# Bulgarija

| Repubblika tal-BulgarijaРепублика България |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Innu nazzjonali:Unity makes strength*
(Ingliż) *Unità tagħmel il-Qawwa* |
|  Pożizzjoni tal-Bulgarija (aħdar skur) – fil-kontinent Ewropew (aħdar ċar u aħdar skur) – fl-Unjoni Ewropea (aħdar ċar) |
| **Belt kapitali** (u l-ikbar belt)
 | Sofija ﻿ / ﻿
 |
| Lingwi uffiċjali | Bulgaru |
| **Gruppi etniċi**  | Bulgari |
| Gvern | Unitarja Parlamentari Repubblika |
|  -  | President | Rumen Radev (Румен Радев) |
|  -  | Viċi President | Iliana Iotova (Илияна Йотова) |
|  -  | Prim Ministru | Stefan Yanev (Стефан Янев) |
| Indipendenza |
|  -  | L-Ewwel Imperu Bulgaru | 681  |
|  -  | It-Tieni Imperu Bulgaru | 1185  |
|  -  | Stat modern | 1918–1938  |
|  -  | Prinċipat tal-Bulgarija | 19 ta Frar, 1878  |
|  -  | Indipendenza | 22 ta Settembru, 1908  |
| Sħubija fl-UE | 1 ta' Jannar, 2007 |
| Erja |
|  -  | Total | 110,994 km2 (105) 42,823 mil kwadru  |
|  -  | Ilma (%) | 0.3 |
| Popolazzjoni |
|  -  | stima tal-2011 | 7,364,570 (98) |
|  -  | ċensiment tal-/ | /  |
|  -  | Densità | 66.2/km2 (139) 171/mili kwadri |
| **PGD** (PSX) | stima tal-2012 |
|  -  | Total | $101.035 biljun (66) |
|  -  | Per capita | $13,789 (69) |
| **PGD** (nominali) | stima tal-2012 |
|  -  | Total | $53.545 biljun (72) |
|  -  | Per capita | $7,308 (76) |
| **IŻU** (2011) | ▲ 0.771 (għoli) (55) |
| Valuta | Euro (€) (`EUR`)  |
| Żona tal-ħin | EET (UTC+2) |
| Kodiċi telefoniku | 359 |
| TLD tal-internet | .bg |

Il-**Bulgarija** (Bulgaru: България, IPA: [bɤ̞ɫɡarijɐ]), uffiċjalment ir-**Repubblika tal-Bulgarija**, huwa pajjiż li jinsab fl-Ewropa tax-Xlokk. Dan huwa mdawwar bir-Rumanija fit-Tramuntana, is-Serbja u l-Maċedonja ta' Fuq fil-Punent, il-Greċja u t-Turkija fin-Nofsinhar u l-Baħar l-Iswed fil-Lvant. B'territorju ta' 110,994 kilometru kwadru (42,855 mi kw), il-Bulgarija hija l-14-il l-akbar pajjiż fl-Ewropa. Il-qagħda tagħha jagħmilha salib it-toroq storiku għaċ-ċiviltajiet differenti u għalhekk insibu hemm xi xogħol tal-metall, oġġetti reliġjużi u kulturali mill-aktar bikrija fid-dinja

Waħda mill-ewwel soċjetajiet fl-artijiet tal-Bulgarija tal-lum kienet il-kultura Karanovo (6,500 QK). Fis-6 sat-3 seklu QK, ir-reġjun kien kamp ta' battalja għat-Traċi, Persjani, Ċelti u Maċedonjani tal-qedem; L-istabbiltà waslet meta l-Imperu Ruman rebaħ ir-reġjun fis-sena 45 AD Wara li l-istat Ruman maqsum, reġgħu bdew l-invażjonijiet tribali fir-reġjun. Madwar is-6 seklu, dawn it-territorji ġew ikkolonizzati mill-ewwel Slavi. Il-Bulgari, immexxija minn Asparuh, attakkaw mill-artijiet tal-Bulgarija l-Kbira l-Qadima u invadew il-Balkani b'mod permanenti lejn l-aħħar tas-seklu 7. Huma stabbilixxew l-Ewwel Imperu Bulgaru, rikonoxxut b'rebħa permezz ta' trattat fis-sena 681 AD mill-Imperu Biżantin. Huwa ddomina l-biċċa l-kbira tal-Balkani u influwenza b'mod sinifikanti l-kulturi Slavi billi żviluppa l-iskrittura Ċirillika. L-Ewwel Imperu Bulgaru dam sal-bidu tas-seklu 11, meta l-imperatur Biżantin Bażilju II rebaħ u żarmah. Rewwixta Bulgara ta' suċċess fl-1185 stabbilixxiet it-Tieni Imperu Bulgaru, li laħaq il-quċċata tiegħu taħt ir-renju ta' Ivan Asen II (1218-1241). Wara bosta gwerer ħorox u ġlied fewdali, l-imperu ddiżintegra u fl-1396 waqa’ taħt il-ħakma Ottomana għal kważi ħames sekli.

Il-Gwerra Russo-Torka tal-1877-78 wasslet għall-formazzjoni tat-tielet u l-istat attwali Bulgaru, li ddikjara l-indipendenza mill-Imperu Ottoman fl-1908. Ħafna Bulgari etniċi tħallew barra mill-fruntieri tan-nazzjon il-ġdid, li qajjem sentimenti irredentisti li wasslu għal diversi kunflitti mal-ġirien tagħha u alleanzi mal-Ġermanja fiż-żewġ gwerer dinjija. Fl-1946, il-Bulgarija daħlet taħt il-Blokk tal-Lvant immexxi mis-Sovjetika u saret stat soċjalista. Il-Partit Komunista fil-gvern ċeda l-monopolju tiegħu fuq il-poter wara r-rivoluzzjonijiet tal-1989 u ppermetta elezzjonijiet multipartiti. Il-Bulgarija aktar tard saret demokrazija u ekonomija tas-suq. Minn meta adottat kostituzzjoni demokratika fl-1991, il-Bulgarija kienet repubblika parlamentari unitarja magħmula minn 28 provinċja, bi grad għoli ta' ċentralizzazzjoni politika, amministrattiva u ekonomika.

Il-Bulgarija għandha ekonomija bi dħul għoli. L-ekonomija tas-suq tagħha hija parti mis-Suq Uniku Ewropew u hija bbażata prinċipalment fuq is-servizzi, segwita mill-industrija (speċjalment il-bini tal-magni u t-tħaffir fil-minjieri) u l-agrikoltura. Il-pajjiż jiffaċċja kriżi demografika; il-popolazzjoni tagħha laħqet il-quċċata ta' 9 miljuni fl-1989 u minn dakinhar naqset għal inqas minn 6.4 miljuni fl-2024. Il-Bulgarija hija membru tal-Unjoni Ewropea, taż-Żona Schengen, tan-NATO u tal-Kunsill tal-Ewropa. Huwa wkoll membru fundatur tal-OSKE u kellu siġġu fil-Kunsill tas-Sigurtà tan-Nazzjonijiet Uniti tliet darbiet.

## Etimoloġija

L-isem Bulgarija huwa derivat mill-Bulgari, tribù ta' oriġini Torka li waqqaf l-Ewwel Imperu Bulgaru. Ismu mhux mifhum bis-sħiħ u huwa diffiċli li jiġi rintraċċat lura għal qabel is-seklu 4 wara Kristu, iżda possibbilment derivat mill-kelma Proto-Torka bulģha ("ħawwad", "ħawwad", "ħawwad") u d-derivattiv tagħha bulgak ("ribelljoni", "diżordni"). It-tifsira tista' tiġi estiża aktar għal "riwwixta", "inċita" jew "tipproduċi stat ta' diżordni", u għalhekk, fid-derivattiv, "disruptors". Gruppi tribali fl-Asja ta' ġewwa b'ismijiet fonoloġikament qrib kienu spiss deskritti f'termini simili, bħall-Buluoji, komponent tal-gruppi "Ħames Barbarians", li matul is-seklu 4 kienu murija bħala: "razza mħallta" u "dawk li jġibu l-problemi."

## Storja

### Preistorja u Antikità

Kuruna tad-deheb Odrisian fil-Mużew Nazzjonali tal-Istorja
Is-Sit ta' Solnitsata (Bulgaru: Солницата) kienet belt preistorika li tinsab fil-Bulgarija tal-lum, ħdejn il-belt moderna ta' Provadia. Kien l-eqdem ċentru tal-produzzjoni tal-melħ fl-Ewropa kontinentali (5500-4200 QK).
Is-Sit ta' Solnitsata
Fdalijiet ta' Neanderthal li jmorru lura għal madwar 150,000 sena ilu, jew il-Paleolitiku Nofsani, huma wħud mill-ewwel traċċi ta' attività umana fuq l-artijiet tal-Bulgarija moderna. Il-fdalijiet tal-Homo sapiens li nstabu hemm huma datati ċ. 47,000 sena BP. Dan ir-riżultat jirrappreżenta l-ewwel wasla tal-bnedmin moderni fl-Ewropa. Il-kultura Karanovo ħarġet c.  6,500 QK u kienet waħda minn diversi soċjetajiet Neolitiċi fir-reġjun li prosperaw permezz tal-agrikoltura. Il-kultura ta' nVarna ta' l-Età tar-Ram (il-5 millennju QK) hija kkreditata bl-invenzjoni tal-metallurġija tad-deheb. It-teżor assoċjat tan-Nekropoli ta' Varna fih l-eqdem ġojjellerija tad-deheb fid-dinja b’età approssimattiva ta' aktar minn 6,000 sena. It-teżor kien siewi fil-fehim tal-ġerarkija soċjali u l-istratifikazzjoni fis-soċjetajiet Ewropej tal-bidu.

