# Zamość

| Zamość |
| --- |
|  Polonja |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Amministrazzjoni |
|  |
| **Stat sovran** | Polonja |
| **Vojvodja** | Lublin Voivodeship (en)  |
| Isem uffiċjali | Zamość Замостье |
| Ismijiet oriġinali | Zamość |
| Kodiċi postali | `22-400 a 22-410` |
| Ġeografija |
| Koordinati | ﻿ / ﻿
 |
| ZamośćZamość (Poland) |
|  |
| Superfiċjenti |
30.34 kilometru kwadru |
| Għoli |
212 m |
| Demografija |
| Popolazzjoni |
60,148 abitanti (31 Marzu 2021) |
| Informazzjoni oħra |
| Fondazzjoni |
1580 |
| bliet ġemellati |
Schwäbisch Hall (en) , Cassino, Weimar, Lutsk, Суми (mul) , Loughborough (mul) , Sighișoara, Zhovkva (en) , Fountain Hills (en) , Bardejovu Тернопіль (mul)  |
|
zamosc.pl |

Il-pjazza ċentrali ta’ Zamość, bil-binja muniċipali bil-kampnar u l-faċċati kkuluriti tad-djar Armeni
**Zamość** (bil-Pollakk: [ˈzamɔɕtɕ]; bil-Yiddish: זאמאשטש‎, b’ittri Rumani: *Zamoshtsh*; bil-Latin: *Zamoscia*) hija belt storika fix-Xlokk tal-Polonja. Tinsab fin-Nofsinhar tar-reġjun ta’ Lublin (mill-1999), madwar 90 km minn Lublin u 247 km minn Varsavja. Fl-2014, il-popolazzjoni kienet ta’ 65,149 ruħ.

Iċ-ċentru storiku ta’ Zamość tniżżel fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1992, abbażi tad-deċiżjoni tas-16-il sessjoni ordinarja tal-Kumitat tal-Wirt Dinji, li saret bejn is-7 u l-14 ta’ Diċembru 1992 f’Santa Fe, New Mexico, l-Istati Uniti, u ġiet rikonoxxuta bħala eżempju uniku ta’ belt Rinaxximentali fl-Ewropa Ċentrali.

Zamość tinsab madwar 20 kilometru mill-Park Nazzjonali ta’ Roztocze.

## Storja

Zamość ġiet stabbilita fl-1580 mill-Kanċillier u l-kap tal-armata tal-Commonwealth Pollakka-Litwana, Jan Zamoyski, fuq ir-rotta kummerċjali li tikkollega l-Punent tal-Ewropa u t-Tramuntana tal-Ewropa mal-Baħar l-Iswed. Immudellata fuq il-bliet kummerċjali Taljani, u mibnija matul l-aħħar perjodu Rinaxximentali mill-arkitett minn Padova Bernardo Morando, Zamość għadha eżempju mill-aqwa ta’ belt Rinaxximentali tal-aħħar tas-seklu 16. It-toroq għadhom skont il-pjanta oriġinali, l-istess bħall-fortifikazzjonijiet (il-Fortizza ta’ Zamość), u għadd kbir ta’ binjiet oriġinali li jikkombinaw flimkien it-tradizzjonijiet arkitettoniċi Venezjani ma’ dawk tal-Ewropa Ċentrali.

Fis-seklu 17, il-belt stagħnat matul l-iktar perjodu estensiv u veloċi ta’ żvilupp. Attirat mhux biss lill-Pollakki iżda wkoll lil nies ta’ nazzjonalitajiet oħra. Madankollu, il-belt iffaċċjat diversi invażjonijiet, inkluż assedju min-naħa tal-Kosakki mmexxija minn Bohdan Khmelnytsky, il-mexxej tar-rewwixta kontra l-Commonwealth Pollakka-Litwana (1648-1654; li rriżultat fil-ħolqien tal-istat tal-Kosokki), u assedju ieħor matul id-Dulluvju Żvediż fl-1656. L-armata Żvediża, bħall-Kosakki, ma rnexxielhiex taħkem il-belt. Zamość ġiet okkupata biss matul il-Gwerra l-Kbira tat-Tramuntana minn truppi Żvediżi u Sassoni.

