# Franza

| Repubblika Franċiża |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  | Emblema |

 |
| **Mottu:Liberté, Égalité, Fraternité* “Libertà, Ugwaljanza, Fraternità” |
| **Innu nazzjonali:La Marseillaise*
Duration: 1 minute and 20 seconds.1:20 |
|  Pożizzjoni ta' Franza (aħdar skur) – fi ħdan l-Unjoni Ewropea (aħdar ċar) fil-kontinent Ewropew (griż skur)  |
| **Belt kapitali** (u l-ikbar belt)
 | Pariġi ﻿ / ﻿
 |
| Lingwi uffiċjali | Franċiż |
| **Gruppi etniċi**  | Franċiżi |
| Gvern | Repubblika semipresidenzjali |
|  -  | President | Emmanuel Macron |
|  -  | Prim Ministru | Sébastien Lecornu |
| Leġislatura | Parlament |
| Formazzjoni |
|  -  | L-Ewwel Repubblika Franċiża | 1792  |
|  -  | Kostituzzjoni attwali | 1958  |
| Sħubija fl-UE | 25 ta' Marzu, 1957 |
| Erja |
|  -  | Total | 674,843 km2 (41) 260,558 mil kwadru  |
| Popolazzjoni |
|  -  | stima tal-2025 | 68,605,616 (20) |
|  -  | Densità | 108/km2 (106) 281/mili kwadri |
| **PGD** (PSX) | stima tal-2008 |
|  -  | Total | $2.086 triljun  |
|  -  | Per capita | $33,334 (18) |
| **PGD** (nominali) | stima tal-2009 |
|  -  | Total | $2.499 triljun  |
|  -  | Per capita | $39,922 (16) |
| **Gini** (2002) | 26.7  |
| **IŻU** (2008) | ▲ 0.956 (għoli) (11) |
| Valuta | Ewro, CFP Franc (`EUR, XPF`)  |
| Żona tal-ħin | CET (UTC+1) |
| Kodiċi telefoniku | +33 |
| TLD tal-internet | .fr |

**Franza** (Franċiż: *France*), uffiċjalment ir-**Repubblika Franċiża** (Franċiż:  *République française*), hi pajjiż fl-Ewropa tal-Punent. Il-belt kapitali tagħha hi Pariġi. Hi membru tal-Unjoni Ewropea. Franza hi maqsuma f'18 *régions* li huma suddiviżi f' *départements*.

Il-pajjiż ilu wieħed mill-potenzi dinjin mill-aħħar tas-Seklu 17. Fis-sekli 18 u 19, bena imperu kolonjali kbir mifrux mal-Afrika tal-Punent u l-Asja tax-Xlokk. Illum dan m'għadux jeżisti. Hu l-pajjiż li l-iktar iżuruh nies fid-dinja. Madwar 82 miljun turist barrani jżuru kull sena. Franza hi membru fundatur tal-Unjoni Ewropea. Għandha l-iżjed art kbira fl-Unjoni. Franza hi wkoll membru fundatur tal-Ġnus Magħquda, u membru tal-G7 u tan-NATO. Hi wieħed mill-ħames membri permanenti tal-Kunsill tas-Sigurtà tal-Ġnus Magħquda. Għandha Armi Nukleari, inklużi testati attivati, u għandha wkoll impjanti nukleari tal-elettriku.

Fost il-bliet l-iżjed magħrufa fi Franza insibu 'l Pariġi, Nizza, Nancy, Marsilja, Bordeaux, Lille, Lyon, Toulouse, Strasburgu, Rennes u Nantes.

## Ġeografija u Klima

Franza qiegħda fl-Ewropa tal-Punent. Għandha fruntieri mal-Belġju, il-Lussemburgu, il-Ġermanja, u l- Iżvizzera, l-Italja, Monako, Andorra, u Spanja. Għandha żewġ katini ta' muntanji qrib il-fruntieri tagħha: l-Alpi fil-Lvant u l-Pirenej fil-nofsinhar. Fit-tramuntana u l-punent ta' Franza hemm għoljiet baxxi u widien tax-xmajjar.

Fi Franza hemm ħafna klimi differenti. L-Atlantiku għandu effett kbir fuq it-temp fit-tramuntana u l-punent. Dan ifisser it-temperatura hi kważi istess matul is-sena. Fil-Lvant, ix-xitwa kiesħa b'temp tajjeb u s-sajf sħun bi-maltempati. Fin-nofsinhar, ix-xitwa friska b'ħafna xita u s-sajf hu sħun u xott.

Franza għandha t-tieni l-akbar Żona Ekonomika Esklussiva fid-dinja. Din tkopri 11,035,000 kilometru kwadru. L-iStati Uniti biss għandha waħda akbar.

### Fruntieri

Total tal-fruntieri ta' Franza: 3,956 km, pajjiżi tal-fruntiera (8): Andorra 55 km; il-Belġju 556 km; Ġermanja 418 km; Italja 476 km; Lussemburgu 69 km; Monako 6 km; Spanja 646 km; Isvizzera 525 km, Franza metropolitana - total: 2751 km: Gujana Franċiża - total: 1205 km (730 km mal-Brażil, 510 km). Hemm ukoll 16-il km bejn il-komun Franċiż barra minn xtutna ta' Saint Martin 16-il km u n-nazzjon separat tar-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi ta' Sint Maarten.

