm il-muntanji tal-Andes, filwaqt li lejn in-Nofsinhar u l-Punent hemm l-għoljiet ta' qabel il-muntanji tal-Andes. Il-wied ta' Arequipa jikkollega b'mod strateġiku r-reġjuni kostali u muntanjużi tan-Nofsinhar tal-Perù.

Sensiela ta' koni vulkaniċi jiddominaw il-pajsaġġ tal-belt: il-vulkan Misti u l-gruppi vulkaniċi estinti ta' Pichu Pichu u Chachani. Ix-xaqlibiet tal-Punent tal-muntanji tal-Andes fihom saffi ħoxnin u estensivi ta' lava vulkanika.

### Klima

Il-klima tal-belt inġenerali tkun niexfa fix-xitwa, fil-ħarifa u fir-rebbiegħa minħabba l-umdità atmosferika baxxa u livell ta' preċipitazzjoni li jikkorrispondi għal wieħed ta' klima ta' deżert (*BWk*, skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen). Bħala medja, Arequipa jkollha 300 jum ta' xemx fis-sena. Tipikament, it-temperaturi la jaqbżu l-25 °C (77 °F) u lanqas ma jinżlu taħt il-5 °C (41 °F). L-istaġun tax-xita jdum minn Diċembru sa Marzu u huwa kkaratterizzat mill-preżenza tas-sħab waranofsinhar u ftit xita. Fix-xitwa (Ġunju u Lulju), it-temperatura tinżel għal medja ta' 6 °C (43 °F).

L-umdità relattiva medja tkun 46 %, b'umdità għolja medja ta' 70 % fl-istaġun tas-sajf u b'umdità baxxa medja ta' 27 % matul il-ħarifa, ix-xitwa u r-rebbiegħa, skont id-*data* mill-istazzjon meteoroloġiku tal-Isptar ta' Goyeneche.

It-topografija muntanjuża madwar il-wied tax-xmara Chili taffettwa l-inħawi bi pressjoni baxxa u l-irjieħ lokali. Dawn l-irjieħ jinħassu l-iktar filgħodu kmieni u filgħaxija. Iż-żiffa muntanjuża tipikament tonfoħ lejn il-Grigal, u ż-żiffa tal-wied tipikament tonfoħ lejn il-Lbiċ. Il-veloċità tar-riħ tvarja bejn 1.5 m/s u 2.5 m/s.