It-Traċi, wieħed mit-tliet gruppi antenati primarji tal-Bulgari moderni, dehru fil-Peniżola Balkani xi żmien qabel is-seklu 12 QK. It-Traċi eċċellaw fil-metallurġija u taw lill-Griegi l-kulti Orfei u Dijonisjani, iżda baqgħu tribali u mingħajr stat. L-Imperu Persjan Akemenidi rebaħ partijiet tal-Bulgarija ta' llum (partikolarment il-Bulgarija tal-Lvant) fis-6 seklu QK u żamm kontroll fuq ir-reġjun sa 479 QK. L-invażjoni saret katalist għall-għaqda Thracian, u ħafna mit-tribujiet tagħha ngħaqdu taħt ir-Re Teres biex jiffurmaw ir-renju Odrysian fis-snin 470 QK. Ġie mdgħajjef u vassalizzat minn Filippu II tal-Maċedonja fl-341 QK, attakkat miċ-Ċelti fit-3 seklu, u fl-aħħar saret provinċja tal-Imperu Ruman fis-sena 45 AD. c.

Fl-aħħar tas-seklu 1 AD, il-ħakma Rumana ġiet stabbilita fil-Peniżola Balkani kollha u l-Kristjaneżmu beda jinfirex fir-reġjun madwar ir-4 seklu. Il-Bibbja Gotika, l-ewwel ktieb bil-lingwa Ġermaniża, inħoloq mill-isqof Gotiku Ulfilas f'dik li llum hija t-tramuntana tal-Bulgarija madwar is-sena 381. Ir-reġjun daħal taħt il-kontroll Biżantin wara l-waqgħa ta' Ruma fl-476. Il-Biżantini kienu involuti fi gwerra fit-tul. kontra l-Persja u ma setgħux jiddefendu t-territorji Balkani tagħhom minn rejds barbari. Dan ippermetta lis-Slavi jidħlu fil-Peniżola Balkani bħala marauders, prinċipalment minn żona bejn ix-Xmara Danubju u l-Muntanji Balkani magħrufa bħala Moesia. Gradwalment, l-intern tal-peniżola sar pajjiż tas-Slavi tan-Nofsinhar, li għexu taħt demokrazija. L-Islavi assimilaw it-Traċi parzjalment Hellenized, Romanized u Gothicized fiż-żoni rurali.

### L-Ewwel Imperu Bulgaru

L-Imperatur Simeon I: l-istilla ta' filgħodu tal-letteratura Slava, iċ-ċiklu epiku Slav ta' Alfons Mucha
Ftit wara r-rejd Slavi, Moesia ġiet invadiet għal darb'oħra, din id-darba mill-Bulgari taħt Khan Asparukh. Il-horde tagħhom kien fdal tal-Bulgarija l-Kbira l-Qadima, konfederazzjoni tribali estinta li tinsab fit-tramuntana tal-Baħar l-Iswed f’dik li llum hija l-Ukrajna u r-reġjun ta' Kuban. Asparukh attakka t-territorji Biżantini fil-Moesia u rebaħ it-tribujiet Slavi hemmhekk fis-sena 680. Ġie ffirmat trattat ta' paċi mal-Imperu Biżantin fis-sena 681, li mmarka t-twaqqif tal-Ewwel Imperu Bulgaru. Il-minoranza Bulgara ffurmat kasta governattiva magħquda mill-qrib.

Il-ħakkiema li laħqu warajh saħħew l-istat Bulgaru matul it-8 u d-9 sekli. Krum introduċa kodiċi bil-miktub ta 'liġijiet u waqqaf rejd Biżantin kbir fil-Battalja ta' Pliska, li fiha l-imperatur Biżantin Nikephoros I inqatel Boris I aboliti paganiżmu favur il-Kristjaneżmu Ortodoss tal-Lvant fl-864. Il-konverżjoni kienet segwita minn rikonoxximent Biżantin. tal-knisja Bulgara u l-adozzjoni tal-alfabett Ċirilliku, żviluppat fil-kapitali Preslav. Il-lingwa, ir-reliġjon u l-kitba komuni saħħew l-awtorità ċentrali u gradwalment għaqqdu lis-Slavi u l-Bulgari f'poplu magħqud li jitkellem lingwa Slava waħda. Età tad-deheb bdiet matul il-ħakma ta '34 sena ta' Simeon il-Kbir, li ssorvelja l-akbar espansjoni territorjali tal-istat.

Wara l-mewt ta Simeon, il-Bulgarija ddgħajjef bil-gwerer mal-Magyars u Pechenegs u t-tixrid tal-ereżija Bogomil. Preslav ttieħed mill-armata Biżantina fl-971 wara invażjonijiet konsekuttivi Rus u Biżantini. L-imperu rkupra fil-qosor mill-attakki taħt Samwel, iżda dan intemm meta l-imperatur Biżantin Basile II għeleb lill-armata Bulgara f'Klyuch fl-1014. Samwel miet ftit wara l-battalja, u sal-1018 il-Biżantini kienu rebħu l-Ewwel Imperu Bulgaru. Wara l-konkwista, Bażilju II evita r-ribelli billi ppreserva l-ħakma tan-nobbli lokali, integrahom fil-burokrazija u l-aristokrazija Biżantini, u ħeles lill-artijiet tagħhom mill-obbligu li jħallsu t-taxxi fid-deheb, u minflok ħalla t-taxxa in natura. Il-Patrijarkat Bulgaru kien ridott għal arċisqof, iżda żamm l-istatus awtoċefal u djoċesijiet tiegħu.

### It-Tieni Imperu Bulgaru

Il-ħitan tal-fortizza Tsarevets f'Veliko Tarnovo, il-kapitali tat-tieni imperu
Il-politiki interni Biżantini nbidlu wara l-mewt ta' Basile u faqqgħet sensiela ta' ribelljonijiet falluti, l-akbar minnhom kienet immexxija minn Peter Delyan. L-awtorità tal-imperu naqset wara telfa militari katastrofika f'Manzikert kontra s-Seljuks li jinvadu, u kompliet tfixkel mill-Kruċjati. Dan impedixxa tentattivi Biżantini ta' Ellenizzazzjoni u ħoloq art fertili għal aktar rewwixti. Fl-1185, in-nobbli tad-dinastija Asen, Ivan Asen I u Pietru IV, organizzaw rewwixta kbira u rnexxielhom jistabbilixxu mill-ġdid l-istat Bulgaru. Ivan Asen u Peter poġġew il-pedamenti tat-Tieni Imperu Bulgaru bil-kapitali tiegħu f'Tarnovo.

Kaloyan, it-tielet mill-monarki Asen, estenda l-ħakma tiegħu għal Belgrad u Ohrid. Huwa għaraf is-supremazija spiritwali tal-papa u rċieva kuruna rjali mingħand legat papali. L-imperu laħaq il-quċċata tiegħu taħt Ivan Asen II (1218-1241), meta l-fruntieri tiegħu espandew lejn il-kosta tal-Albanija, is-Serbja u l-Epiru, filwaqt li l-kummerċ u l-kultura iffjorixxu. Il-gvern ta' Iván Asen kien ikkaratterizzat ukoll minn tbegħid minn Ruma fi kwistjonijiet reliġjużi.

Id-dinastija Asen spiċċat fl-1257. Segwew kunflitti interni u attakki incessanti Biżantini u Ungeriżi, li ppermettew lill-Mongols jistabbilixxu s-sovranità fuq l-istat Bulgaru mdgħajjef. Fl-1277, ir-ragħaj tal-ħnieżer Ivaylo mexxa rewwixta kbira tal-bdiewa li keċċiet lill-Mongoli mill-Bulgarija u għal qosor għamluh imperatur. Huwa ġie mwaqqa’ fl-1280 minn sidien tal-art feudali, li l-kunflitti f’fazzjonijiet tagħhom wasslu biex it-Tieni Imperu Bulgaru jiddiżintegra f’dominji żgħar seklu 14. Dawn l-istati frammentati—żewġ tsardoms f’Vidin u Tarnovo u d-Despotat ta’ Dobrudzha—saru priża faċli għal theddida ġdida li ġejja mix-Xlokk: it-Torok Ottomani.

### ħakma Ottomana

Il-Battalja ta' Nikopolis fl-1396 mmarkat it-tmiem tal-istat Bulgaru medjevali.
L-Ottomani kienu impjegati bħala merċenarji mill-Biżantini fl-1340, iżda aktar tard saru invażuri fihom infushom. Is-Sultan Murad I ħa Adrianopli mingħand il-Biżantini fl-1362; Sofia waqgħet fl-1382, segwita minn Shumen fl-1388. L-Ottomani temmew il-konkwista tagħhom tal-artijiet Bulgari fl-1393 meta Tarnovo tkeċċa wara assedju ta' tliet xhur u l-Battalja ta' Nicopolis li ġabet magħha l-waqgħa tat-Tsardom ta' Vidin fl-1396. Sozopol kienet l-aħħar qagħda Bulgara li waqgħet, fl-1453. In-nobbli Bulgara ġiet eliminata sussegwentement u l-bdiewa skjavi minn kaptani Ottomani, filwaqt li ħafna mill-kleru edukat ħarbu lejn pajjiżi oħra.

Il-Bulgari ġew intaxxati ħafna (inkluż id-Devshirme, jew it-taxxa tad-demm), il-kultura tagħhom ġiet imrażżna, u esperjenzaw Iżlamizzazzjoni parzjali. L-awtoritajiet Ottomani stabbilixxew komunità amministrattiva reliġjuża msejħa Rum Millet, li kienet tirregola lill-Insara Ortodossi kollha irrispettivament mill-oriġini etnika tagħhom. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni lokali gradwalment tilfu l-kuxjenza nazzjonali distintiva tagħhom, u identifikaw lilhom infushom biss bil-fidi tagħhom. Il-kleru li baqa' f'xi monasteri iżolati żamm l-identità etnika tagħhom ħajja, u ppermetta s-sopravivenza tagħhom f’żoni rurali remoti, u fil-komunità Kattolika militanti fil-majjistral tal-pajjiż.

Hekk kif il-qawwa Ottomana bdiet tonqos, l-Awstrija ta’ Habsburg u r-Russja raw lill-Insara Bulgari bħala alleati potenzjali. L-Awstrijaċi l-ewwel appoġġaw rewwixta f'Tarnovo fl-1598, imbagħad it-tieni fl-1686, ir-Rewwixta ta' Chiprovtsi fl-1688, u finalment ir-ribelljoni ta' Karposh fl-1689. L-Imperu Russu afferma ruħu wkoll bħala protettur tal-Insara fl-artijiet Ottomani bit-Trattat ta' Küçük Kayn. fl-1774.