## Storja

Mappa tal-Gaul qabel il-konkwista Rumana (seklu 1 QK).
Mappa tal-Gaul qabel il-konkwista Rumana (seklu 1 QK).
Mappa tal-Gaulja madwar is-sena 58 QK. c.
Il-Pont du Gard huwa akkwadott li jinsab fin-nofsinhar ta' Franza.Il-pont inbena matul l-1 seklu QK mill-Imperu Ruman. Hija tinsab ħdejn ir-raħal ta' Remoulins
Espansjoni tar-Renju Franki, 481–870
L-isem "Franza" ġej mill-kelma bil-Latin *Francia*, li letteralment tfisser "Art il-Franki".

Il-fruntieri ta' Franza moderna huma bejn wieħed u ieħor l-istess bħal dawk tal-Gallja l-antika fejn kienu joqgħodu l-Galli Ċeltiċ. Ġulju Ċesri kkonkwista l-Gallja u waqgħet taħt Ruma fl-ewwe seklu QK. Bilmod il-Galli adottataw il-lingwa tar-Rumani (il-Latin li minnu evolva l-Franċiż) u l-kultura Rumana. Il-Kristjaneżmu deher l-ewwel darba fit-tieni u tielet seklu WK u kien stabbilit fir-raba' u ħames seklu.

Franza fl-1477. Linji ħomor: Il-limiti tar-Renju ta' Franza; Ikħal ċar: id-dominju rjali
Carte de France dressedée pour l'usage du Roy. Delisle Guillaume (1721)
L-Ewwel Imperu Franċiż fl-aqwa kontroll territorjali tiegħu f'Settembru 1812
L-Ewropa fl-1812, bl-Imperu Franċiż fl-aqwa tiegħu qabel il-Kampanja Russa
Mappa tal-Ewwel Imperu Franċiż fl-1812, maqsum f'130 département, bir-renji ta' Spanja, il-Portugall, l-Italja u Napli, u l-Konfederazzjoni tar-Rhine u l-Illyria u d-Dalmazja
L-Ewwel (blu ċar) u t-Tieni (blu skur) imperi kolonjali Franċiżi
Fis-seklu 4 WK, it-tribujiet Ġermaniċi, prinċipalment il-Franki invadew il-Galli. Hekk beda l-isem  *Francie*. L-isem modern "Franza" ġej mill-isem tar-Rejiet Kapetinġi ta' Franza madwar Pariġi. Il-Franki kienu l-ewwel tribù tal-Ewropa wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman kkonvertew għall-Kristjaneżmu minflok l-Arjaneżmu. Il-Franċiż kienu jsejħu lilhom infushom "ir-Renju l-iżjed Kristjan ta' Franza".

It-Trattat ta' Verdun (843), qasam l-imperu ta' Karlumanju fi tliet partijiet. L-ikbar parti kienet Francia tal-Punent. Bejn wieħed u ieħor kienet l-istess bħal Franza moderna.

Id-dinastija Karolinġa ggvernat Franza sal-987, meta Hugues Capet sar Re ta'Franza. Dixxendenti tiegħu, il-Kapetinġi diretti, id-Dar ta' Valois u d-Dar ta' Bourbon unifikaw il-pajjiż permezz ta' ħafna gwerer u wirt dinatiku. Il-monarkija kienet fl-aqwa tagħha matul il-Seklu 17 fir-renju ta' Lwiġi XIV ta' Franza. Dak iż-żmien Franza kellha l-akbar popolazzjoni fl- Ewropa. Il-pajjiż kellu influwenzata fuq il-politika, l-ekonomija, u l-kultura Ewropea. Il-Franċiż sar il-lingwa komuni tad-diplomazija fl-affarijiet Internazzjonali. Ħafna mill-Illuminiżmu ġie minn Franza. Ix-xjenzati Franċiżi għamlu skoperti xjentifiċi importanti fis-Seklu 18. Barra minn hekk Franza invadiet ħafna artijiet fl-Ameriki, l-Afrika u l-Asja.

Franza kellha monarkija sar-Rivoluzzjoni Franċiża fl-1789. Ir-Re Lwiġi XVI u martu Marie Antoinette ġew maqtulin fl-1793. Eluf ta' ċittadini Franċiżi oħra kienu wkoll maqtula. Napuljun Bonaparte ħa kontroll tar-Repubblika fl-1799. Aktar tard għamel lilu nnifsu Imperatur tal-Ewwel Imperu (1804-1814). L-armati tiegħu ikkonkwistaw il=parti l-kbira tal-Ewropa kontinentali.

Fl-1815 wara l-aħħar telfa ta' Napuljun fil-Battalja ta' Waterloo, qamet monarkija oħra. Iktar tard fl-1852, Louis-Napuljun Bonaparte ħoloq it-Tieni Imperu . Louis-Napoléon tneħħa wara t-telfa fil-Gwerra Franko-Prussjana tal-1870. It-Tielet Repubblika ħadet post ir-reġim tiegħu.

Fis-sekli 18 u 19 Franza bniet imperu kolonjali kbir . Il-imperu kien fih partijiet mill-Afrika tal-Punent u l-Asja tax-Xlokk. Il-kultura u l-politika ta' dawn ir-reġjuni kienu influwenzati minn Franza. Ħafna eks-kolonji għandhom il-Franċiż bħala lingwa uffiċjali.

Il-pajjiż ra l=ġlied kemm fl-Ewwel Gwerra Dinjija u kemm fit-tieni. Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, miljuni mietu fit-trinek, aktar minn miljun minnhom fil-Battalja tas-Somme. Matul il-Tieni Gwerra Dinjija, in-Nazisti okkupaw Franza. L-Alleati niżlu l-art fin-Normandija fis-6 ta' Ġunju u nvadew in-Normandija u bdiet il-Battalja tan-Normandija. Il-forzi Ġermaniżi tilfu 'l Franza fi ftit xhur.