| *Data* klimatika għal Arequipa (1961–1990, temp. estremi mill-1892 sal-preżent) |
| --- |
| Xahar | Jan | Fra | Mar | Apr | Mej | Ġun | Lul | Aww | Set | Ott | Nov | Diċ | Sena |
| **Temp. għolja rekord f'°C (°F)** | 29.5
(85.1) | 29.7
(85.5) | 26.6
(79.9) | 26.4
(79.5) | 32.0
(89.6) | 26.2
(79.2) | 28.0
(82.4) | 26.8
(80.2) | 27.0
(80.6) | 26.1
(79.0) | 27.8
(82.0) | 27.2
(81.0) | 32.0
(89.6) |
| **Temp. għolja medja f'°C (°F)** | 21.8
(71.2) | 21.4
(70.5) | 24.2
(75.6) | 24.7
(76.5) | 22.3
(72.1) | 21.7
(71.1) | 21.7
(71.1) | 22.2
(72.0) | 22.7
(72.9) | 22.8
(73.0) | 22.7
(72.9) | 22.5
(72.5) | 22.6
(72.7) |
| Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) | 15.3
(59.5) | 15.0
(59.0) | 15.0
(59.0) | 15.2
(59.4) | 14.3
(57.7) | 13.5
(56.3) | 13.3
(55.9) | 14.0
(57.2) | 15.9
(60.6) | 16.3
(61.3) | 16.4
(61.5) | 16.3
(61.3) | 15.1
(59.2) |
| Temp. baxxa medja f'°C (°F) | 8.5
(47.3) | 8.7
(47.7) | 8.3
(46.9) | 7.1
(44.8) | 6.2
(43.2) | 5.4
(41.7) | 5.2
(41.4) | 5.4
(41.7) | 6.2
(43.2) | 6.4
(43.5) | 6.6
(43.9) | 7.6
(45.7) | 6.8
(44.2) |
| Temp. baxxa rekord f'°C (°F) | 0.9
(33.6) | 0.0
(32.0) | 0.0
(32.0) | −2.0
(28.4) | 0.0
(32.0) | −1.1
(30.0) | −3.7
(25.3) | −0.2
(31.6) | 0.0
(32.0) | 0.1
(32.2) | 0.0
(32.0) | 2.0
(35.6) | −3.7
(25.3) |
| **Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)** | 27.5
(1.08) | 39.9
(1.57) | 20.6
(0.81) | 0.6
(0.02) | 0.1
(0.00) | 0.1
(0.00) | 0.0
(0.0) | 1.0
(0.04) | 0.8
(0.03) | 0.2
(0.01) | 1.0
(0.04) | 4.7
(0.19) | 96.5
(3.80) |
| **Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni** (≥ 1.0 mm) | 4.8 | 5.6 | 4.5 | 0.4 | 0.1 | 0.0 | 0.0 | 0.1 | 0.3 | 0.1 | 0.2 | 1.6 | 17.7 |
| Umdità relattiva medja (%) | 52 | 59 | 58 | 48 | 41 | 45 | 44 | 43 | 42 | 39 | 39 | 43 | 46 |
| **Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar** | 223.2 | 189.3 | 244.9 | 294.0 | 288.3 | 291.0 | 291.4 | 310.0 | 297.0 | 303.8 | 309.0 | 291.4 | 3,333.3 |
| **Medja ta' sigħat ta' xemx kuljum** | 7.2 | 6.7 | 7.9 | 9.8 | 9.3 | 9.7 | 9.4 | 10.0 | 9.9 | 9.8 | 10.3 | 9.4 | 9.1 |
| Sors 1: NOAA |
| Sors 2: Deutscher Wetterdienst (temperaturi medji 1949–1956, umdità 1951–1969, jiem ta' preċipitazzjoni 1970–1990, u sigħat ta' xemx 1931–1958), Meteo Climat (temp. għoljin u baxxi rekord) |

### Radjazzjoni solari

Ir-radjazzjoni solari f'Arequipa tvarja bejn 850 u 950 *W/m2* (Watts għal kull metru kwadru), waħda mill-ogħla livelli ta' radjazzjoni fl-Amerka t'Isfel u l-ogħla li qatt ġiet irreġistrata fil-Perù. Il-prossimità ta' Arequipa għad-Deżert ta' Atacama u t-tniġġis jikkontribwixxu għal-livelli ogħla ta' radjazzjoni.

### Pajsaġġ urban

Blokok għoljin tal-appartamenti f'Arequipa.
Fil-15 ta' Awwissu 1540, il-pjanta Spanjola għal Arequipa kienet qisha grilja magħmula minn ħamsa u sittin blokka, kull waħda ta' "400 pied Kastiljan" (111.40 metru) fuq kull naħa. Kull blokka kienet tikkonsisti minn erba' jew tmien lottijiet ta' art, li tqassmu skont l-istatus tas-sidien il-ġodda. Maż-żmien, xi istituzzjonijiet reliġjużi okkupaw blokka sħiħa bħal fil-każ tal-Kunvent ta' Santa Katerina u l-Monasteru ta' San Franġisk.

L-espansjoni urbana seħħet a skapitu tal-pajsaġġ naturali, u dan il-fenomenu żdied b'rata mgħaġġla fl-aħħar deċennji. Arequipa kibret lejn il-Lvant taċ-ċentru storiku, u toroq ġodda bħal dik ta' Parra u ta' Siglo Veinte nbnew biex iċ-ċentru storiku jiġi kkollegat mal-kwartieri iktar ġodda, bħal Vallecito (żviluppat fis-snin 40 tas-seklu 20) jew irħula li diġà kienu jeżistu bħal Yanahuara, li ġew assorbiti mill-espansjoni tal-belt. Bdew jitfaċċaw żoni mitluqa fid-distretti ta' Miraflores, Barrio Obrero u Jacinto Ibanez. Suq permanenti nbena f'lott battal li qabel kien okkupat mill-Monasteru ta' San Camilo. L-Isptar ta' Goyeneche nbena bejn l-1905 u l-1910. Żewġ teatri (Municipal u Ateneo), lukanda (Hotel de Turistas), librerija pubblika u l-kampus tal-Università ta' San Agustin kienu żviluppi oħra tal-belt fil-bidu tas-seklu 20. Inbnew ukoll proġetti tal-abitazzjonijiet u kwartieri ġodda bħal Cuarto Centenario u Selva Alegre.