### Stat terz Bulgaru

Fruntieri tal-Bulgarija skond it-Trattat Preliminari ta' San Stefano
It-Trattat ta' San Stefano ġie ffirmat fit-3 ta' Marzu 1878 mir-Russja u l-Imperu Ottoman. Kellu jistabbilixxi prinċipat Bulgaru awtonomu li jinkludi l-Moesia, il-Maċedonja u t-Traċja, bejn wieħed u ieħor fit-territorji tat-Tieni Imperu Bulgaru, u din il-ġurnata issa hija festa pubblika msejħa Jum il-Ħelsien Nazzjonali. Il-potenzi l-kbar l-oħra immedjatament irrifjutaw it-trattat, u beżgħu li pajjiż daqshekk kbir fil-Balkani jista' jhedded l-interessi tagħhom. Ġie sostitwit bit-Trattat ta' Berlin, iffirmat fit-13 ta' Lulju. Hija pprevediet stat ferm iżgħar, il-Prinċipat tal-Bulgarija, li jinkludi biss il-Moesia u r-reġjun ta' Sofia, u li jħalli popolazzjonijiet etniċi Bulgari kbar barra l-pajjiż il-ġdid. Dan ikkontribwixxa b'mod sinifikanti għall-approċċ militaristiku għall-affarijiet barranin tal-Bulgarija matul l-ewwel nofs tas-seklu 20.

Il-prinċipal Bulgaru rebaħ gwerra kontra s-Serbja u inkorpora t-territorju semi-awtonomu Ottoman ta' Rumelia tal-Lvant fl-1885, u pproklama lilu nnifsu stat indipendenti fil-5 ta' Ottubru, 1908. Fis-snin ta’ wara l-indipendenza, il-Bulgarija saret dejjem aktar militarizzata u ta’ spiss tissejjaħ “ Il-Prussja tal-Balkani." Kien involut fi tliet kunflitti konsekuttivi bejn l-1912 u l-1918: żewġ gwerer Balkani u l-Ewwel Gwerra Dinjija. Wara telfa diżastruża fit-Tieni Gwerra Balkani, il-Bulgarija reġgħet sabet ruħha tiġġieled fuq in-naħa tat-telliefa bħala riżultat tal-alleanza tagħha mal-Poteri Ċentrali fl-Ewwel Gwerra Dinjija. Minkejja li qasam aktar minn kwart tal-popolazzjoni tiegħu f'armata ta' 1,200,000 bniedem u kiseb diversi rebħiet deċiżivi f'Doiran u Monastir, il-pajjiż kapitula fl-1918. Il-gwerra rriżultat f'telf territorjali sinifikanti u total ta' 87,500 suldat maqtula. Aktar minn 253,000 refuġjat mit-territorji mitlufa emigraw lejn il-Bulgarija bejn l-1912 u l-1929, u għamlu pressjoni addizzjonali fuq l-ekonomija nazzjonali diġà mħassra.

Bejn id-19 u d-29 ta' Ottubru, 1925, seħħ l-Inċident ta' Petrich, imlaqqam “il-Gwerra tal-Klieb Stray”, li kien kunflitt armat minuri. Il-Greċja invadiet il-Bulgarija, wara l-mewt ta' kaptan Grieg u sentinella f'idejn suldati Bulgari. Il-kunflitt ġie solvut mil-Lega tan-Nazzjonijiet u rriżulta f'rebħa diplomatika Bulgara. Is-Soċjetà ordnat waqfien mill-ġlied, l-irtirar tat-truppi Griegi mill-Bulgarija u l-ħlas ta' 45,000 lira lill-Bulgarija mill-Greċja.

Stampa:ASA-3K-7-342-28-Boris III of Bulgaria.jpegTsar Boris III
L-inkwiet politiku li rriżulta wassal għat-twaqqif ta' dittatorjat irjali awtoritarju mit-Tsar Boris III (1918-1943). Il-Bulgarija daħlet fit-Tieni Gwerra Dinjija fl-1941 bħala membru tal-Assi, iżda rrifjutat li tipparteċipa fl-Operazzjoni Barbarossa u salvat il-popolazzjoni Lhudija tagħha mid-deportazzjoni għall-kampijiet tal-konċentrament. Il-mewt f'daqqa ta' Boris III f'nofs l-1943 tefgħet lill-pajjiż f'taqlib politiku hekk kif il-gwerra daret kontra l-Ġermanja u l-moviment tal-gwerillieri komunista kiseb momentum. Il-gvern ta' Bogdan Filov sussegwentement naqas milli jikseb il-paċi mal-Alleati. Il-Bulgarija naqset milli tikkonforma mat-talbiet Sovjetiċi biex tkeċċi l-forzi Ġermaniżi mit-territorju tagħha, li rriżultat f'dikjarazzjoni ta' gwerra u invażjoni tal-USSR f'Settembru 1944. Il-Front Patrija ddominat mill-Komunisti ħataf il-poter, poġġa He temm il-parteċipazzjoni tal-Assi u ngħaqad man-naħa Alleata. sakemm spiċċat il-gwerra. Il-Bulgarija ftit sofriet ħsarat tal-gwerra u l-Unjoni Sovjetika ma talbitx riparazzjonijiet. Iżda l-kisbiet territorjali kollha li saru matul il-gwerra, bl-eċċezzjoni notevoli tan-Nofsinhar tad-Dobrudja, intilfu.

Il-kolp ta' stat tax-xellug tad-9 ta' Settembru, 1944 wassal għat-tneħħija tal-monarkija u l-eżekuzzjoni ta' bejn 1,000 u 3,000 dissidenti, kriminali tal-gwerra u membri tal-elite rjali ta' qabel. Iżda kien biss fl-1946 li wara referendum ġiet stabbilita repubblika popolari b'partit wieħed. Waqa' fl-isfera ta' influwenza Sovjetika taħt it-tmexxija ta' Georgi Dimitrov (1946-1949), li stabbilixxa stat Stalinista ripressiv. Żidiet severi fid-dejn seħħew fl-1960, 1977 u 1980. Bint Zhivkov Lyudmila saħħet il-kburija nazzjonali billi ppromwoviet il-wirt, il-kultura u l-arti Bulgari madwar id-dinja. Quddiem ir-rati tat-twelid li qed jonqsu fost il-maġġoranza etnika Bulgara, il-gvern ta' Zhivkov fl-1984 ġiegħel lill-minoranza etnika Torka tadotta ismijiet Slavi f'tentattiv biex iħassar l-identità tagħhom u jassimilahom. Dawn il-politiki wasslu għall-emigrazzjoni ta' madwar 300,000 Tork etniku lejn it-Turkija.

Il-Partit Komunista kien imġiegħel iċedi l-monopolju politiku tiegħu fl-10 ta' Novembru, 1989 taħt l-influwenza tar-Rivoluzzjonijiet tal-1989 Zhivkov irriżenja u l-Bulgarija bdiet tranżizzjoni għal demokrazija parlamentari. L-ewwel elezzjonijiet ħielsa f'Ġunju 1990 intrebħu mill-Partit Komunista, li issa jissejjaħ Partit Soċjalista Bulgaru. F'Lulju 1991, ġiet adottata kostituzzjoni ġdida li pprovdiet għal president elett relattivament dgħajjef u prim ministru responsabbli lejn il-leġiżlatura. Is-sistema l-ġdida inizjalment naqset milli ttejjeb l-istandards tal-għajxien jew toħloq tkabbir ekonomiku: il-kwalità medja tal-ħajja u l-prestazzjoni ekonomika baqgħu aktar baxxi milli taħt il-komuniżmu sa l-2000s Wara l-2001, il-kundizzjonijiet ekonomiċi, politiċi u ġeopolitiċi tjiebu ħafna, u l-Bulgarija kisbet livell għoli L-istatus tal-Iżvilupp tal-Bniedem fl-2003. Sar membru tan-NATO fl-2004 u pparteċipa fil-Gwerra tal-Afganistan. Wara bosta snin ta' riformi, ingħaqad mal-Unjoni Ewropea u mas-suq uniku fl-2007, minkejja t-tħassib tal-UE dwar il-korruzzjoni tal-gvern. Il-Bulgarija ospitat il-Presidenza tal-Kunsill tal-Unjoni Ewropea tal-2018 fil-Palazz Nazzjonali tal-Kultura f'Sofia.

## Ġeografija

Mappa ta' Topografika Bulgarija
Mappa ta' Topografika Bulgarija
Rila, l-ogħla firxa tal-muntanji fil-Balkani u fix-Xlokk tal-Ewropa
Il-Bulgarija huwa pajjiż ta' daqs medju li jinsab fix-Xlokk tal-Ewropa, fil-lvant tal-Balkani. It-territorju tiegħu jkopri erja ta' 110,994 kilometru kwadru (42,855 sq mi), filwaqt li l-fruntieri tal-art tagħha mal-ħames pajjiżi ġirien tagħha għandhom tul totali ta' 1,808 kilometri (1,123 mi), u l-kosta tagħha għandha tul ta' 354 kilometru (220 mi). ). Il-koordinati ġeografiċi tal-Bulgarija huma 43° N 25° E. L-aktar karatteristiċi topografiċi notevoli tal-pajjiż huma l-Pjanura tad-Danubju, il-Muntanji Balkani, il-Pjanura Traċja, u l-Massif ta' Rila-Rhodope. It-tarf tan-nofsinhar tal-Pjanura tad-Danubju jinżel 'il fuq fl-għoljiet tal-Balkani, filwaqt li d-Danubju jiddefinixxi l-fruntiera mar-Rumanija. Il-Pjanura Traċja hija bejn wieħed u ieħor trijangolari, tibda fix-Xlokk ta' Sofia u titwessa’ hekk kif tilħaq il-kosta tal-Baħar l-Iswed.