## Diviżjonijiet administrattivi

It-18-il reġjun wara ir-riforma tal-2015 nklużi Korsika (Corse, fuq il-lemin t’isfel) u l-ħames reġjuni barra l-Ewropa (fuq ix-xellug t’isfel).
Corse (Korsika)
Mill-2016 Franza maqsuma fi 18-il reġjun amministrattiv. 13 minnhom huma fi Franza Metropolitana. Korsika għandha stat differenti mill-12 l-oħra fir-reġjun Metropolitan u msejħa *collectivité territoriale*. Franza għandha wkoll ħames reġjuni barra l-Ewropa. Dawn ir-reġjuni għandhom l-istess stat bħal dawk Metropolitani.

Imbagħad Franza hi maqsuma f'101 *département* u d-départements huma maqsuma f'335 *arrondissement*. L-arrondissements huma mill-ġdid maqsuma f’2,054 *canton* u l-cantons huma maqsuma f' *commune*. Fl-1 ta' Jannar 2014, skont L-*Institut National de la Statistique et des Études Économiques* kien hemm 36,681 communes fi Franza, 36,554 minnhom fi Franza Metropolitana u 127 minnhom barra.

**Franza Metropolitana**

| Reġjun
 | Départements
 | Belt Kapitali
 |
| --- | --- | --- |
|  Auvergne-Rhône-Alpes
 | Ain, Allier, Ardèche, Cantal, Drôme, Isère, Loire, Haute-Loire, Puy-de-Dôme, Rhône, Savoie, Haute-Savoie
 |  Lyon
 |
|  Bourgogne-Franche-Comté
 | Côte-d’Or, Doubs, Jura, Nièvre, Haute-Saône, Saône-et-Loire, Yonne, Territoire de Belfort
 |  Dijon
 |
|  Bretagne
 | Côtes-d'Armor, Finistère, Ille-et-Vilaine, Morbihan
 |  Rennes
 |
|  Centre-Val de Loire
 | Cher, Eure-et-Loir, Indre, Indre-et-Loire, Loir-et-Cher, Loiret
 |  Orléans
 |
|  Corse (Korsika)
 | Corse-du-Sud, Haute-Corse
 |  Ajaccio
 |
| Grand Est
 | Ardennes, Aube, Marne, Haute-Marne, Meurthe-et-Moselle, Meuse, Moselle, Bas-Rhin, Haut-Rhin, Vosges
 |  Strasbourg (Strażburgu)
 |
| Hauts-de-France
 | Aisne, Nord, Oise, Pas-de-Calais, Somme
 |  Lille
 |
|  Île-de-France
 | Essonne, Hauts-de-Seine, Paris, Seine-et-Marne, Seine-Saint-Denis, Val-de-Marne, Val-d'Oise, Yvelines
 |  Paris (Pariġi)
 |
|  Normandie
 | [Calvados, Eure, Manche, Orne, Seine-Maritime
 |  Rouen
 |
|  Nouvelle-Aquitaine
 | Charente, Charente-Maritime, Corrèze, Creuse, Dordogne, Gironde, Landes, Lot-et-Garonne, Pyrénées-Atlantiques, Deux-Sèvres, Vienne, Haute-Vienne
 |  Bordeaux
 |
|  Occitanie
 | Ariège, Aude, Aveyron, Gard, Haute-Garonne, Gers, Hérault, Lot, Lozère, Hautes-Pyrénées, Pyrénées-Orientales, Tarn, Tarn-et-Garonne
 |  Toulouse
 |
|  Pays de la Loire
 | Loire-Atlantique, Maine-et-Loire, Mayenne, Sarthe, Vendée
 |  Nantes
 |
|  Provence-Alpes-Côte d’Azur
 | Alpes-de-Haute-Provence, Alpes-Maritimes, Bouches-du-Rhône, Hautes-Alpes, Var, Vaucluse
 |  Marseille (Marsilja)
 |

**Barra Franza Metropolitana**

| Isem
 | Stat kostituzzjonali
 | Belt kapitali
 | Post
 |
| --- | --- | --- | --- |
|  Guyane française
 | Reġjun barra Franza (*régions d'outre-mer*) u fl-istess ħin departiment barra Franza (*département d'outre-mer* jew DOM)
 | Cayenne
 | Amerika t'Isfel
 |
|  Guadeloupe
 | Reġjun barra Franza (*régions d'outre-mer*) u fl-istess ħin departiment barra Franza (*département d'outre-mer* jew DOM)
 | Basse-Terre
 | Karibew
 |
|  Martinique
 | Reġjun barra Franza (*régions d'outre-mer*) u fl-istess ħin departiment barra Franza (*département d'outre-mer* jew DOM)
 | Fort-de-France
 | Karibew
 |
|  Mayotte
 | Reġjun barra Franza (*régions d'outre-mer*) u fl-istess ħin departiment barra Franza (*département d'outre-mer* jew DOM)
 | Mamoudzou
 | Oċean Indjan
 |
|  Réunion
 | Reġjun barra Franza (*régions d'outre-mer*) u fl-istess ħin departiment barra Franza (*département d'outre-mer* jew DOM)
 | Saint-Denis
 | Oċean Indjan
 |

### Diviżjonijiet territorjali tal-Ewwel Repubblika Franċiża u l-Ewwel Imperu Franċiż

* Départements Franċiżi fl-1801 waqt il-Konsulat
* Départements Franċiżi fl-1812

## Gvern

Prefecture f'Upper Garonne (31; bil-Franċiż Haute-Garonne, bl-Oċċitan Nauta Garonne).
Franza għandha sistema ta' gvern semi-presidenzjali stabbilita mill-kostituzzjoni tal-Ħames Repubblika Franċiża. Il-Kostituzzjoni tiddikjar n-nazzjon bħala repubblika soċjali, indiviżibbli, sekulari u demokratika. tipprovdi wkoll għas-separazzjoni tal-poteri.