Fl-Ewwel Diviżjoni tal-Polonja fl-1772, il-belt ġiet annessa mill-Monarkija Asburga, u ffurmat parti mir-Renju ta’ Galicia u ta’ Lodomeria li kien għadu kemm ġie stabbilit; ir-renju sar parti ewlenija tal-Imperu Awstrijaku malli ġie stabbilit fl-1804. Fl-1809, il-belt ġiet inkorporata fid-Dukat Napuljoniku tal-Varsavja. Fl-1815, wara l-waqgħa ta’ Napuljun, il-Kungress ta’ Vjenna wassal biex Zamość issir parti mir-Renju tal-Polonja, imsejjaħ ukoll il-Polonja tal-Kungress, li kien ikkontrollat mill-Imperu Russu. Il-belt kellha rwol konsiderevoli x’taqdi matul ir-Rewwixta ta’ Novembru fl-1830-1831 u arrendiet bħala l-aħħar punt ta’ reżistenza Pollakka. Il-fortizza twaqqgħet fl-1866, biex biex titwitta t-triq għat-tkabbir rapidu tal-belt lil hinn mil-limiti oriġinali tal-fortizza.

### Tieni Gwerra Dinjija

Ir-Rotunda ta’ Zamość
F’Settembru 1939, wara li faqqgħet it-Tieni Gwerra Dinjija, ajruplani Ġermaniżi tat-tip Luftwaffe bbumbardjaw lil Zamość diversi drabi. Iktar minn 250 persuna nqatlu, l-iktar ċivili. Il-belt inħakmet mill-Ġermaniżi matul l-invażjoni tal-Polonja u l-gwarniġjon lokali, magħmul mir-riġment tal-fanterija Pollakka tal-*podpułkownik* Stanisław Gumowski, tilef. Fis-27 ta’ Settembru 1939, il-Ġermanja Nażista ffirmat trattat dwar il-fruntieri mal-Unjoni Sovjetika li kienet invadiet il-Polonja mil-Lvant, u konsegwentement, fit-28 ta’ Settembru 1939, Zamość ġiet ċeduta lill-Armata Ħamra – għal xi ġimgħa. Is-Sovjetiċi rtiraw fil-5 ta’ Ottubru 1939 flimkien ma’ xi 5,000 Lhud wara aġġustament ulterjuri tal-linja ta’ demarkazzjoni. Il-Ġermaniżi reġgħu lura fil-belt fit-8 ta’ Ottubru 1939, u ftit wara bdew l-arresti tal-massa ta’ ċittadini prominenti. Dan kien parti mill-Azzjoni A-B sigrieta, l-isterminazzjoni deliberata tal-intellettwali Pollakki. Il-Ġermaniżi Nażisti ħolqu sit ta’ ġustizzjar fil-kamp tal-Gestapo tar-Rotunda ta’ Zamość (bil-Ġermaniż: *Gefangenen-Durchgangslager Sicherheitspol*, jiġifieri “il-kamp ta’ tranżitu għall-priġunieri tal-Pulizija tas-Sigurtà”). Iktar minn 8,000 ruħ ġew massakrati hemmhekk, fosthom ir-residenti tar-reġjun li kienu spustati internament. F’Zamość, il-Ġermaniżi Nażisti ħolqu wkoll “Kamp ta’ Tranżitu” fi Triq Okrzei, għall-abitanti arrestati u spustati tar-reġjun ta’ Zamość (fosthom eluf ta’ tfal) u kampijiet tal-priġunieri tal-gwerra Sovjetiċi li nqabdu matul l-Operazzjoni Barbarossa.

Fl-1942, il-Kontea ta’ Zamość, minħabba l-ħamrija sewda għammiela tagħha, intgħażlet għal kolonizzazzjoni Ġermaniżi ulterjuri fil-Gvern Ġenerali bħala parti mill-*Generalplan Ost*, bl-isem ġdid ta’ *Himmlerstadt*, wara Heinrich Himmler. Iktar ’il quddiem l-isem ġie mibdul għal Pflugstadt (il-Belt tal-Ħart), b’referenza għall-“ħart” kollokjali Ġermaniż fis-sens li riedu “jaħartu l-Lvant”. L-ebda wieħed minn dawn iż-żewġ ismijiet ma nżamm.