Il-Muntanji Balkani jgħaddu lateralment miċ-ċentru tal-pajjiż mill-punent għal-lvant. Il-Lbiċ muntanjuż għandu żewġ firxiet distinti tat-tip alpin: Rila u Pirin, li jmiss mal-Muntanji Rhodope aktar baxxi iżda aktar estensivi lejn il-lvant, u diversi muntanji ta' altitudni medja fil-punent, fil-majjistral u fin-nofsinhar, bħal Vitosha, Osogovo u Belasitsa. Musala, f'2,925 metru (9,596 pied), huwa l-ogħla punt kemm fil-Bulgarija kif ukoll fil-Balkani. Il-kosta tal-Baħar l-Iswed hija l-iktar punt baxx fil-pajjiż. Il-pjanuri jokkupaw madwar terz tat-territorju, filwaqt li l-plateaux u l-għoljiet jokkupaw 41%. Ħafna xmajjar huma qosra u għandhom livelli baxxi tal-ilma. L-itwal xmara li tinsab biss fit-territorju Bulgaru, l-Iskar, għandha tul ta' 368 kilometru (229 mi). L-Istruma u l-Maritsa huma żewġ xmajjar importanti fin-nofsinhar.

### Mountajna

* Mountajna Pirin (Пирин)
* Vihren Pic
* Mountajna Vitosha (Витоша)
* Mountajna Vitosha (Витоша)

### Idrografija

#### Xmajjar

* Nišava (Nishava, Нишава) Xmara
* Estrimon/Estrimón Xmara

### Fruntieri

Total tal-fruntieri tal-Bulgarija: 1,806 km, pajjiżi tal-fruntiera (5): il-Greċja 472 km; il-Maċedonja 162 km; Rumanija 605 km; Serbja 344 km; Turkija 223 km.

### Klima

Tipi klimatiċi tal-Bulgarija skond Köppen
Il-Bulgarija għandha klima varjata u li qed tinbidel, li tirriżulta mill-pożizzjoni tagħha fil-punt ta' laqgħa tal-mases tal-arja Mediterranja, oċeaniċi u kontinentali flimkien mal-effett ta' barriera tal-muntanji tagħha. Il-Bulgarija tat-Tramuntana hija bħala medja 1 °C (1.8 °F) aktar kesħin u tirreġistra 200 millimetru (7.9 in) aktar preċipitazzjoni minn reġjuni fin-Nofsinhar tal-Balkani. L-amplitudnijiet tat-temperatura jvarjaw b'mod sinifikanti f'żoni differenti. L-inqas temperatura rreġistrata hija -38.3 °C (-36.9 °F), filwaqt li l-ogħla hija 45.2 °C (113.4 °F). Preċipitazzjoni medja ta' madwar 630 millimetru (24.8 in) fis-sena, li tvarja minn 500 millimetru (19.7 in) fid-Dobrudja għal aktar minn 2,500 millimetru (98.4 in) fil-muntanji. Mases ta' arja kontinentali jġibu ammonti sinifikanti ta' borra matul ix-xitwa.

Meta wieħed iqis iż-żona relattivament żgħira tagħha, il-Bulgarija għandha klima varjabbli u kumplessa. Il-pajjiż jokkupa l-aktar parti tan-nofsinhar taż-żona tal-klima kontinentali, b'żoni żgħar fin-nofsinhar li jaqgħu fiż-żona tal-klima Mediterranja. Iż-żona kontinentali hija predominanti, minħabba li mases ta' arja kontinentali faċilment jidħlu fil-Pjanura Danubjana mingħajr ostakli. L-influwenza kontinentali, aktar b'saħħitha matul ix-xitwa, tipproduċi borra abbundanti; L-influwenza Mediterranja tiżdied matul it-tieni nofs tas-sajf u tipproduċi klima sħuna u niexfa. Il-Bulgarija hija suddiviża f'ħames żoni klimatiċi: żona kontinentali (pjanura tad-Danubian, pre-Balkani u l-widien ta' fuq tar-reġjun ġeomorfoloġiku tranżitorju); żona ta’ tranżizzjoni (pjanura ta' fuq tat-Traċja, il-biċċa l-kbira tal-widien ta' Struma u Mesta, il-widien sub-Balkani t’isfel); żona kontinentali-Mediterranja (iż-żoni l-aktar fin-nofsinhar tal-widien Struma u Mesta, il-muntanji Rhodope tal-Lvant, Sakar u Strandzha); Żona tal-Baħar l-Iswed tul il-kosta b'tul medju ta' 30-40 km ġewwa l-pajjiż; u żona alpina fil-muntanji 'l fuq minn 1000 m altitudni (Muntanji Balkani Ċentrali, Rila, Pirin, Vitosha, Muntanji Rhodope tal-Punent, eċċ.).

### Bijodiversità u konservazzjoni

Belogradchik Rocks huma fost il-ħafna żoni protetti fil-Bulgarija
L-interazzjoni tal-kundizzjonijiet klimatiċi, idroloġiċi, ġeoloġiċi u topografiċi pproduċiet varjetà relattivament wiesgħa ta' speċi ta' pjanti u annimali. Il-bijodiversità tal-Bulgarija, waħda mill-aktar sinjuri fl-Ewropa, hija ppreservata fi tliet parks nazzjonali, 11-il park naturali, 10 riżervi tal-bijosfera u 565 żona protetta. Tlieta u disgħin mill-233 speċi ta' mammiferi fl-Ewropa jinsabu fil-Bulgarija, flimkien ma' 49% ta' speċi ta' farfett u 30% ta' speċi ta' pjanti vaskulari. B'mod ġenerali, 41,493 speċi ta' pjanti u annimali huma preżenti. Mammiferi akbar b’popolazzjonijiet imdaqqsa jinkludu ċriev (106,323 individwu), ċingjal (88,948), golden jackals (47,293), u volpijiet ħomor (32,326). Il-perniċi jgħoddu madwar 328,000 individwu, li jagħmluhom l-aktar għasfur tal-kaċċa mifrux. Terz tal-għasafar kollha tat-tgħammir tal-Bulgarija jistgħu jinstabu fil-Park Nazzjonali ta' Rila, li jospita wkoll speċi tal-Artiku u alpini f'altitudni għolja. Il-flora tinkludi aktar minn 3,800 speċi ta' pjanti vaskulari, li minnhom 170 huma endemiċi u 150 huma kkunsidrati fil-periklu. Lista ta 'kontroll tal-akbar faqqiegħ fil-Bulgarija mill-Istitut tal-Botanika tidentifika aktar minn 1,500 speċi. Aktar minn 35% tal-wiċċ tad-dinja huwa miksi bil-foresti.

Fl-1998, il-gvern Bulgaru adotta l-Istrateġija Nazzjonali għall-Konservazzjoni tad-Diversità Bijoloġika, programm komprensiv li jfittex il-preservazzjoni tal-ekosistemi lokali, il-protezzjoni ta' speċi fil-periklu u l-konservazzjoni tar-riżorsi ġenetiċi. Il-Bulgarija għandha wħud mill-akbar żoni Natura 2000 fl-Ewropa, li jkopru 33.8% tat-territorju tagħha. Laħqet ukoll l-għan tagħha tal-Protokoll ta' Kjoto li tnaqqas l-emissjonijiet tad-dijossidu tal-karbonju bi 30 % bejn l-1990 u l-2009.

Il-Bulgarija tikklassifika fit-30 post fl-Indiċi tal-Prestazzjoni Ambjentali tal-2018, iżda għandha punteġġ baxx għall-kwalità tal-arja. Il-livelli tal-partikuli huma l-ogħla fl-Ewropa, speċjalment fiż-żoni urbani affettwati mit-traffiku tal-karozzi u l-impjanti tal-enerġija li jaħdmu bil-faħam. Waħda minnhom, l-impjant tal-enerġija tal-linjite Maritsa Iztok-2, qed tikkawża l-akbar ħsara lis-saħħa u lill-ambjent fl-Unjoni Ewropea. L-użu tal-pestiċidi fl-agrikoltura u sistemi skaduti tad-drenaġġ industrijali jipproduċu tniġġis estensiv tal-ħamrija u l-ilma. Il-kwalità tal-ilma bdiet titjieb fl-1998 u żammet xejra ta' titjib moderat. Aktar minn 75% tax-xmajjar tal-wiċċ jilħqu l-istandards Ewropej għal kwalità tajba.

## Gvern u Politika

Rumen Radev, President tal-Bulgarija
Pjazza Indipendenza f'Sofia - il-kwartieri ġenerali tal-Presidenza (lemin), l-Assemblea Nazzjonali (ċentru) u l-Kunsill tal-Ministri (xellug).
Il-Bulgarija hija demokrazija parlamentari li fiha l-prim ministru huwa l-kap tal-gvern u l-aktar uffiċċju eżekuttiv b'saħħtu. Is-sistema politika għandha tliet poteri: leġiżlattiv, eżekuttiv u ġudizzjarju, b’vot universali għaċ-ċittadini ta' aktar minn 18-il sena. Il-Kostituzzjoni tipprovdi wkoll għal possibbiltajiet ta' demokrazija diretta, jiġifieri petizzjonijiet nazzjonali u referenda. L-elezzjonijiet huma ssorveljati minn Kummissjoni Elettorali Ċentrali indipendenti li tinkludi membri tal-partiti politiċi ewlenin kollha. Il-partiti jridu jirreġistraw mal-kummissjoni qabel jipparteċipaw f'elezzjoni nazzjonali. Tipikament, il-prim ministru elett ikun il-kap tal-partit li jirċievi l-aktar voti fl-elezzjonijiet parlamentari, għalkemm dan mhux dejjem ikun il-każ.

B'differenza mill-prim ministru, is-setgħa interna tal-president hija aktar limitata. Il-president elett direttament jaġixxi bħala kap tal-istat u kmandant in-kap tal-forzi armati, u għandu l-awtorità li jirritorna abbozz għal aktar dibattitu, għalkemm il-parlament jista' jegħleb veto presidenzjali b'vot ta' maġġoranza sempliċi. Il-partiti politiċi jiltaqgħu fl-Assemblea Nazzjonali, korp ta' 240 deputat eletti għal perjodu ta' erba' snin b'vot popolari dirett. L-Assemblea Nazzjonali għandha s-setgħa li tippromulga liġijiet, tapprova l-baġit, tiskeda l-elezzjonijiet presidenzjali, tagħżel u tkeċċi lill-prim ministru u ministri oħra, tiddikjara gwerra, tħaddem truppi barra l-pajjiż, u tirratifika trattati u ftehimiet internazzjonali.