## Il-militar

 L-*aircraft carrier* nukleari *Charles de Gaulle*
Il-Gwardja Repubblikana Franċiża
Il-Forzi Armati Franċiż huma maqsumin f'erba' fergħat:

* *Armée de Terre* (Forza tal-Art)
* *Marine Nationale* (Forza Navali)
* *Armée de l'Air* (Forza tal-Ajru Force)
* *Gendarmerie Nationale* (Forza militari li taġixxi bħala Pulizija Nazzjonali Rurali)

Franza għandha madwar 359.000 ruħ fil-Militar u tonfoq 2.6% tal-Prodott Gross Domestiku (PGD) fid-difiża. Dan l-ogħla fl-Unjoni Ewropea. Franza u r-Renju Unit jonfqu 40%mill-baġit tad-difiża tal-UE. Madwar 10% tal-baġit għad-difiża ta' Franza jintefaq fuq l-Armi Nukleari.

## Relazzjonijiet barranin

Qoxra ta' passaport bijometriku Franċiż (bil-Franċiż: passeport français)
Franza hi membru tal-Ġnus Magħquda, infatti membru permanenti tal-Kunsill tas-Sigurtà tal-Ġnus Magħquda u għandu dritt tal-veto. Hi wkoll membru tal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ (WTO). Is-sedi ċentrali tal-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp (OECD), UNESCO u Interpol qegħdin Franza.

Franza kienet waħda mill-memmbri fundaturi tal-Unjoni Ewropea. Fis-snin 1960, Franza riedet teskludu r-Renju Unit mill-organizzazzjoni. Riedet tibni l-potenza ekonomija tagħha fl-Ewropa kontinentali u ssir wieħed mill-pajjiżi l-aktar influwenti fl-UE. Mis-snin , Franza u l-Ġermanja saru ħafna eqreb fil-pulitika tagħhom.
Franza illum hi membru tal-Organizzazzjoni tat-Trattat tal-Atlantiku ta' Fuq (NATO). Madankollu, taħt il-President de Gaulle kienet ħalliet il-kmand militari konġunt. Fl-1990, Franza ġiet ikkritikata għal provi tal-armi nukleari taħt l-art fil-Polineżja Franċiża. Franza kienet għal kollox kontra l-invażjoni tal-Iraq tal-2003. Franza għad għandha influwenz politika u ekonomika qawwija fil-kolonji li kellha fl-Afrika. Per eżempju hija pprovdiet għajnuna ekonomika u truppi fil-missjoni għaż-żamma tal-paċi fil-Côte d’Ivoire u Ċad.

## Ekonomija

L-ewwel Airbus A380 li tlesta, Toulouse, 2005
Franza hija membru tal-grupp G8 tal-pajjiżi industrijalizzati ewlenin. Franza għandha it-tmien l-ikbar konomija fid-dinja skont il-Prodott Gross Domestiku (PGD) (li jieħu kont kemm iqum biex tgħix fil-pajjiżi differenti u rati tal-inflazzjoni). Franza flimkien ma' 11-il-membru ieħor tal-Unjoni Ewropea nidiet l-euro fl-1 ta' Jannar 1999 u bdiet tużaha fl-2002.

L-ekonomija ta' Franza għandha kważi 2.9 miljun kumpannija reġistrata. Il-gvern għandu influwenza konsiderevoli fuq id-ditti tal-Ferrovija, l-Elettriku, l-Ajru, u t-Telekomunikazzjont (billi hu l-proprjetarju ta' kumpaniji kbar bħal SNCF (ferroviji) u EDF (elettriku)). Franza għandha industrija importanti tal-ajruspazju (disinn tal-ajruplani u vetturi spazjali) bl-industrija Airbus fir-ras. Tista' wkoll tvara razzi minn Guyane française.

Franza investiet ħafna fl-enerġija nukleari. Għalhekk Franza tipproduċi l-inqas dijossidu tal-karbonju fost is-seba' pajjiżi l-aktar industrijalizzati fid-dinja. Il-59 impjant nukleari jiġġeneraw il-parti l-kbira tal-elettriku prodott fil-pajjiż (78% fl-2006, minn 8% biss fl-1973, 24% fl-1980, u 75% fl-1990).

Franza hija l-ikbar produttur u esportatur agrikolu fl-Ewropa. Tesporta qamħ, tjur, prodotti tal-ħalib, ċanga, u majjal. Hi famuża wkoll għall-industrija tal-inbid. Franza rċeviet 10 biljun ewro fl-2006 mill-Komunità Ewropea bħala sussidji lill-bdiewa.