L-arkitettura bi stil Franċiż f'Arequipa.
Lejn l-aħħar tas-snin 50 tas-seklu 20, il-belt kibret malajr, speċjalment fiż-żoni periferiċi. Għall-ħabta ta' dak iż-żmien, l-operazzjonijiet industrijali li kienu jinsabu fiż-żoni ta' Barrio del Solar u Barrio Obrero, qrib iċ-ċentru tal-belt, ġew ittrasferiti 'l barra lejn iż-żona industrijali (Parque Industrial), u b'hekk iż-żoni li qabel kienu industrijali saru żoni kummerċjali. Xi istituzzjonijiet edukattivi, bħall-Università Nazzjonali ta' San Agustin, ġew ittrasferiti 'l barra miċ-ċentru tal-belt lejn lottijiet tal-art iktar spazjużi fiż-żoni periferiċi biex setgħu jiġu ssodisfati l-faċilitajiet dejjem jikbru tagħhom. Fis-subborgi periferiċi żviluppaw ukoll żoni residenzjali, u b'hekk il-funzjoni prinċipali taċ-ċentru tal-belt saret dik ta' distrett kummerċjali u turistiku.

### Diviżjoni amministrattiva

Iż-żona metropolitana ta' Arequipa tikkonsisti minn 19-il distrett, b'erja totali ta' 305,798 akru (123,752 ettaru), li minnhom 10,142 akru (4,104 ettari) huma urbani.

| Nru | Distrett | Nru | Distrett |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Ċentrali | 7 | Paucarpata |
| 2 | Cayma | 8 | Jacobo Hunter |
| 3 | Cerro Colorado | 9 | Miraflores |
| 4 | Sachaca | 10 | Tiabaya |
| 5 | Yanahuara | 11 | JL Bustamante y Rivero |
| 6 | Alto Selva Alegre | 12 | Mariano Melgar |
| 7 | Sabandía | 14 | Socabaya |
| Sors: l-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika u l-Informatika |

## Demografija

Xenarju taċ-ċentru tal-belt fit-triq ta' Mercaderes.
Skont iċ-ċensiment tal-2007, 70 % tal-popolazzjoni totali tad-Dipartiment ta' Arequipa u 90 % tal-popolazzjoni urbana tagħha tgħix proprju fil-belt ta' Arequipa.

Fiċ-ċensiment bikri tal-1796, Arequipa kellha popolazzjoni ta' 37,241 ruħ, li minnhom 22,207 ruħ (59.6 %) kienu Spanjoli, 5,929 ruħ (15.9 %) kienu Amerikani Nattivi, 4,908 ruħ (13.2 %) kienu *mestizos*, 2,487 ruħ (6.7 %) kienu *castizos*, u 1,710 ruħ (4.6 %) kienu Afrikani. It-tkabbir tal-popolazzjoni żdied b'rata mgħaġġla minn tkabbir ta' 1.1 % bejn l-1876 u l-1917 għal tkabbir ta' 3.3 % bejn l-1940 u l-1960.

Il-popolazzjoni tal-belt żdiedet minn 80,000 ruħ fl-1940 għal 158,000 ruħ fl-1961. Terremot fl-1958 u nixfa fl-Altiplano kkawżaw żieda fil-migrazzjoni, fl-urbanizzazzjoni u fit-tkabbir periferiku tal-belt (subborgi u kwartieri mitluqa) li għadu għaddej sa llum il-ġurnata. L-irranġar mill-ġdid u t-titjib tal-ispazju urban wara t-terremoti għenu wkoll biex il-popolazzjoni ta' Arequipa tikber bid-doppju f'deċennju. Il-popolazzjoni żdiedet minn 158,000 ruħ fl-1961 għal 309,000 ruħ fl-1972 sa kważi 500,000 ruħ fl-1983. L-iżvilupp urban ta' żoni li qabel kienu rurali inkorpora l-bieda ta' sussistenza fl-istil urban tal-ħajja fil-belt.