Il-fortifikazzjonijiet u l-katidral fl-isfond
Il-popolazzjoni lokali rreżistiet kontra l-okkupazzjoni Ġermaniża b’determinazzjoni kbira; huma ħarbu fil-foresti, organizzaw l-awtodifiża, għenu lil dawk li ġew espulsi, u salvaw lit-tfal maħtufa minn taħt idejn il-Ġermaniżi permezz ta’ tixħim. In-Nażisti sabuha diffiċili li jsibu bosta familji adattati għal insedjament fiż-żona, u dawk li insedjaw iż-żona sikwit ħarbu minħabba l-biża’, peress li l-eks residenti Pollakki kienu jaħirqulhom id-djar tagħhom jew kienu joqtlu lill-abitanti ta’ ġo fihom.

Fl-1942-1943, il-Ġermaniżi Nażisti wettqu tindif etniku ta’ għexieren ta’ eluf ta’ abitanti tar-reġjun, sabiex jagħmlu spazju għall-insedjaturi Ġermaniżi biex iż-żona tiġi Ġermanizzata. Il-biċċa l-kbira tal-eks abitanti ġew deportati lejn kampijiet ta’ xogħol sfurzat fil-Ġermanja, lejn kampijiet ta’ konċentrament Nażisti jew lejn kampijiet ta’ sterminazzjoni bħal Auschwitz, Majdanek u Bełżec.

Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, Zamość bdiet għaddejja minn perjodu ta’ żvilupp. Fis-snin 70 u 80 tas-seklu 20, il-popolazzjoni kibret b’mod rapidu (minn 39,100 ruħ fl-1975 għal 68,800 ruħ fl-2003), peress li l-belt bdiet tiggwadanja profitti sinifikanti mir-rotot kummerċjali l-antiki li kienu jikkollegaw il-Ġermanja mal-Ukrajna u mill-portijiet tal-Baħar l-Iswed. Bejn l-1975 u l-1998, Zamość kienet il-kapitali tar-reġjun ta’ Zamość.

### Komunità Lhudija

Is-Sinagoga ta’ Zamość
Zamość kienet ċentru importanti tal-Ġudaiżmu Ċażidiku. Il-Qaħal ta’ Zamość ġie stabbilit fl-1588 meta Jan Zamoyski qabel li jkun hemm insedjament Lhudi fil-belt. L-ewwel insedjaturi Lhud kienu l-iktar Lhud Sefardiċi mill-Italja, minn Spanja, mill-Portugall u mit-Turkija. Fis-seklu 17, il-Lhud Axkenażi insedjaw il-belt ukoll u ma damux ma saru l-maġġoranza tal-popolazzjoni Lhudija. Id-drittijiet ta’ insedjament mogħtija minn Jan Zamoyski reġgħu ġew kkonfermati fl-1684 minn Marcin Zamoyski, ir-raba’ Ordnat tat-territorju ta’ Zamość.

Għall-ħabta tal-aħħar tas-seklu 18 u l-bidu tas-seklu 19, l-abitanti Lhud ġew influwenzati mill-Illuminiżmu Lhudi, jew Ħaskalaħ. Fl-aħħar tas-seklu 19 infirex il-Ġudaiżmu Ħasidiku. F’Zamość hemm sinagoga tal-Lhud, żewġ tempji, binja bil-banjijiet għaċ-ċerimonji, sptar u biċċerija. L-aqwa fdal ippreservat tal-komunità Lhudija hija s-Sinagoga Rinaxximentali rrestawrata ta’ Zamość. Il-belt ta’ Zamość ospitat ħafna Lhud prominenti, fosthom il-poeta Solomon Ettinger (1799-1855) u l-kittieb Isaac Leib Peretz. Fl-1827, 2,874 Lhud kienu jgħixu fil-belt u dan in-numru żdied għal 7,034 Lhud. Il-popolazzjoni baqgħet tiżdied, tant li fl-1921 il-popolazzjoni Lhudija laħqet id-9,383 ruħ (49.3 % tal-popolazzjoni totali), inkluż is-sidien sinifikanti tal-artijiet fi ħdan il-belt.