## Kultura

Musée du Louvre-Louvre Museum-Mużew tal-Louvre, Pariġi
Veduta mill-ajru tal-Palazz tal-Louvre u l-Park tat-Tuileries, fl-1 ta' Jannar 2018
### Lingwa

Il-Franċiż hi l-lingwa uffiċjali ta' Franza. Din appartjeni għall-grupp ta' lingwa Rumanzi li jinkludi t-Taljan u l-Ispanjol u oħrajn. Imbagħad hemm ukoll ħafna djaletti reġjonali. L-Alsazjan, djalett Ġermaniż jitkellmuh f'Alsace u f'partijiet ta' Lorraine fi Franza tal-Lvant. Il-Franċiż kien il-lingwa tad-diplomazija u l-kultura fl-Ewropa bejn is-Seklu 17 u u d-19 u għadu użat ħafna.

Xi nies fi Franza jitkellmu wkoll bil-Bask, Breton, Katalan, Korsikan, Ġermaniż, Fjamming u Occitan.

### Reliġjon

| Reliġjożità fi Franza |
| --- |
| reliġjon |  |  | perċentaġġ |  |
| Insara |    | 54% |
| Bla reliġjon |    | 31% |
| Misilmin |    | 4% |
| Lhud |    | 1% |
| Oħrajn jew bla opinjoni |    | 10% |
|  |

Faċċata tan-Nofsinhar u nava ta' Notre-Dame (Madonna bil-Franċiż) fl-2017, sentejn qabel in-nar, Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO
Franza hi stat sekulari u l-Kostituzzjoni tiggarantixxi l-libertà tar-reliġjon. Il-popolazzjoni hi bejn wieħed u ieħor, 51% Kattolika, 31% tan-nies huma anjostiċi jew atej, 4% huma Misilmin, 3% jgħidu li huma Protestanti u 1% jgħidu li huma Lhud. 10% huma minn reliġjonijiet oħra jew ma għandhomx opinjoni dwar ir-reliġjon.

Skont stħarriġ tal-opinjoni fl-2005:

* **34%** taċ-ċittadini Franċiżi jgħidu li *"jemmnu li hemm Alla"*.
* **27%** jgħidu li *"jemmnu li hemm xi spirtu jew qawwa tal-ħajja"*.
* **33%** jgħidu li *"ma jemmnux li hemm xi spirtu, Alla jew qawwa tal-ħajja."*.

### Letteratura

*It-Tliet Muskettieri* ta' Alexandre Dumas
Il-letteratura Franċiża bdiet fil-Medjuevu. Il-Franċiż kien maqsum f'bosta djaletti dak iż-żmien u l-ortografija kienet tvarja minn awtur għall-ieħor.

Matul is-Seklu 17, l-awturi ewlenin kienu Pierre Corneille, Jean Racine, Moliere Blaise Pascal u René Descartes.

Fis-sekli 18 u 19, il-letteratura Franċiża laħqet l-aqwa tagħha. Fis-seklu 18 kien raw saġġisti u moralisti bħal Voltaire u Jean-Jacques Rousseau. Ħafna mir-rumanzi Franċiżi famużi inkitbu fis-seklu 19 minn awturi bħal Victor Hugo, Alexandre Dumas u Jules Verne. Dawn kitbu rumanzi popolari bħall It-Tliet Muskettieri, Il-Konti ta' Monte Cristo, Għoxrin Elf Liga taħt il-Baħar u Il-Ħotbi ta' Notre-Dame. Fost il-kittieba tar-rumanzi tas-seklu 19 insibu 'l Emile Zola, Guy de Maupassant, Théophile Gautier u Stendhal.

### Arti

Claude Monet waqqaf il-moviment Impressionista (*Femme avec un parasol*, 1886, Musée d'Orsay).
La Goulue jasal fil-Moulin Rouge, ta' Toulouse-Lautrec (1892)
Il-bidu tal-arti Franċiża kien influwnzat ħafna mill-arti Fjamminga u Taljana fi żmien ir-Rinaxximent. L-iSkola tal-Pittura ta' Fontainebleau fir-rinaxximent kienet imnebbħa direttament minn pitturi Taljani bħal Primaticcio u Rosso Fiorentino, li tnejn kienu jaħdmu Franza. Tnejn mill-pitturi l-iżjed famużi ta' żmien il-Barokk, Nicolas Poussin u Claude Lorrain, kienu jgħixu l-Italja. Is-seklu 17 kien il-perjodu meta l-pittura Franċiża saret l-iżjed prominenti u individwalizzat ruħha permezz tal-klassiċiżmu. Il-priminstru ta' Lwiġi XIV Jean-Baptiste Colbert fl-1648 waqqaf l-Akkademja Rjali tal-Pittura u Skultura biex tipproteġi dawn l-artisti. u fl-1666 ħalaq l-Akkademja Franċiża f'Ruma, li għadha sejra, biex ikun hemm kuntatt dirett mal-artisti Taljani.

*Le Penseur* ta' Auguste Rodin (1902), Musée Rodin, Pariġi.
Fis-seklu 18, l-artisti Franċiżi żvillupaw l-istil rokoko, verżjoni iżjed intima tal-istil barokk ta' qabel. Ix-xogħlijiet tal-artisti appoġġati mill-qorti rjali Antoine Watteau, François Boucher u Jean-Honoré Fragonard huma eżempji mill-aħjar ta' dan l-istil. Ir-Rivoluzzjoni Franċiża ġabet bidliet kbar, billi Napuljun kien jiffavorixxi l-artisti tal-istil neoklassiku bħal Jacques-Louis David u l-*Académie des Beaux-Arts* li kellha ħafna influwenza stabbiliet l-istil magħruf bħala Akkademiżmu. F'din l-epoka Franza saret ċentru ta' ħolqien artistiku u l-ewwel nofs tas-seklu 19 kien iddominat minn żewħ movimenti, wieħed wara l-ieħor. L-ewwel kien ir-Romantiċiżmu b'Théodore Géricault u Eugène Delacroix, u mbagħad ir-Realiżmu b'Camille Corot, Gustave Courbet u Jean-François Millet, stil li spiċċa biex żviluppa fin-Naturaliżmu.