**Evoluzzjoni tal-popolazzjoni ta' Arequipa bejn l-1796 u l-2017**

Popolazzjoni (il-Belt ta' Arequipa)| Sena | Popolazzjoni | Sors |
| --- | --- | --- |
| 1796 | 37241 |  |
| 1804 | 37148 | Ċensiment tal-popolazzjoni tal-1804 (Gil de Toboada) |
| 1812 | 34478 | Viċirè ta' Perù fl-1812 |
| 1876 | 30932 | Ċensiment tal-abitanti tal-Perù (1876) |
| 1917 | 44209 | Ċensiment tal-Belt ta' Arequipa fl-1917 |
| 1940 | 80947 | INEI |
| 1961 | 158685 | INEI |
| 1972 | 309094 | INEI |
| 1981 | 446942 | INEI |
| 1993 | 619156 | INEI |
| 2007 | 749291 | INEI |
| 2017 | 1008290 | Stima tal-popolazzjoni tal-INEI fl-2012 |

Sorsi: iċ-Ċensiment tal-Popolazzjoni tal-1804 (Gil de Toboada), il-Viċirè tal-Perù fl-1812, iċ-Ċensiment tal-abitanti tal-Perù (1876), iċ-Ċensiment tal-Belt ta' Arequipa fl-1917, l-INEI, stima tal-popolazzjoni tal-INEI tal-2012.

## Ekonomija

74.2 % tal-PDG tad-Dipartiment ta' Arequipa jiġi ġġenerat mill-belt ta' Arequipa, abbażi tal-istudji tal-Università Nazzjonali ta' San Agustin. Il-PDG tad-Dipartiment ta' Arequipa huwa t-tieni l-ogħla fil-Perù, wara dak tad-Dipartiment ta' Lima. Mill-2003 sal-2008, Arequipa kienet il-"belt bl-ikbar tkabbir ekonomiku fl-Amerka Latina", b'żieda ta' 66.1 % fil-PDG *per capita*, skont rapport tal-2009 ta' "America Economia".

| Indikaturi Ekonomiċi – Belt ta' Arequipa |
| --- |
| Popolazzjoni (MM) | PDG 2010 (miljuni ta' USD$ ) | PDG *per capita* fl-2010 (USD$ ) | % ta' Qgħad fl-2011 | Nru ta' banek tal-investment |
| 0–9 | 10,587 | 12,188 | 5,0 | 1 |
| Sors: American Journal Economics. *Special Cities*. |

Skont stħarriġ tal-gvern, Arequipa għandha l-ikbar "forza tax-xogħol" fil-Perù b'625,547 ruħ, u popolazzjoni attiva ekonomikament li tammonta għal 376,764 ruħ, b'rata ta' impjieg simili għall-medja nazzjonali, b'introjtu medju ta' 928 soles. Is-setturi ekonomiċi prinċipali għall-popolazzjoni attiva ekonomikament huma l-manifattura (12.9 %), il-kummerċ (23 %) u s-servizzi mhux personali (36.6 %). Ir-rata tal-qgħad fiż-żona metropolitana ta' Arequipa tammonta għal 8 %, imqabbla mar-rata ta' qgħad ta' 5 % biss fil-belt ta' Arequipa.

F'Arequipa, it-turiżmu huwa kontributur vitali għall-ekonomija lokali, peress li l-belt hija t-tielet l-iżjed belt li jżuruha turisti fil-pajjiż wara Cusco u Lima. Fl-2010, Arequipa laqgħet total ta' 1.395 miljun viżitatur skont il-Ministeru għall-Kummerċ u t-Turiżmu.

Mis-seklu 20 tfaċċaw bosta fabbriki marbuta mas-settur primarju, speċjalment it-tessuti u l-agrikoltura. Arequipa sservi bħala ċentru kummerċjali u industrijali importanti fin-Nofsinhar tal-Andes fil-Perù, li jikkollega l-kosta mal-muntanji.

Ix-xogħol tal-estrazzjoni fuq skala kbira mill-minjieri jikkontribwixxi wkoll għall-ekonomija tal-belt; bħal fil-każ ta' Cerro Verde, sit tal-estrazzjoni stabbilit fl-1976 qrib il-wied ta' Arequipa.