Mappa ta’ Zamość tal-1617Qabel faqqgħet it-Tieni Gwerra Dinjija, iktar minn 12,500 Lhud kienu jgħixu f’Zamość; 43 % tal-popolazzjoni. Ftit wara li l-Unjoni Sovjetika ċediet il-belt lill-Ġermaniżi fit-8 ta’ Ottubru 1939, in-Nażisti stabbilew il-Judenrat, sabiex permezz tiegħu jikkontrollaw il-Lhud, u f’Diċembru 1939 ħolqu getto miftuħ fil-kwartier ta’ Nowa Osada.

Il-Lhud iddeportati mill-Warthegau ġew ittrasportati lejn Zamość u f’April 1941 il-getto tressaq lejn il-Belt il-Ġdida fejn 7,000 Lhud ġew ordnati jirrilokaw hemmhekk. Il-getto ma kienx ikkonfinat u ħafna Lhud ħarbu lejn l-Unjoni Sovjetika. Tneħħa qabel tmiem Novembru 1942; id-deportazzjonijiet kienu bdew f’April; xi 3,000 Lhud intbagħtu lejn il-kamp ta’ sterminazzjoni ta’ Bełżec f’ferrovija tal-Olokawst magħmul minn 30 vagun tal-bhejjem. F’Ottubru, in-Nażisti sparaw u qatlu 500 Lhud fit-toroq u ddeportaw 4,000 priġuniera Lhud permezz tal-punt ta’ trasferiment mill-Getto ta’ Izbica lejn Bełżec biex jiġu ggassjati. Dawn ġew ittrasportati mingħajr ikel jew ilma. Għalkemm id-distanza kienet relattivament qasira, it-trasport kien jieħu bosta jiem, u ħafna minnhom mietu matul il-vjaġġ.

## Sit ta’ Wirt Dinji

Iċ-ċentru storiku ta’ Zamość ġie ddeżinjat bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1992.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi tal-**kriterju (iv)** tal-għażla tal-UNESCO: “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”, ladarba Zamość hija eżempju ta’ belt Rinaxximentali ppjanata tal-aħħar tas-seklu 16, b’kombinament tat-tradizzjonijiet Taljani u tal-Ewropa Ċentrali.

## Ġeografija

### Klima

Il-klima hija sħuna bi sjuf kontinentali umdi (Köppen: *Dfb*), tipika tal-Lvant tal-Polonja.

| Aħbi*Data* klimatika għal Zamość, il-Polonja |
| --- |
| Xahar | Jan | Frar | Mar | Apr | Mej | Ġun | Lul | Aww | Set | Ott | Nov | Diċ | Sena |
| Temp. Għolja Medja °C (°F) | −1
(31) | 0
(32) | 6
(43) | 12
(53) | 18
(64) | 21
(69) | 22
(71) | 22
(71) | 18
(64) | 12
(53) | 5
(41) | 1
(34) | 11
(52) |
| Temp. Baxxa Medja °C (°F) | −6
(22) | −6
(22) | −1
(30) | 3
(37) | 7
(45) | 11
(51) | 12
(54) | 12
(53) | 8
(47) | 4
(39) | 0
(32) | −3
(26) | 3
(38) |
| Preċipitazzjoni Medja f’mm (pulzieri) | 28
(1.1) | 28
(1.1) | 30
(1.2) | 41
(1.6) | 64
(2.5) | 79
(3.1) | 79
(3.1) | 71
(2.8) | 51
(2) | 36
(1.4) | 41
(1.6) | 36
(1.4) | 590
(23.2) |
| Sors: Weatherbase |