Fit-tieni nofs tas-seklu 19, l-influwenza ta' Franza fuq il-pittura saret saħansitra iżjed importanti, bl-iżvilupp ta' stili ġodda ta' pittura bħall-Impressjoniżmu u s-Simboliżmu. Il-pitturi impressjonisti l-iżjed famużi kienu Camille Pissarro, Édouard Manet, Edgar Degas, Claude Monet u Auguste Renoir. It-tieni ġenerazzjoni tal-pitturi tal-istil impressjonista Paul Cézanne, Paul Gauguin, Toulouse-Lautrec u Georges Seurat kienu wkoll fir-ras ta' evoluzzjonijiet artistiċi flimkien mal-artisti fauvisti Henri Matisse, André Derain u Maurice de Vlaminck. fil-bidu tas-seklu 29 Georges Braque u l-pittur Sspanjol Pablo Picasso, li kien jgħix Pariġi, żviluppaw il-Kubiżmu. Kien hemm pitturi oħra barranin li kienu joqogħdu u jaħdmu Pariġi jew fil-qrib, bħal Vincent van Gogh, Marc Chagall, Amedeo Modigliani u Wassily Kandinsky.

### Sports

Il-*Peloton* (tfisser "il-qattgħa" bil-Franċiż) tat-Tour de France
It-tiġrija tar-roti, Tour de France, li ssir kull Lulju hija wieħed mill-avvenimenti sportivi l-aktar magħrufa. Din-tellieqa tieħu tliet ġimgħat u twila madwar 3500 km, tgħaddi minn ħafna minn Franza u tintemm fiċ-ċentru ta' Pariġi, fl-*Avenue des Champs-Elysées*.

Il-Futbol hu sport ieħor popolari fi Franza. It-tim Franċiż rebaħ it-Tazza tad-Dinja tal-Futbol fl-1998 u l-Kampjonat Ewropew tal-Futbol fl-1984 u fl-2000.

Franza tospita wkoll tiġrija ta' 24 Siegħa tal-karozzi ta' Le Mans. Il-logħob tat-Tazza tad-Dinja tar-Rugby sar Franza fl-2007 u Franza spiċċat ir-raba'.

Franza kellha x'taqsam ħafna mal-Logħob Olimpiku Modern. Fl-aħħar tas-seklu 19, il-Baruni Pierre de Coubertin issuġġerixxa li jibda jsir il-Logħob Olimpiku mill-ġdid. Franza ospitat l-Olimpjadi tas-Sajf darbtejn, fl-1900 u 1924, f'Pariġi. Franza ospitat ukoll l-Olimpijadi tax-Xitwa tliet darbiet, fl-1924 f'Chamonix, fl-1968 f'Grenoble, u fl-1992 f'Albertville.

### Kċina

Terrina tas-salamun bil-ħabaq
Il-kċina Franċiża influwenzat l-istil tat-tisjir madwar l-Ewropa kollha, u l-koki Franċiżi jaħdmu fir-ristoranti madwar id-dinja.

L-"haute cuisine" bdewha koki famużi Franċiżi bħal François Pierre La Varenne (1615-1678) u l-kok ta' Napuljun, Marie-Antoine Careme ( 1784-1833). Dawn il-koki żviluppa stil eħfef ta ikel imqabbel mal-ikel tal-Medjuevu. Użaw inqas ħwawar u aktar ħxejjex aromatiċi u l-krema.

Il-kċina Franċiża fis-seklu 20 zviluppaha l-iżjed Auguste Escoffier (1846-1935)li kien ġenju fl-organizzazzjoni. Sab kif għandhom jiġu maniġġati ristoranti kbar, bħal f'lukanda kbira jew f'palazz, kif il-ħaddiema għandhom jiġu organizzati u kif il-menu għandu jitħejja. Huwa kellu metodi għall kollox. L-akbar kontribuzzjoni ta' Escoffier kienet il-pubblikazzjoni ta' *La Guide Culinaire* fl-1903, li stabbiliet l-fundamenti tat-tisjir Franċiż. Escoffier immaniġġa r-ristoranti u l-kċina fil-lukandi Savoy u Carlton f' Londra, ir-Ritz f'Pariġi. Forsi l-iżball ta' Escoffier kien li ħalla barra ħafna mill-karattru kulinari li nsibu fir-reġjuni ta' Franza.

Fis-seklu 20 il-Gastro-turiżmu u l-gwida *Michelin* għenu biex in-nies isiru jafu kemm hi għanja l-kċina tal-borġeżija u tal-gabillotti fil-kampanja Franċiża. Il-kċina ta' Gascogne kellha influwenza kbira fuq il-kċina tal-Lbiċ ta' Franza. Ħafna platti li darba kienu reġjonali infirxu b'varjazzjonijiet mal-pajjiż. Il-Ġobon u l-Inbid huma parti ewlenija tal-kċina.<ref Franza ta' Fuq in-nies jippreferu jużaw il-butir biex isajru waqt li fi Franza t'Isfel jippreferu ż-żejt taż-żebbuġa u t-tewm. Franza, kull reġjun għandu l-platti speċjali tiegħu bħax-*choucroute* f'Alsace, il-*quiche* f'Lorraine, il-*cassoulet* f'Languedoc-Roussillon u t-*tapenade* f'Provence-Alpes-Côte d'Azur.