Is-settur industrijali tal-belt għandu l-ikbar diversifikazzjoni fin-nazzjon u Arequipa hija t-tieni l-iktar belt industrijalizzata tal-Perù. Wara ż-żewġ terremoti kbar fl-1958 u fl-1960, permezz tal-liġi tal-"Bord tar-Riabilitazzjoni u l-Iżvilupp ta' Arequipa", inbena kumpless industrijali u waħda mill-ewwel fabbriki kienet il-fabbrika tas-siment ta' Yura (Cementos Yura).

Veduta parzjali taż-żona industrijali ta' Arequipa (Parque Industrial de Arequipa) fin-Nofsinhar tal-belt.
Dan l-ewwel kumpless industrijali msejjaħ Parque Industrial de Arequipa issa għandu diversità kbira ta' fabbriki li jvarjaw minn industriji relatati mal-konsumaturi (ikel u xorb) u l-kostruzzjoni (PVC, siment u azzar) għal prodotti kimiċi u tal-esportazzjoni (kumpaniji tat-tessuti). Fost l-iżjed kumpaniji importanti hemm Alicorp SAA, Processed Foods SA, Laive, La Iberica, Manuel Muñoz Najar, Bin Pan SA, Consorcio Industrial Arequipa SA, Omniagro, Backus & Johnston, Corporación Aceros Arequipa, Francky and Ricky, Michell & Cia, u IncaTops. Barra minn hekk, is-settur industrijali tal-belt kompla jikber u tfaċċaw kumplessi industrijali oħra bħal Parque Industrial APIMA (żviluppat għan-negozji ż-żgħar), Parque Industrial Rio Seco u żoni industrijali fit-toroq ta' Alfonso Ugarte u Uchumayo, kif ukoll fit-Tramuntana tal-belt.

Fil-15 ta' Awwissu 1959, l-ewwel trażmissjoni televiżiva fil-belt ta' Arequipa ġiet imxandra fis-Sala Kulturali tal-Università Nazzjonali ta' San Agustin. In-negozjant Jack Dwyre ppreżenta x-xandira permezz tal-kumpanija l-ġdida tiegħu Televisora Sur Peruana, bi sħubija mal-Università Nazzjonali ta' San Agustin bħala l-Istazzjon Nru 2 (issa TV UNSA). L-università nazzjonali saret waħda minn tal-ewwel fl-Amerka t'Isfel li operat stazzjon televiżiv pubbliku minn ġol-kampus. Minn dak iż-żmien 'l hawn, bdew joperaw żewġ stazzjonijiet televiżivi pubbliċi oħra f'Arequipa — Radio Television Continental (l-Istazzjon Nru 6) fl-1962 u Compañía de Radiodifusión Arequipa (l-Istazzjon Nru 8) fl-1987 (li ilha xxandar bħala ATV Sur mill-2012).

Fost il-gazzetti li jiġu stampati fil-belt, *El Pueblo* hija l-eqdem waħda f'Arequipa (ilha tiġi ppubblikata mill-1 ta' Jannar 1905) u t-tieni l-eqdem fil-pajjiż. Kittieba bħala Percy Gibson u Alberto Hidalgo, kif ukoll politiċi bħal Hector Cornejo Chavez, Mario Polar Ugarteche u Alfonso Montesinos, bdew il-karrieri tagħhom jaħdmu ma' din il-gazzetta.

## Edukazzjoni

### Edukazzjoni Primarja u Sekondarja

Fl-2007 il-belt ta' Arequipa kellha 20,595 student fl-iskejjel preprimarji jew fil-Kindergartens, 143,543 student fl-iskejjel primarji u 219,305 student fl-iskejjel sekondarji u postsekondarji. Fost l-eqdem u l-iktar skejjel prestiġjużi fil-belt hemm l-Iskola tal-Indipendenza Amerikana, l-Iskola ta' San Franġisk t'Assisi, l-Iskola ta' Don Bosco, l-Iskola ta' De La Salle u l-Iskola ta' San Jose.

Il-Kulleġġ ta' Max Uhle huwa skola internazzjonali fil-belt ta' Arequipa.