### Is-sistema politika

Il-Bulgarija hija repubblika parlamentari. Il-kap tal-gvern - il-Prim Ministru - għandu l-aktar pożizzjoni b’saħħitha tas-setgħa eżekuttiva. Il-kap tal-istat - il-President - primarjament għandu setgħat rappreżentattivi kif ukoll setgħat limitati tal-veto. Il-Bulgarija hija stat unitarju bi struttura ċentralizzata. Tikkonsisti minn 27 provinċja u provinċja kapitali metropolitana (Sofija-Grad). Il-gvernaturi reġjonali huma maħtura mill-gvern.

### Sistema legali

Il-Bulgarija għandha sistema legali tal-liġi ċivili. Il-ġudikatura hija sorveljata mill-Ministeru tal-Ġustizzja. Il-Qorti Amministrattiva Suprema u l-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni huma l-ogħla qrati tal-appell u jissorveljaw l-applikazzjoni tal-liġijiet fil-qrati subordinati. Il-Kunsill Ġudizzjarju Suprem jamministra s-sistema u jaħtar imħallfin. Is-sistema legali hija meqjusa mill-osservaturi nazzjonali u internazzjonali bħala waħda mill-aktar ineffiċjenti fl-Ewropa minħabba nuqqas ġenerali ta' trasparenza u korruzzjoni. L-infurzar tal-liġi jitwettaq minn organizzazzjonijiet prinċipalment subordinati għall-Ministeru tal-Intern. Id-Direttorat Ġenerali tal-Pulizija Nazzjonali (GDNP) jiġġieled il-kriminalità b'mod ġenerali u jżomm l-ordni pubbliku. Il-GDNP għandu 26,578 uffiċjal tal-pulizija fit-taqsimiet lokali u nazzjonali tiegħu. Ħafna mill-każijiet kriminali huma relatati mat-trasport, segwiti minn serq u reati relatati mad-droga; Ir-rati ta' omiċidju huma baxxi. Il-Ministeru tal-Intern imexxi wkoll is-Servizz tal-Pulizija tal-Fruntiera u l-Ġendarmerija Nazzjonali, fergħa speċjalizzata f'attivitajiet ta' kontra t-terroriżmu, ġestjoni ta' kriżi u kontroll tal-irvellijiet. Il-kontro-intelliġenza u s-sigurtà nazzjonali huma r-responsabbiltà tal-Aġenzija tas-Sigurtà Nazzjonali tal-Istat.

### Il-Bulgarija fl-UE

Hemm 17-il membru fil-Parlament Ewropew mill-Bulgarija.

Fil-Kunsill tal-UE, il-ministri nazzjonali jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politiki. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti tal-gvern Bulgaru, skont il-qasam tal-politika li jkun qed jiġi indirizzat.

Il-Kunsill tal-UE m’għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju, il-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur. Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta’ dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f’kull qasam ta’ politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Bulgari:Jan-Ġun 2018

Il-Kummissarju nominat mill-Bulgarija għall-Kummissjoni Ewropea hi Mariya Gabriel, li hi responsabbli għall-Innovazzjoni, ir-Riċerka, il-Kultura, l-Edukazzjoni u ż-Żgħażagħ.

Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f’kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ “rappreżentanza”.

Il-Bulgarija għandha 12-il rappreżentant fil-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta’ interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.

Il-Bulgarija għandha 12-il rappreżentant fil-Kumitat Ewropew tar-Reġjuni, l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.

Il-Bulgarija tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi Brussell. Bħala l-“ambaxxata għall-UE” tal-Bulgarija, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b’mod effettiv kemm jista’ jkun fl-UE.

L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b’mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun kbira l-ekonomija tal-pajjiż, aktar iħallas – u viċi versa. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b’mod ġenerali. Ċifri tal-2018 għall-Bulgarija:

* Nefqa totali tal-UE fil-Bulgarija – € 2.169 biljun (ekwivalenti għal 3.91 % tal-ekonomija Bulgara)
* Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.487 biljun (ekwivalenti għal 0.88 % tal-ekonomija Bulgara)

Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE mill-Bulgarija jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta’ toroq, is-sussidjar ta’ riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.

## Organizzazzjoni territorjali

Organizzazzjoni territorjali
Il-Bulgarija hija stat unitarju. Mis-snin tmenin, in-numru ta' unitajiet ta' ġestjoni territorjali varja minn sebgħa għal 27. Bejn l-1987 u l-1999, l-istruttura amministrattiva kienet tikkonsisti f'disa' provinċji (oblasti, singular oblast). Ġiet adottata struttura amministrattiva ġdida b'mod parallel mad-deċentralizzazzjoni tas-sistema ekonomika. Jinkludi 27 provinċja u provinċja waħda kapitali metropolitana (Sofia-Grad). Iż-żoni kollha jieħdu isimhom mill-ibliet kapitali rispettivi tagħhom. Il-provinċji huma suddiviżi f'265 muniċipalità. Il-muniċipalitajiet huma amministrati minn sindki, li huma eletti għal mandati ta' erba' snin, u minn kunsilli muniċipali eletti direttament. Il-Bulgarija hija stat ċentralizzat ħafna fejn il-gvernaturi reġjonali huma maħtura direttament mill-Kunsill tal-Ministri u l-provinċji u l-muniċipalitajiet kollha huma fil-biċċa l-kbira dipendenti fuqha għall-finanzjament.

Il-Bulgarija hija maqsuma f'27 reġjun amministrattiv, flimkien mar-reġjun tal-kapitali Sofia. Min-naħa tagħhom, dawn ir-reġjuni huma maqsuma f'264 muniċipalità. Li tinsab fix-Xlokk tal-Ewropa, il-Bulgarija tippreżenta eżenzjoni varjata ħafna.

## Ekonomija

Statistika tat-tkabbir ekonomiku (aħdar) u tal-qgħad (blu) mill-2001
Il-Bulgarija għandha ekonomija tas-suq miftuħ bi dħul għoli, fejn is-settur privat jammonta għal aktar minn 70 % tal-PDG. Minn pajjiż fil-biċċa l-kbira agrikolu b'popolazzjoni predominantement rurali fl-1948, sad-disgħinijiet il-Bulgarija kienet ttrasformat f'ekonomija industrijali, bir-riċerka xjentifika u teknoloġika fil-quċċata tal-prijoritajiet tal-infiq tal-baġit tagħha. L-ekonomija fil-biċċa l-kbira rkuprat matul perjodu ta' tkabbir mgħaġġel bosta snin wara, iżda l-paga medja ta’ 2,072 leva ($1,142) fix-xahar tibqa' l-aktar baxxa fl-UE.

Fl-2003, inkiseb baġit bilanċjat u l-pajjiż beda jkollu surplus is-sena ta' wara. L-ispejjeż ammontaw għal $21.15 biljun u d-dħul kien $21.67 biljun fl-2017. Il-biċċa l-kbira tan-nefqa pubblika fuq l-istituzzjonijiet tmur għas-sigurtà. Il-ministeri tad-difiża, tal-intern u tal-ġustizzja jirċievu l-akbar sehem mill-baġit annwali tal-gvern, filwaqt li dawk responsabbli għall-ambjent, it-turiżmu u l-enerġija jirċievu l-inqas fondi. It-taxxi jiffurmaw il-maġġoranza tad-dħul tal-gvern għal 30% tal-PGD. Il-Bulgarija għandha waħda mill-inqas rati ta' taxxa fuq id-dħul korporattiv fl-UE, b 'rata fissa ta' 10%. Is-sistema tat-taxxa hija fuq żewġ livelli. It-taxxa fuq il-valur miżjud, it-taxxi tas-sisa, it-taxxa korporattiva u t-taxxa fuq id-dħul personali huma nazzjonali, filwaqt li t-taxxi fuq il-proprjetà, il-wirt u l-vetturi jinġabru mill-awtoritajiet lokali. Il-prestazzjoni ekonomika tajba tal-bidu tas-snin 2000 naqqset id-dejn pubbliku minn 79.6 % fl-1998 għal 14.1 % fl-2008. Minn dakinhar tela' għal 22.6 % tal-PGD fl-2022, iżda jibqa' t-tieni l-iktar baxx fl-UE.

Business park f'Sofia, l-akbar ċentru ekonomiku tal-pajjiż
Fabbrika tal-elettronika fiż-żona ekonomika ta' Trakia qrib Plovdiv
Iż-żona ta' ppjanar ta' Yugozapaden hija l-aktar reġjun żviluppat bi prodott gross domestiku (PPP) per capita ta' $29,816 fl-2018. Tinkludi l-belt kapitali u l-provinċja tal-madwar ta' Sofia, li waħedhom jiġġeneraw 42% tal-prodott domestiku gross nazzjonali minkejja l-akkomodazzjoni biss 22% tal-popolazzjoni. Il-PDG per capita (f'PPP) u l-għoli tal-ħajja fl-2019 kienu ta' 53 u 52.8% tal-medja tal-UE (100%), rispettivament. Il-PGD PPP nazzjonali kien stmat għal $143.1 biljun fl-2016, b'valur per capita ta '$20,116. L-istatistika tat-tkabbir ekonomiku tqis it-tranżazzjonijiet illegali mill-ekonomija informali, li hija l-akbar fl-UE bħala perċentwal tal-produzzjoni ekonomika. Il-Bank Nazzjonali tal-Bulgarija joħroġ il-munita nazzjonali, il-lev, li hija marbuta mal-euro b'rata tal-kambju ta' 1.95583 lev għal kull euro.