F'Novembru 2010, UNESCO żid il-**gastronomija Franċiża** mal-lista tal-"patrimonju kulturali intanġibbli".

### Turiżmu

Il-Palazz ta' Versailles, waħda mid-destinazzjonijiet turistiċi l-aktar popolari fi Franza
Franza hija l-akbar destinazzjoni turistika fid-dinja. Fl-2007, 81.9 miljun turist barranin żaru Franza. Spanja it-tieni (58.5 miljun fl-2006) u l-iStati Uniti it-tielet (51.1 miljun fl-2006).
Fost l-attrazzjonijiet l-aktar famużi hemm it-Torri Eiffel u l-Arc de Triomphe f'Pariġi u Mont Saint Michel, fin-Normandija.

F'subborg fil-Lvant ta' Pariġi hemm Disneyland Ewropeja. din l-attrazzjoni infetħet fl-1992 u saret wkoll destinazzjoni turistika popolari fl-Ewropa.

## L-aktar bliet popolati (Franza Kontinentali)

* Pariġi
* Pariġi
* Pariġi
* Pariġi
* Pariġi
* Pariġi
* Pariġi
* Pariġi
* Marsilja
* Marsilja
* Lyon
* Lyon
* Lyon
* Lyon
* Lyon
* Lyon
* Lyon
* Lyon
* Toulouse
* Toulouse
* Nizza
* Nizza
* Nantes
* Strasbourg
* Montpellier
* Lille
* Rennes
* Reims
* Reims
* Le Havre
* Saint-Étienne
* Toulon
* Grenoble
* Dijon
* Dijon
* Angers
* Aix-en-Provence
* Nîmes
* Limoges
* Amiens
* Tours
* Le Mans
* Brest (Franza)
* Clermont-Ferrand
* Besançon
* Orleans
* Arles

## Gallerija tal-Bliet ta' Franza Kontinentali

* La Rochelle
* La Rochelle
* Albi
* Sélestat
* Sélestat
* Chantilly
* Narbonne, Aude
* Narbonne, Aude
* Rochefort, Charente Marítimo, Nueva Aquitanía, Franza
* Rochefort, Charente Marítimo, Nueva Aquitanía, Franza
* Rochefort, Charente Marítimo, Nueva Aquitanía, Franza
* Carcassonne, Occitania, Franza
* Carcassonne, Occitania, Franza
* Carcassonne, Occitania, Franza
* Carcassonne, Occitania, Franza
* Carcassonne, Occitania, Franza
* Carcassonne, Occitania, Franza
* Carcassonne, Occitania, Franza
* Carcassonne, Occitania, Franza
* Carcassonne, Occitania, Franza
* Carcassonne, Occitania, Franza
* Orange, Vaucluse, Franza
* Orange, Vaucluse, Franza
* Orange, Vaucluse, Franza
* Orange, Vaucluse, Franza
* Orange, Vaucluse, Franza
* Orange, Vaucluse, Franza
* San Quintín, Aisne
* Id-dar tal-Chanonges (seklu 13), Embrum, Hautes-Alpes
* Irissarry
* Troyes
* Aigues-Mortes
* Aigues-Mortes
* Aigues-Mortes
* Aigues-Mortes
* Aigues-Mortes
* Aigues-Mortes
* Aigues-Mortes
* Aigues-Mortes
* Aigues-Mortes
* Aigues-Mortes
* Aigues-Mortes