### Edukazzjoni għolja

L-Awditorju tal-Università Nazzjonali ta' San Agustin.
Arequipa għandha iktar minn 15-il università, disa' minnhom bis-sede fil-belt u waħda pubblika (l-Universidad Nacional San Agustin). Is-sitta l-oħra huma fergħat lokali ta' universitajiet privati u pubbliċi tal-Perù u taċ-Ċilì. Fl-2007, total ta' 70,894 student inkitbu fl-universitajiet u 56,087 student inkitbu fil-kulleġġi jew fl-istituti tekniċi.

Żewġ istituzzjonijiet tal-edukazzjoni għolja f'Arequipa ġew stabbiliti iktar minn seklu ilu. Is-Seminarju ta' San Jeronimo, ċentru ta' formazzjoni reliġjuża, ilu jopera mill-1622. L-Università Nazzjonali ta' San Agustin (l-Universidad Nacional San Agustin) ġiet stabbilita fil-11 ta' Novembru 1828 u tmur lura għall-*Academia Lauretana de Artes y Sciencias,* kulleġġ li ġie stabbilit fl-1821.

L-ewwel università privata stabbilita fil-belt kienet l-Universidad Catolica Santa Maria, u l-istabbiliment ta' din l-università ġie segwit minn dak tal-Universidad Católica San Pablo u tal-Universidad San Francisco. Barra minn hekk, fergħat lokali importanti minn universitajiet ta' barra r-reġjun, bħall-Universidad Nacional Mayor de San Marcos, l-Universidad Tecnologica del Peru, l-Universidad Los Angeles de Chimbote u l-Universidad del Mar (iċ-Ċilì) fost oħrajn, jinsabu fil-belt.

| Universitajiet |
| --- |
| Università | Stabbiliment | Studenti tal-ewwel lawrja | Kampus Prinċipali |
| **Universidad Nacional San Agustin de Arequipa** | 1828 | 24188 | Arequipa |
| **Universidad Catolica Santa Maria** | 1961 | 12268 | Arequipa |
| **Universidad Catolica San Pablo** | 2004 | 4769 | Arequipa |
| **Universidad San Francisco** | 2010 | – | Arequipa |
| **Universidad La Salle** | Maestría en Ingeniería del Software Aplicada | – | Arequipa |
| **Universidad Privada de Ciencias de la Salud** | Maestría en Ingeniería del Software Aplicada | – | Arequipa |
| **Universidad Privada Autonoma del Sur** | Maestría en Ingeniería del Software Aplicada | – | Arequipa |
| **Universidad Javier Prado** | Maestría en Ingeniería del Software Aplicada | – | Arequipa |
| **Universidad San Francisco Javier** | 2010 | – | Arequipa |
| **UniversidadAlas Peruanas** | 2004 | 9743 | Lima |
| **Universidad José Carlos Mariátegui** | Maestría en Ingeniería del Software Aplicada | – | Lima |
| **UniversidadNéstor Cáceres Velásquez** | 2006 | 1038 | Puno |
| **Universidad Tecnologica del Peru** | 2007 | 1201 | Lima |
| **Universidad Privada San Pedro** | 2010 | – | Chimbote |
| **Universidad Los Angeles de Chimbote** | 2009 | 344 | Chimbote |
| **Universidad del Mar** | 2009 | – | Chile |
| **Sors:** it-Tieni Ċensiment Nazzjonali tal-Universitajiet (2010) |

## Nies notevoli

* Augusto Pérez Araníbar (1858-1948), tabib u filantropu;
* Patricia Salas O'Brien (twieldet fl-1958), soċjologa u Ministru għall-Edukazzjoni.

## Ġemellaġġi

Arequipa hija ġemellata ma':

* Charlotte, l-Istati Uniti (1962);
* Maui County, l-Istati Uniti (1994);
* Corrientes, l-Arġentina (1973);
* Arica, iċ-Ċilì (1991);
* Iquique, iċ-Ċilì (2005);
* Guangzhou, iċ-Ċina (2004);
* Ponta Grossa, il-Brażil (2005);
* Lins, il-Brażil (2007);
* El Tocuyo, il-Venezwela (2007);
* Biella, l-Italja (1985);
* Cochabamba, il-Bolivja (1990);
* Puebla, il-Messiku (2006);
* Morelia, il-Messiku (1991);
* Guanajuato, il-Messiku (2004).

## Referenzi