Wara bosta snin konsekuttivi ta' tkabbir għoli, ir-riperkussjonijiet tal-kriżi finanzjarja tal-2007-2008 irriżultaw fi tnaqqis ta' 3.6 % tal-PDG fl-2009 u żieda fil-qgħad. Tkabbir pożittiv ġie restawrat fl-2010, iżda d-dejn bejn il-kumpaniji qabeż $59 biljun, li jfisser li 60% tal-kumpaniji Bulgari kollha kienu dejn reċiproku. Sal-2012, kien żdied għal $97 biljun, jew 227% tal-PGD. Il-gvern implimenta miżuri ta' awsterità stretti bl-inkoraġġiment tal-IMF u l-UE għal xi riżultati fiskali pożittivi, iżda l-konsegwenzi soċjali ta' dawn il-miżuri, bħaż-żieda fl-inugwaljanza fid-dħul u l-aċċellerazzjoni tal-migrazzjoni 'l barra, kienu "katastrofiċi" skont it-Trade Union Internazzjonali. Konfederazzjoni.

### Il-kummerċ u l-ekonomija

L-aktar setturi importanti tal-ekonomija tal-Bulgarija fl-2018 kienu l-industrija (23.1%), il-kummerċ bl-ingrossa u bl-imnut, it-trasport, l-akkomodazzjoni u s-servizzi tal-ikel (22.6 %), l-amministrazzjoni pubblika, id-difiża, l-edukazzjoni, is-saħħa tal-bniedem u l-attivitajiet ta’ xogħol soċjali (14.1 %).

Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 69 % tal-esportazzjonijiet tal-Bulgarija (il-Ġermanja 15 %, l-Italja 9 % u r-Rumanija 9 %), filwaqt li barra mill-UE 8 % jmorru fit-Turkija u 3 % fiċ-Ċina.

F'termini ta' importazzjonijiet, 64 % jiġu minn Stati Membri tal-UE (il-Ġermanja 12 %, l-Italja 8 % u r-Rumanija 7 %), filwaqt li barra mill-UE 10 % jiġu mir-Russja u 6 % mit-Turkija.

### Struttura u setturi

Il-forza tax-xogħol hija 3.36 miljun ruħ, li minnhom 6.8% huma impjegati fl-agrikoltura, 26.6% fl-industrija u 66.6% fis-settur tas-servizzi. L-estrazzjoni tal-metall u l-minerali, il-produzzjoni kimika, il-bini tal-magni, l-azzar, il-bijoteknoloġija, it-tabakk, l-ipproċessar tal-ikel u r-raffinar taż-żejt huma fost l-attivitajiet industrijali ewlenin. It-tħaffir fil-minjieri waħdu jimpjega 24,000 ruħ u jiġġenera madwar 5% tal-PGD tal-pajjiż; In-numru ta' impjegati fl-industriji kollha relatati mal-minjieri huwa 120,000. Il-Bulgarija hija l-ħames l-akbar produttur tal-faħam fl-Ewropa. Id-depożiti lokali ta' faħam, ħadid, ram u ċomb huma vitali għas-setturi tal-manifattura u l-enerġija. Id-destinazzjonijiet ewlenin għall-esportazzjonijiet Bulgari barra l-UE huma t-Türkiye, iċ-Ċina u s-Serbja. Ħafna mill-esportazzjonijiet huma prodotti manifatturati, makkinarju, kimiċi, fjuwil u ikel. Żewġ terzi tal-esportazzjonijiet tal-ikel u agrikoli jmorru lejn pajjiżi tal-OECD.

Il-produzzjoni tal-qamħ żdiedet minn dakinhar, bl-istaġun 2016-2017 irreġistra l-ogħla produzzjoni tal-qamħ f'għaxar snin. Qamħirrum, xgħir, ħafur u ross huma wkoll imkabbra. Tabakk orjentali ta 'kwalità huwa uċuħ tar-raba' industrijali importanti. Il-Bulgarija hija wkoll l-akbar produttur fid-dinja tal-lavanda u taż-żejt tal-ward, it-tnejn li huma użati ħafna fil-fwejjaħ. Fis-settur tas-servizzi, it-turiżmu huwa kontributur sinifikanti għat-tkabbir ekonomiku. Sofia, Plovdiv, Veliko Tarnovo, ir-resorts kostali Albena, Golden Sands u Sunny Beach u r-resorts tax-xitwa Bansko, Pamporovo u Borovets huma wħud mill-aktar postijiet li jżuruha nies it-turisti. Ħafna mill-viżitaturi huma Rumeni, Torok, Griegi u Ġermaniżi. It-turiżmu jiġi promoss ukoll permezz tas-sistema ta' 100 sit turistiku.

### Xjenza u teknoloġija

Kwartieri ġenerali tal-Akkademja Bulgara tax-Xjenzi f'Sofia
It-tnedija tas-satellita BulgariaSat-1 ta' SpaceX
L-infiq fuq ir-riċerka u l-iżvilupp jammonta għal 0.78% tal-PGD, bil-maġġoranza tal-finanzjament pubbliku għar-R&Ż imur għall-Akkademja tax-Xjenzi Bulgara (BAS). Kumpaniji privati ​​ammontaw għal aktar minn 73% tan-nefqa fuq lR&D u impjegaw 42% tat-22,000 riċerkatur tal-Bulgarija fl-2015. Fl-istess sena, il-Bulgarija kklassifikat fid-39 post minn 50 pajjiż fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Bloomberg, billi kienet l-ogħla punteġġ fl-edukazzjoni (24) u l-inqas fl-edukazzjoni. manifattura b'valur miżjud (48th). Il-Bulgarija ġiet ikklassifikata fit-38 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023.

Minkejja n-nuqqas ta' fondi, ir-riċerka fil-kimika, ix-xjenza tal-materjali u l-fiżika għadha b'saħħitha. Ir-riċerka fl-Antartika titwettaq b'mod attiv permezz tal-Bażi San Kliment Ohridski fuq il-Gżira Livingston fil-Punent tal-Antartika. Is-settur tat-teknoloġija tal-informazzjoni u l-komunikazzjoni (ICT) jiġġenera tlieta fil-mija tal-produzzjoni ekonomika u jimpjega 40,000 sa 51,000 inġinier tas-softwer. Il-pajjiż huwa mexxej reġjonali fil-kompjuters ta 'prestazzjoni għolja: jopera Avitohol, l-aktar superkompjuter b'saħħtu fix-Xlokk tal-Ewropa, u se jospita wieħed mit-tmien superkompjuters EuroHPC petascale.

### Infrastruttura

Highway Trakia
It-Highway Trakia enfasizzat bl-aħmar u l-isfar
Is-servizzi tat-telefon huma disponibbli b'mod wiesa' u linja trunk diġitali ċentrali tgħaqqad il-biċċa l-kbira tar-reġjuni. Vivacom (BTC) jaqdi aktar minn 90% tal-linji fissi u huwa wieħed minn tliet operaturi li joffru servizzi mobbli, flimkien ma 'A1 u Telenor. Il-penetrazzjoni tal-internet kienet ta' 69.2% tal-popolazzjoni ta' bejn 16 u 74 sena u 78.9% tad-djar fl-2020.

Il-lokazzjoni ġeografika strateġika tal-Bulgarija u s-settur tal-enerġija żviluppat tagħha jagħmluha ċentru ewlieni tal-enerġija Ewropew minkejja li m'għandhiex depożiti sinifikanti ta' fjuwils fossili. L-impjanti tal-enerġija termali jiġġeneraw 48.9% tal-elettriku, segwiti mill-enerġija nukleari mir-reatturi Kozloduy (34.8%) u sorsi rinnovabbli (16.3%). It-tagħmir għat-tieni impjant tal-enerġija nukleari f'Belene ġie akkwistat, iżda d-destin tal-proġett għadu inċert. Il-kapaċità installata tammonta għal 12,668 MW, li tippermetti lill-Bulgarija taqbeż id-domanda domestika u tesporta l-enerġija.

In-netwerk nazzjonali tal-awtostradi għandu tul totali ta' 19,512 kilometru (12,124 mi), li minnhom 19,235 kilometru (11,952 mi) huma pavimentati. Il-ferroviji huma mezz importanti ta' trasport tal-merkanzija, għalkemm it-toroq iġorru proporzjon dejjem akbar ta' merkanzija. Il-Bulgarija għandha 6,238 kilometru (3,876 mi) ta' ferroviji, b'kollegamenti ferrovjarji disponibbli għar-Rumanija, it-Turkija, il-Greċja u s-Serbja, u ferroviji express li jservu rotot diretti lejn Kyiv. Sofia hija ċ-ċentru tal-ivvjaġġar bl-ajru tal-pajjiż, filwaqt li Varna u Burgas huma l-portijiet ewlenin tal-kummerċ bil-baħar.

## Demografija

Skont l-istima uffiċjali tal-gvern għall-2022, il-popolazzjoni tal-Bulgarija tikkonsisti f'6,447,710 ruħ, minn 6,519,789 fl-aħħar ċensiment uffiċjali fl-2021. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni, 72.5%, tgħix f'żoni urbani. Fl-2019, Sofia hija l-aktar ċentru urban popolat b'1,241,675 ruħ, segwita minn Plovdiv (346,893), Varna (336,505), Burgas (202,434) u Ruse (142,902). Il-Bulgari huma l-grupp etniku ewlieni u jiffurmaw 84.6% tal-popolazzjoni. Il-minoranzi Torok u Roma jirrappreżentaw 8.4 u 4.4%, rispettivament; Madwar 40 minoranza iżgħar jiffurmaw 1.3%, u 1.3% ma jidentifikawx ma 'grupp etniku. Il-minoranza Roma ħafna drabi hija sottovalutata fid-dejta taċ-ċensiment u tista' tirrappreżenta sa 11 % tal-popolazzjoni. Id-densità tal-popolazzjoni hija 55-60 għal kull kilometru kwadru (l-aħħar sena 2023), kważi nofs il-medja tal-Unjoni Ewropea.

Ħafna tfal jitwieldu minn nisa mhux miżżewġin. Fl-2024, ir-rata medja tal-fertilità totali (TFR) fil-Bulgarija kienet ta' 1.59 tifel/tifla għal kull mara, żieda żgħira minn 1.56 fl-2018, u ferm ogħla mill-baxx storiku ta' 1.1 fl-1997, iżda xorta taħt ir-rata ta' sostituzzjoni ta' 2.1 u konsiderevolment taħt il-livell baxx storiku ta' 1.1 fl-1997. massimu storiku ta' 5.83 tifel għal kull mara fl-1905. Il-Bulgarija għalhekk għandha waħda mill-eqdem popolazzjonijiet fid-dinja, b'età medja ta' 43 sena. Barra minn hekk, terz tad-djar kollha huma magħmula minn persuna waħda u 75.5% tal-familji m'għandhomx tfal taħt is-16-il sena. Ir-rati tat-twelid li jirriżultaw huma fost l-aktar baxxi fid-dinja filwaqt li r-rati tal-imwiet huma fost l-ogħla.