## Gallerija tal-Bliet ta' Franza Barranija

* Cayenne, Gujana Franċiża (Guyane Française)
* Matoury, Gujana Franċiża (Guyane Française)
* Veduta ta' Saint-George mix-xmara, Gujana Franċiża (Guyane Française)
* Saint-Laurent-du-Maroni, Gujana Franċiża (Guyane Française)
* Kourou, Gujana Franċiża (Guyane Française)
* Veduta tal-Xmara Approuague (Apuruaque fi Tupi). Huwa 335 km (208 mil) minn Regina, Gujana Franċiża (Guyane Française)
* Ouanary (Kreolo tal-Gujana Franċiża: Wannari), Gujana Franċiża (Guyane Française)
* Gujana Franċiża (Guyane Française)
* Muntanji Tumuk Humak fuq mappa mill-1891, deskritti biss bħala "Il-firxa tal-muntanji li taqsam il-Gujana mill-baċin tal-Amażonja."
* Veduta tax-Xmara Oyapock mill-Brażil lejn il-Gujana Franċiża (Guyane Française)
* Guisanbourg fl-1856 mix-Xmara Approuague, Gujana Franċiża (Guyane Française)
* Remire-Montjoly, Gujana Franċiża (Guyane Française)
* Basse-Terre, Guadalupe
* Pointe-à-Pitre, Guadalupe
* Martinique
* Fort-de-France, Martinique
* Mamoudzou, Mayotte
* Dembéni, Mayotte
* Saint-Denis, La Réunion/La Rényon
* Gustavia, Saint-Barthélemy
* Marigot, Saint-Martin
* Saint-Martin
* Saint-Pierre-et-Miquelon
* Saint-Pierre-et-Miquelon
* Matā'utu, Wallis et Futuna
* Ritratt tas-satellita tal-gżira meħud minn Terra/MODIS (24 ta' Settembru 2012)., Grande Terre hija l-akbar u l-gżira prinċipali ta' New Caledonia, li hija territorju ta' Franza.
* Kaledonja Ġdida
* Mappa tal-Kaledonja Ġdid
* Mappa tal-Kaledonja Ġdida
* Nouméa hija l-kapitali u l-akbar belt tal-kollettività speċjali Franċiża tal-Kaledonja l-Ġdida u hija wkoll l-akbar belt frankofona fl-Oċeanja
* Katidral, Nouméa hija l-kapitali u l-akbar belt tal-kollettività speċjali Franċiża tal-Kaledonja l-Ġdida u hija wkoll l-akbar belt frankofona fl-Oċeanja
* Fanal (Phare Amédée), Nouméa hija l-kapitali u l-akbar belt tal-kollettività speċjali Franċiża tal-Kaledonja l-Ġdida u hija wkoll l-akbar belt frankofona fl-Oċeanja
* Il-Musée de la Ville de Nouméa fuq Rue Jean Jaurès f'Nouméa, New Caledonia, Nofsinhar tal-Paċifiku, huwa l-ex town hall tal-belt (1880), Nouméa hija l-kapitali u l-akbar belt tal-kollettività speċjali Franċiża tal-Kaledonja l-Ġdida u hija wkoll l-akbar belt frankofona fl-Oċeanja
* "Fontaine Céleste" on the "Place des Cocotiers", Nouméa hija l-kapitali u l-akbar belt tal-kollettività speċjali Franċiża tal-Kaledonja l-Ġdida u hija wkoll l-akbar belt frankofona fl-Oċeanja
* L-Ajruport Internazzjonali ta' La Tontouta, magħruf ukoll bħala Nouméa - Ajruport Internazzjonali ta' La Tontouta (bil-Franċiż: Aéroport de Nouméa - La Tontouta; IATA: NOU, ICAO: NWWW), Kaledonja ġdida
* Pic Malaoui (687 m), Dumbéa, Provinċja tan-Nofsinhar, Kaledonja ġdida
* Le Mont-Dore, Provinċja tan-Nofsinhar, Kaledonja ġdida
* Lifou huwa komun ta' Franza fil-Provinċja tal-Gżejjer Lealtà tal-Kaledonja l-Ġdida fl-Oċean Paċifiku
* Wé hija belt żgħira fil-komun ta' Lifou, fil-Provinċja tal-Gżejjer Lealtà, New Caledonia
* Post tal-komun ta' Lifou (bl-aħmar) fi New Caledonia
* Il-Gżira Lifou
* Lifou mill-ispazju, Novembru 1990
* Tiga Island, imsejħa wkoll Tokanod, hija gżira żgħira fin-Nofsinhar tal-Oċean Paċifiku.
* Polynésie Française/Porinetia Farani
* Polynésie Française/Porinetia Farani
* Dent du Géant
* Tahiti (bil-Franċiż: Tahiti, storikament imsejħa Otaheite), Arċipelagu tas-Soċjetà., Polineżja Franċiża
* Tahaa (Tajtijan: Taha'a, li qabel kienet imsejħa wkoll 'Uporu), Gżejjer tas-Soċjetà, Polineżja Franċiża
* Tahaa (Tajtijan: Taha'a, li qabel kienet imsejħa wkoll 'Uporu)​, Gżejjer tas-Soċjetà, Polineżja Franċiża
* Tahaa (Tajtijan: Taha'a, li qabel kienet imsejħa wkoll 'Uporu)​, Gżejjer tas-Soċjetà, Polineżja Franċiża
* Tahaa (Tajtijan: Taha'a, li qabel kienet imsejħa wkoll 'Uporu), Gżejjer tas-Soċjetà, Polineżja Franċiża
* Il-Gżejjer tas-Soċjetà (Franċiż: Îles de la Société3 jew Archipel de la Société;5 Taħitjan: Tōtaiete mā o te fenua Tōtaiete mā), Polineżja Franċiża
* Bora Bora, Gżejjer tas-Soċjetà
* Motu One, Tahiti, il-Polineżja Franċiża. (Żona: 2.8 km)
* Maupihaa (Maupiha'a fit-Tahitian standard), Tahiti, Polineżja Franċiża
* Manuae (Gżejjer tas-Soċjetà), Tahiti, il-Polineżja Franċiża
* Bora Bora (Franċiż: Bora-Bora;​ Taħitjan: Pora Pora), Tahiti, il-Polineżja Franċiża
* Maupiti, Bora Bora, Tahiti, il-Polineżja Franċiża
* Mehetia (jew ukoll Meetia; Meheti'a fit-Tahitian standard), Tahiti, il-Polineżja Franċiża
* Huahine, Gżejjer tas-Soċjetà, Tahiti, il-Polineżja Franċiża
* Port ta' Papeete, Tahiti, Gżejjer tas-Soċjetà, il-Polineżja Franċiża
* Balieni f'Cook's Bay fuq il-Gżira ta' Moorea (Baleine baie de Cook à Moorea), Tahiti, il-Polineżja Franċiża

## Referenzi

## Ħoloq esterni

* Franza fis-CIA World Factbook
* Franza fuq *UCB Libraries GovPubs*
* Franza fuq DMOZ
* Franza fl-*Encyclopædia Britannica*
* Franza fl-Unjoni Ewropea
* Atlas ta' Franza fuq Wikimedja

Economija
* INSEE, National Institute of Statistics and Economic Studies
* OECD Statistiki ta' Franza

Kultura
* Cocorico! Kultura Franċiża
* *Contemporary French Civilization*, Università ta' Illinois

Turizmu
* FranceGuide Sit uffiċjali tal-uffiċju tat-turiżmu tal-Gvern Franċiż