| Aħbi*Data* klimatika għal Zamość (Osservatorju Metereoloġiku IMGW), elevazzjoni: 212-il metru, temp. normali u estremi 1961-1990 |
| --- |
| Xahar | Jan | Frar | Mar | Apr | Mej | Ġun | Lul | Aww | Set | Ott | Nov | Diċ | Sena |
| Temp. Għolja Rekord °C (°F) | 12.6
(54.7) | 18.5
(65.3) | 23.3
(73.9) | 28.3
(82.9) | 30.6
(87.1) | 35.4
(95.7) | 34.0
(93.2) | 33.8
(92.8) | 29.6
(85.3) | 25.6
(78.1) | 20.4
(68.7) | 17.2
(63.0) | 35.4
(95.7) |
| Temp. Għolja Medja °C (°F) | −1.3
(29.7) | 0.5
(32.9) | 5.6
(42.1) | 13.1
(55.6) | 18.7
(65.7) | 21.6
(70.9) | 23.0
(73.4) | 22.6
(72.7) | 18.4
(65.1) | 12.9
(55.2) | 5.9
(42.6) | 1.0
(33.8) | 11.8
(53.3) |
| Medja ta’ Kuljum °C (°F) | −4.4
(24.1) | −2.9
(26.8) | 1.3
(34.3) | 7.5
(45.5) | 13.0
(55.4) | 16.2
(61.2) | 17.4
(63.3) | 16.6
(61.9) | 12.7
(54.9) | 7.8
(46.0) | 2.8
(37.0) | −1.6
(29.1) | 7.2
(45.0) |
| Temp. Baxxa Medja°C (°F) | −8.0
(17.6) | −6.4
(20.5) | −2.7
(27.1) | 2.5
(36.5) | 7.2
(45.0) | 10.3
(50.5) | 11.8
(53.2) | 11.0
(51.8) | 7.8
(46.0) | 3.7
(38.7) | −0.1
(31.8) | −4.5
(23.9) | 2.7
(36.9) |
| Temp. Baxxa Rekord °C (°F) | −31.6
(−24.9) | −29.9
(−21.8) | −25.3
(−13.5) | −7.8
(18.0) | −3.9
(25.0) | −1.0
(30.2) | 4.5
(40.1) | 0.5
(32.9) | −6.0
(21.2) | −9.6
(14.7) | −25.4
(−13.7) | −27.0
(−16.6) | −31.6
(−24.9) |
| Preċipitazzjoni Medja f’mm (pulzieri) | 25
(1.0) | 23
(0.9) | 28
(1.1) | 40
(1.6) | 62
(2.4) | 83
(3.3) | 79
(3.1) | 68
(2.7) | 48
(1.9) | 38
(1.5) | 36
(1.4) | 33
(1.3) | 563
(22.2) |
| Jiem ta’ preċipitazzjoni medja (≥ 1.0 mm) | 7.0 | 6.3 | 7.1 | 7.3 | 9.8 | 9.7 | 9.9 | 8.0 | 7.6 | 6.6 | 7.9 | 8.5 | 95.7 |
| Sors: NOAA |

## Sport

Zamość għandu tim tal-futbol jismu Hetman Zamość.