Il-Bulgarija għandha punteġġ għoli fl-ugwaljanza bejn is-sessi, u tinsab fit-18-il post fir-Rapport Globali dwar id-Diskrepanza bejn is-Sessi tal-2018. Fl-2021, l-aġenzija tar-riċerka tas-suq Reboot Online kklassifikat lill-Bulgarija bħala l-aħjar pajjiż Ewropew għan-nisa biex jaħdmu. Il-Bulgarija għandha l-ogħla proporzjon ta' riċerkaturi nisa fl-ICT fl-UE, kif ukoll it-tieni l-ogħla proporzjon ta' nisa fis-settur tat-teknoloġija b’44.6 % tal-forza tax-xogħol.

#### Gruppi etniċi fil-Bulgarija (ċensiment tal-2021)

* Bulgari (84.57%)
* Torok Bulgari (8.40%)
* Romanis (4.41%)
* Oħrajn (1.31%)
* Mhux iddikjarat (1.31%)

### Edukazzjoni

Ir-Rettorat tal-Università ta' Sofia
L-istudenti Bulgari kienu fost l-ogħla punteġġ fid-dinja f'termini ta' qari fl-2001, b'rendiment aħjar mill-kontropartijiet Kanadiżi u Ġermaniżi tagħhom; Sal-2006, il-punteġġi tal-qari, tal-matematika u tax-xjenza kienu naqsu. Sal-2018, l-istudji tal-Programm għall-Valutazzjoni tal-Istudenti Internazzjonali sabu li 47% tal-istudenti tad-disa’ grad kienu funzjonalment illitterati fil-qari u x-xjenza. Il-litteriżmu bażiku medju jibqa' għoli għal 98.4% mingħajr differenzi sinifikanti bejn is-sessi. Il-Ministeru tal-Edukazzjoni u x-Xjenza jiffinanzja parzjalment skejjel pubbliċi, kulleġġi u universitajiet, jistabbilixxi kriterji għall-kotba u jissorvelja l-proċess tal-pubblikazzjoni. L-edukazzjoni fl-iskejjel pubbliċi primarji u sekondarji hija b'xejn u obbligatorja. Il-proċess ikopri 12-il grad, li fihom il-gradi minn wieħed sa tmienja huma primarji u l-gradi disgħa sat-tnax huma fil-livell sekondarju. L-edukazzjoni ogħla tikkonsisti fi grad ta' baċellerat ta' 4 snin u grad ta' master ta' sena. L-istituzzjoni ta' edukazzjoni ogħla fl-ogħla grad fil-Bulgarija hija l-Università ta' Sofia.

#### Universitajiet

Fil-Bulgarija hemm 52 università.

L-universitajiet pubbliċi tar-riċerka huma dawk li huma ffinanzjati mill-istat u jiffokaw fuq il-kwalità tar-riżultati tar-riċerka tagħhom.

### Lingwa

Il-Bulgaru huwa l-unika lingwa bi status uffiċjali. Jappartjeni għall-grupp ta’ lingwi Slavi iżda għandu għadd ta' pekuljaretajiet grammatikali li jiddistingwuh minn lingwi Slavi oħra: dawn jinkludu morfoloġija verbali kumplessa (li tikkodifika wkoll distinzjonijiet fl-evidenza), in-nuqqas ta' każijiet nominali u infiniti, u l- użu ta' artikolu definit b'suffiss.

### Reliġjon

Il-Katidral Alexander Nevsky, li jinsab f'Sofia (il-Bulgarija), huwa wieħed mill-akbar għaxar katidrali Ortodossi fid-dinja, b'erja ta' 3,170 m² u għoli ta' 53 m.
Il-Katidral Alexander Nevsky, li jinsab f'Sofia (il-Bulgarija), huwa wieħed mill-akbar għaxar katidrali Ortodossi fid-dinja, b'erja ta' 3,170 m² u għoli ta' 53 m.
Il-Bulgarija hija stat sekulari bil-libertà tar-reliġjon garantita mill-kostituzzjoni, iżda l-Kristjaneżmu Ortodoss tal-Lvant huwa indikat bħala r-reliġjon tradizzjonali tal-pajjiż. Madwar żewġ terzi tal-Bulgari jidentifikaw bħala Kristjani Ortodossi tal-Lvant. Il-Knisja Ortodossa Bulgara kienet l-ewwel knisja minbarra l-Erba’ Patrijarkati Antiki tal-Knisja Ortodossa tal-Lvant—f’Kostantinopli, Lixandra, Antijokja, u Ġerusalemm—u l-ewwel knisja nazzjonali li kisbet status awtoċefali fl-927 AD. C. Il-Patrijarkat Bulgaru għandu 12-il djoċesi u aktar minn 2000 saċerdot.

Il-Musulmani huma t-tieni l-akbar komunità reliġjuża, li jiffurmaw madwar 10% tal-kompożizzjoni reliġjuża ġenerali tal-Bulgarija. Stħarriġ tal-2011 fuq 850 Musulman fil-Bulgarija sab li 30% sejħu lilhom infushom reliġjużi profondament u 50% sempliċement reliġjużi. Skont l-istudju, xi tagħlim reliġjuż, bħall-funeral Iżlamiku, ġie tradizzjonalment inkorporat u pprattikat ħafna, filwaqt li oħrajn importanti huma inqas osservati, bħat-talb Musulman jew l-astensjoni milli tixrob l-alkoħol, tiekol majjal, u koabitazzjoni.

Reliġjonijiet ewlenin oħra huma l-Kattoliċiżmu Ruman u l-Ġudaiżmu, li l-istorja tagħhom fil-Bulgarija tmur lura għall-bidu tal-Medju Evu, il-Knisja Appostolika Armena, u diversi denominazzjonijiet Protestanti, kollha jirrappreżentaw madwar 2% tal-popolazzjoni tal-Bulgarija. Numru dejjem jikber ta’ Bulgari huma irreliġjużi jew mhux affiljati ma’ xi reliġjon, perċentwal li ilu jikber b'rata mgħaġġla matul l-aħħar 20 sena, minn 3.9% fl-2001, għal 9.3% fl-2011 u 15.9% fl-2021.

Skont l-aħħar ċensiment tal-2021, id-denominazzjonijiet reliġjużi tal-popolazzjoni huma dawn li ġejjin: Kristjani (71.5%), Iżlamiċi (10.8%), reliġjonijiet oħra (0.1%). Barra minn hekk, 12.4% ma kienu affiljati ma' ebda reliġjon jew ma' rrispondewx.

## Kultura

It-teatru Ruman ta' Plovdiv, il-Kapitali Ewropea tal-Kultura 2019
Monasteru ta' Rila, ċentru spiritwali importanti għall-Bulgari
Kuker f'Lesichovo
Mużew Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Bulgarija
Il-kultura Bulgara kontemporanja tgħaqqad il-kultura formali li għenet biex tinħoloq kuxjenza nazzjonali lejn tmiem il-ħakma Ottomana mat-tradizzjonijiet folkloristiċi antiki. Element essenzjali tal-folklor Bulgaru huwa n-nar, użat biex ikeċċi l-ispirti ħżiena u l-mard. Ħafna minnhom huma personifikati bħala sħaħar, filwaqt li ħlejjaq oħra bħal zmey u samodiva (veela) huma gwardjani benevolenti jew tricksters ambivalenti. Xi ritwali kontra l-ispirti ħżiena baqgħu ħajjin u għadhom ipprattikati, l-aktar kukeri u survakari. Martenitsa hija wkoll iċċelebrata ħafna. In-nestinarstvo, żfin tan-nar ritwali ta' oriġini Thracian, huwa inkluż fil-lista tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-UNESCO. Disa 'oġġetti storiċi u naturali huma Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO: Park Nazzjonali ta' Pirin, Riserva Naturali ta' Sreburna, Madara Horseman, oqbra Thracian f'Sveshtari u Kazanlak, Monasteru ta' Rila, Knisja Boyana, Knejjes tal-grotta ta' Ivanovo u l-belt antika ta' Nesebar. Il-Monasteru ta' Rila ġie stabbilit minn San Ġwann ta' Rila, il-qaddis patrun tal-Bulgarija, li ħajtu kienet is-suġġett ta' bosta rakkonti letterarji sa minn żminijiet medjevali.

It-twaqqif tal-iskejjel letterarji ta' Preslav u Ohrid fis-seklu 10 huwa assoċjat ma' perjodu tad-deheb fil-letteratura Bulgara matul il-Medju Evu. L-enfasi tal-iskejjel fuq l-Iskrittura Kristjana għamlet l-Imperu Bulgaru ċentru tal-kultura Slava, u ġabet lis-Slavi taħt l-influwenza tal-Kristjaneżmu u pprovdiethom b'lingwa miktuba. L-alfabett tiegħu, l-iskrittura Ċirillika, ġie żviluppat mill-Iskola Letterarja Preslav. L-Iskola Letterarja Tarnovo, min-naħa l-oħra, hija assoċjata ma' età tal-fidda ta' letteratura definita minn manuskritti ta' kwalità għolja fuq temi storiċi jew mistiċi taħt id-dinastiji Asen u Shishman. Bosta kapolavuri letterarji u artistiċi ġew meqruda mir-rebħiet Ottomani, u l-attivitajiet artistiċi ma qamux mill-ġdid qabel ir-Rinaxximent Nazzjonali fis-seklu 19. Ix-xogħol enormi ta' Ivan Vazov (1850-1921) kopra l-ġeneri kollha u mess l-aspetti kollha tas-soċjetà Bulgara, qabbad xogħlijiet ta' qabel il-Liberazzjoni mal-letteratura tal-istat li għadu kif ġie stabbilit. Xogħlijiet ta' wara notevoli huma Bay Ganyo ta' Aleko Konstantinov, il-poeżija Nietzschean ta' Pencho Slaveykov, il-poeżija Simbolista ta' Peyo Yavorov u Dimcho Debelyanov, ix-xogħlijiet ispirati mill-Marxist ta' Geo Milev u Nikola Vaptsarov, u r-rumanzi realisti soċjalisti ta' Dimitar Dimov u Dimitar Talev. Tzvetan Todorov huwa awtur kontemporanju notevoli, filwaqt li Elias Canetti, imwieled il-Bulgarija, ingħata l-Premju Nobel għal-Letteratura fl-1981.

Il-wirt tal-arti viżiva reliġjuża jinkludi affreski, murals u ikoni, ħafna minnhom prodotti mill-Iskola tal-Arti ta' Tarnovo medjevali. Bħal-letteratura, ma kienx qabel ir-Rinaxximent Nazzjonali li l-arti viżiva Bulgara bdiet terġa' tqajjem. Zahari Zograf kien pijunier tal-arti viżiva fl-era ta' qabel il-Liberazzjoni. Wara l-Ħelsien, Ivan Mrkvička, Anton Mitov, Vladimir Dimitrov, Tsanko Lavrenov u Zlatyu Boyadzhiev introduċew stili u kontenut aktar ġodda, li juru pajsaġġi ta' rħula Bulgari, bliet antiki u temi storiċi. Christo huwa l-aktar artist Bulgaru famuż tas-seklu 21, magħruf għall-installazzjonijiet tiegħu fuq barra.

Il-mużika folk hija bil-bosta l-arti tradizzjonali l-aktar mifruxa u żviluppat bil-mod matul is-sekli bħala fużjoni ta' tonalitajiet u modi mil-Lvant Imbiegħed, il-Lvant, il-Knisja Ortodossa tal-Lvant medjevali u l-Ewropa tal-Punent standard. Il-mużika folkloristika Bulgara għandha ħoss distintiv u tuża firxa wiesgħa ta' strumenti tradizzjonali, bħal gadulka, gaida, kaval u tupan. Karatteristika distintiva hija l-tempo ritmiku estiż, li m'għandux ekwivalenti fil-bqija tal-mużika Ewropea. Il-Kor Vokali tan-Nisa tat-Televiżjoni tal-Istat rebaħ Grammy Award fl-1990 għall-wirjiet tagħhom tal-mużika folkloristika Bulgara. Il-kompożizzjoni mużikali bil-miktub tmur lura għax-xogħlijiet ta' Yoan Kukuzel (c. 1280–1360), iżda l-mużika klassika moderna bdiet b'Emanuil Manolov, li kkompona l-ewwel opra Bulgara fl-1890. Is-sinfonija kompliet arrikkita minn Pancho Vladigerov u Petko Staynov, ballet u l-opra, li l-kantanti Ghena Dimitrova, Boris Christoff, Ljuba Welitsch u Nicolai Ghiaurov għollew għal livell ta' klassi dinjija. L-artisti Bulgari rebħu tifħir f’ġeneri oħra bħall-electropop (Mira Aroyo), il-jazz (Milcho Leviev), u t-taħlitiet tal-jazz-folk (Ivo Papazov).

Ir-Radju Nazzjonali Bulgaru, bTV u l-gazzetti Trud, Dnevnik u 24 Chasa huma wħud mill-akbar mezzi tal-midja nazzjonali. Fil-bidu tas-snin 2000, il-midja Bulgara kienet deskritta bħala ġeneralment imparzjali fir-rappurtar tagħha u l-midja stampata ma kellha l-ebda restrizzjonijiet legali. Minn dakinhar, il-libertà tal-istampa marret għall-agħar sal-punt li l-Bulgarija tinsab fil-111-il post globalment fl-Indiċi Dinji tal-Libertà tal-Istampa, taħt il-membri kollha tal-Unjoni Ewropea u l-istati kandidati. Il-gvern iddevja fondi tal-UE lejn mezzi tal-midja simpatiċi u tixħim lil oħrajn biex ikunu inqas kritiċi dwar kwistjonijiet problematiċi, filwaqt li żdiedu l-attakki fuq ġurnalisti individwali. Il-kollużjoni bejn il-politiċi, l-oligarki u l-midja hija mifruxa.

Il-kċina Bulgara hija simili għal dik ta' pajjiżi Balkani oħra u turi influwenzi qawwija Torok u Griegi. Jogurt, lukanka, banitsa, insalata shopska, lyutenitsa u kozunak huma fost l-aktar ikel lokali magħruf. Il-konsum tal-laħam huwa inqas mill-medja Ewropea, minħabba l-preferenza kulturali għal varjetà wiesgħa ta' insalati. Il-Bulgarija kienet it-tieni l-akbar esportatur tal-inbid fid-dinja sal-1989, iżda minn dakinhar tilfet dik il-pożizzjoni. Il-ħsad tal-2016 ipproduċa 128 miljun litru inbid, li minnhom 62 miljun ġew esportati prinċipalment lejn ir-Rumanija u l-Polonja. Mavrud, Rubin, Shiroka melnishka, Dimiat u Cherven Misket huma l-għeneb tipiku użat fl-inbid Bulgaru. Rakia huwa brandy tal-frott tradizzjonali li kien ikkunsmat fil-Bulgarija sa mis-seklu 14.

### Sports

Grigor Dimitrov fl-Open Taljan tal-2015
Il-Bulgarija dehret fl-ewwel Logħob Olimpiku modern fl-1896, meta kienet rappreżentata mill-ġinnasta Charles Champaud. Minn dakinhar, l-atleti Bulgari rebħu 55 midalja tad-deheb, 90 tal-fidda u 85 tal-bronż, u kklassifikaw fil-25 post fit-tabella tal-midalja ta' kull żmien. Weightlifting huwa sport Bulgaru karatteristika. Il-kowċ Ivan Abadzhiev żviluppa prattiċi ta' taħriġ innovattivi li pproduċew ħafna ċampjins Bulgari tad-dinja u Olimpiċi fil-weightlifting sa mis-snin tmenin atleti Bulgari eċċellaw ukoll fil-lotta, il-boxing, il-ġinnastika, il-volleyball u t-tennis. Stefka Kostadinova hija d-detentur tar-rekord dinji attwali fil-qabża għolja tan-nisa b'2.09 metri (6 ft 10 in), miksub matul il-Kampjonati tad-Dinja tal-1987 Grigor Dimitrov huwa l-ewwel tennista Bulgaru fl-Awt 3 tal-klassifika ATP.

Il-futbol huwa l-aktar sport popolari fil-pajjiż b'marġni sostanzjali. L-aqwa prestazzjoni tat-tim nazzjonali tal-futbol kienet semi-finali fit-Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-1994, meta t-tim kien immexxi mill-attakkant Hristo Stoichkov. Stoichkov huwa l-aktar plejer Bulgaru ta' suċċess ta' kull żmien; Huwa ngħata l-Istiva tad-Deheb u l-Ballun tad-Deheb u kien meqjus bħala wieħed mill-aqwa fid-dinja waqt li kien jilgħab ma' FC Barcelona fis-snin 90 u CSKA u Levski, it-tnejn ibbażati f’Sofia, huma l-aktar klabbs ta' suċċess fuq livell nazzjonali u rivali li ilhom għal żmien twil. Ludogorets huwa notevoli li għadda mir-raba' diviżjoni lokali għall-fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2014–2015 f'disa' snin biss. Ikklassifikat fid-39 post fl-2018, huwa l-klabb Bulgaru bl-ogħla klassifika fil-UEFA

### belt l-aktar popolata

* Sofija (София)
* Plovdiv (Пловдив)
* Varna (Варна)
* Burgas (Бургас)
* Burgas (Бургас)
* Ruse (Русе)
* Stara Zagora (Стара Загора)
* Stara Zagora (Стара Загора)
* Stara Zagora (Стара Загора)
* Pleven (Плевен)
* Sliven (Сливен)
* Dobrich (Добрич)
* Shumen (Шумен)
* Pernik (Перник)
* Pernik (Перник)
* Jaskovo (Хасково)
* Jaskovo (Хасково)
* Yambol (Я̀мбол)
* Pazardzhik (Пазарджик)
* Pazardzhik (Пазарджик)
* Blagóevgrad (Благо̀евград)
* Veliko Tarnovo (Велико Търново)
* Vratsa (Враца)
* Gabrovo (Габрово)
* Asenovgrad (Асеновград)
* Asenovgrad (Асеновград)
* Asenovgrad (Асеновград)
* Vidin (Видин)
* Kazanlak (Казанлък)
* Kiustendil (Кюстендил)
* Kardzhali (Кърджали)
* Montana (Монтана)
* Dimitrovgrad (Димитровград)
* Targóvishte (Търговище)
* Lovech (Ловеч)
* Silistra (Силистра)
* Dupnitsa (Дупница)
* Svishtov (Свищов)
* Razgrad (Разград)
* Razgrad (Разград)
* Gorna Oriajovitsa (Горна Оряховица)
* Pétrich (Пѐтрич)
* Sandanski (Санда̀нски)
* Sandanski (Санда̀нски)
* Samokov (Самоков)
* Sevlievo (Севлиево)
* Lom (Лом)
* Karlovo (Карлово)
* Velingrad (Велинград)
* Nova Zagora (Нова Загора)
* Troyan (Троян)
* Aytos (Айтос)
* Botevgrad (Ботевград)
* Peshtera (Пещера)
* Jarmanli (Харманли)
* Karnobat (Карнобат)
* Svilengrad (Свиленград)
* Panaguiúrishte (Панагюрище)

## Gallerja

* Provinċja ta' Haskovo
* Gradets, Galata
* Kom Pic (връх Ком)
* Kalotina/Калотина
* Kalotina/Калотина
* Godech/Годеч
* Strezimirovci/Стрезимировци
* Blagoevgrad/Blagóevgrad/Благо̀евград
* Jerma (Јерма)/Erma (Ерма)
* Osogovska Planina / Muntajna Osogovska
* Monasteru ta' Rila (Рила)

## Ħoloq esterni

* Arti Storja u mużika fil-Bulgarija
* Storja essenzjali tal-Bulgarija fl-Seba Paġni

## Referenzi