Rosa Luxembourg
## Nies notevoli li twieldu f’Zamość

* Tauba Biterman (1918-2019), baqgħet ħajja wara l-Olokawst u ddedikat il-ħajja tagħha ta’ adulta għat-tagħlim u għall-kondiviżjoni tal-memorji tal-Olokawst
* Joseph Epstein (1911-1944), attivist Komunista Lhudi mwieled il-Polonja u mexxej tar-Reżistenza Franċiża matul it-Tieni Gwerra Dinjija
* Solomon Ettinger (1802-1856), kittieb tar-reċti, tal-kanzunetti u tal-ħrejjef bil-Yiddish u bl-Ebrajk
* Marek Grechuta (1945-2006), kantant, kittieb tal-kanzunetti u tal-lirika u kompożitur Pollakk
* Anna Jakubczak (twieldet fl-1973), atleta Pollakka tal-ġiri fuq distanza medja
* Irene Lieblich (1923-2008), artista mwielda l-Polonja u baqgħet ħajja wara l-Olokawst; magħrufa għall-illustrazzjoni tal-kotba tar-rebbieħ tal-Premju Nobel Isaac Bashevis Singer u għall-pitturi tagħha fejn enfasizzat il-ħajja u l-kultura tal-Lhud
* Rosa Luxemburg (1871-1919), teorista Marxista, filosfu, ekonomista u attivista ta’ dixxendenza Lhudija Pollakka li saret ċittadini Ġermaniża naturalizzata
* Adam Niklewicz (twieled fl-1957), skultur u illustratur Amerikan
* Zbigniew Nowosadzki (twieled fl-1957), pittur Pollakk
* Isaac Leib Peretz (1852-1915), awtur u kittieb tar-reċti bil-Yiddish
* Mateusz Prus (twieled fl-1990), plejer professjonali tal-futbol
* Leopold Skulski (1878-1940), Prim Ministru tal-Polonja mill-1919 sal-1920
* Mordechai Strigler (1921-1998), kittieb bil-Yiddish
* Przemysław Tytoń (twieled fl-1987), goalkeeper Pollakk
* Gryzelda Konstancja Zamoyska (1623-1672), il-mara ta’ Jeremi Wiśniowiecki u omm ir-Re Pollakk Michael Korybut Wiśniowiecki (Mikiel I)
* Jan "Sobiepan" Zamoyski (1627-1665), it-tielet Ordnat tat-territorju ta’ Zamość
* Aleksander Zederbaum (1816-1893), ġurnalist, fundatur, u editur Pollakk-Russu ta’ Ha-Meliẓ u perjodiċi oħra ppubblikati bir-Russu u bil-Yiddish

I. L. Peretz
## Nies notevoli kollegati ma’ Zamość

* Szymon Szymonowic (1558-1629), umanista Pollakk, poeta assoċjat mal-Kap tal-Armata u l-Kanċillier Irjali Jan Zamoyski, li miegħu fl-1593-1605 organizza l-Akkademja ta6 Zamojski
* Bernardo Morando (għall-ħabta tal-1540-1600), arkitett Taljan tal-belt il-ġdida ta’ Zamość, sindku ta’ Zamość
* Stanisław Staszic (1755-1826), qassis, filosfu, statista, ġeologu, studjuż, poeta u kittieb Pollakk, mexxej tal-Illuminiżmu Pollakk. Huwa kien jieħu ħsieb it-tagħlim tat-tfal ta’ Andrzej Zamoyski, l-għaxar Ordnat tal-proprjetajiet ta’ Zamość
* Bolesław Leśmian (1877-1937), poeta, artist u membru Pollakk tal-Akkademja Pollakka tal-Letteratura, wieħed mill-iktar poeti influwenti tal-bidu tas-seklu 20 fil-Polonja. Huwa għex u ħadem bħala avukat (nutar) f’Zamość
* Jacob ben Wolf Kranz (1741-1804), rabbi magħruf għal-lezzjonijiet tiegħu bbażati fuq it-tradizzjoni tal-Lhud
* Walerian Łukasiński (1786-1868), uffiċjali u attivist politiku Pollakk, ingħata sentenza mill-awtoritajiet Imperjali Russi għal 14-il sena ħabs, qatt ma nħeles u miet wara 46 sena. Huwa qatta’ seba’ snin fil-ħabs tal-Kżar f’Zamość

## Letteratura

* Fritz Stuber, "Notes on the Revalorization of Historic Towns in Poland", in *Ekistics (Athens)*, Vol. 49, No. 295, 1982, pp. 336–341, 3 ill.

## Relazzjonijiet internazzjonali

### Ġemellaġġ u Ftehimiet ta’ Ħbiberija

Zamość għandha ftehimiet ta’ ħbiberija ma’ Cassino, l-Italja, u ma’ Sumy, l-Ukrajna, u hija ġemellata ma’:

|  |  |
| --- | --- |
| * Schwäbisch Hall, il-Ġermanja *(mill-1989)*
* Zhovkva, l-Ukrajna *(mill-1991)*
* Loughborough, ir-Renju Unit *(mill-1998)*
* Bardejov, is-Slovakkja *(mill- 2003)*
 | * Lutsk, l-Ukrajna *(mill-2005)*
* Sighișoara, ir-Rumanija *(mill-2007)*
* Weimar, il-Ġermanija *(mill-2012)*
* Fountain Hills, Arizona, l-Istati Uniti *(mill-2014)*
 |

## Referenzi