# Kolombja

| Repubblika tal-Kolombja*República de Colombia* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Mottu:**"Libertad y Orden" (ES) *Libertà u Ordni* |
| **Innu nazzjonali:¡Oh, Gloria Inmarcesible!*
Duration: 2 minutes and 41 seconds.2:41 |
|   |
| **Belt kapitali** (u l-ikbar belt)
 | Bogotá, DC ﻿ / ﻿
 |
| Lingwi uffiċjali | Spanjol1 |
| Gvern | Repubblika kostituzzjonali presidenzjali unitarja |
|  -  | President | Gustavo Petro |
|  -  | Viċi-President | Francia Márquez |
| Indipendenza minn Spanja |
|  -  | Iddikjarata | 20 ta' Lulju, 1810  |
|  -  | Rikonoxxuta | 7 ta' Awwissu, 1819  |
|  -  | Kostituzzjoni attwali | 4 ta' Lulju, 1991  |
| Erja |
|  -  | Total | 1,141,748 km2 (25) 440,831 mil kwadru  |
|  -  | Ilma (%) | 2.1 (2025) |
|  -  | Densità | 46.15/km2 (174) 119.5/mili kwadri |
| **PGD** (PSX) | stima tal-2012 |
|  -  | Total | $502.874 biljun (28) |
|  -  | Per capita | $10,791  |
| **PGD** (nominali) | stima tal-2012 |
|  -  | Total | $366.020 biljun (31) |
|  -  | Per capita | $7,854  |
| **IŻU** (2013) |  0.719 (għoli) (91) |
| Valuta | Peso tal-Kolombja (`COP`)  |
| Żona tal-ħin | COT (Ħin fil-Kolombja) (UTC-5) |
| Kodiċi telefoniku | +57 |
| TLD tal-internet | .co |
| 1 | Għalkemm il-Kostituzzjoni Kolumbjana tispeċifika l-Ispanjol bħala l-lingwa uffiċjali fit-territorju kollu tagħha, lingwi oħra huma mitkellma fil-pajjiż (madwar 68 lingwi) huma wkoll uffiċjali. L-Ingliż huwa wkoll uffiċjali ġewwa San Andrés u fil-Gżira Providencia (Consulta de la Norma. Alcaldiabogota.gov.co. 8 ta' Ottubru 2012.) |

Il-**Kolombja** ( kəˈlʌmbiə ), uffiċjalment ir-**Repubblika tal-Kolombja** (Spanjol:*República de Colombia*), hija repubblika kostituzzjonali unitarja li tinkludi tnejn u tletin dipartiment. Hi tinsab fil-Majjistral tal-Amerika t'Isfel, u tmiss mal-Panama fil-Majjistral; fit-Tramuntana tmiss mal-Baħar Karibew; lejn il-Lvant mal-Veneżwela u l-Brażil; fin-Nofsinhar mal-Ekwador u l-Peru; u mal-Oċean Paċifiku fil-Punent."Which Countries Border Colombia?". Miġbur 2022-12-03. Il-Kolombja hija s-26 l-akbar pajjiż mill-erja u r-raba' l-akbar fl-Amerika t'Isfel. B'aktar minn 46 miljun ruħ, hi mqiegħda fis-27 post fid-dinja skont il-popolazzjoni u għandha t-tieni l-akbar popolazzjoni li jitkellmu bl-Ispanjol fid-dinja wara l-Messiku.

## Etimoloġija

L-isem "Kolombja" huwa derivat mill-kunjom tan-navigatur Taljan Christopher Columbus (Latin: Christophorus Columbus, Taljan: Cristoforo Colombo, Spanjol: Cristóbal Colón). Kien maħsub bħala referenza għad-Dinja l-Ġdida kollha. L-isem aktar tard ġie adottat mir-Repubblika tal-Kolombja tal-1819, iffurmata mit-territorji ta' l-ex Viċireyalty ta' New Granada (il-Kolombja tal-lum, il-Panama, il-Venezwela, l-Ekwador u l-Majjistral tal-Brażil).

Meta l-Venezwela, l-Ekwador u Cundinamarca ġew stabbiliti bħala stati indipendenti, l-ex Dipartiment ta' Cundinamarca adotta l-isem "Repubblika ta' New Granada." New Granada uffiċjalment bidlet isimha fl-1858 għall-Konfederazzjoni Grenadine. Fl-1863 l-isem reġa' nbidel, din id-darba għall-Istati Uniti tal-Kolombja, qabel fl-aħħar adotta l-isem attwali tiegħu – ir-Repubblika tal-Kolombja – fl-1886.

Biex jirreferi għal dan il-pajjiż, il-gvern Kolumbjan juża t-termini Kolumbja u Repubblika tal-Kolombja.

## Storja

### Era prekolombjana

Mappa tal-post tal-kulturi prekolombjani tal-Kolombja.
Park Arkeoloġiku ta' San Agustín (Parque Arqueológico de San Agustín)
Sit "La Cháquira" li ppermetta lill-Kultura Agostinjana tistabbilixxi kalendarju agrikolu u ritwali
Konfederazzjoni Muisca (c. 800–1540)
Minħabba l-post fejn jinsab, it-territorju tal-lum tal-Kolombja kien kuritur ta' ċiviltà umana bikrija mill-Mesoamerika u l-Karibew sal-Andes u l-baċir tal-Amażonja. L-eqdem sejbiet arkeoloġiċi ġejjin mis-siti ta' Pubenza u El Totumo fil-Wied ta' Magdalena 100 kilometru (62 mi) fil-Lbiċ ta' Bogotá. Dawn is-siti jmorru għall-perjodu Paleoindian (18,000–8000 QK). Fi Puerto Hormiga u siti oħra, instabu traċċi tal-Perjodu Arkajku (~8000–2000 QK). Il-fdalijiet jindikaw li kien hemm ukoll okkupazzjoni bikrija fir-reġjuni ta' El Abra u Tequendama f'Cundinamarca. L-eqdem fuħħar skopert fl-Ameriki, misjub f’San Jacinto, imur għall-5000–4000 QK.

Popli indiġeni abitaw it-territorju li llum huwa l-Kolombja madwar is-sena 12,500 QK It-tribujiet nomadi tal-kaċċaturi u l-ġbir tas-siti ta' El Abra, Tibitó u Tequendama, qrib il-Bogotá tal-lum, kienu jinnegozjaw bejniethom u ma' kulturi oħra fil-wied tax-Xmara Magdalena. F’Novembru 2020, ġie żvelat sit li jinkludi tmien mili (13-il km) ta' pittografi li qed jiġu studjati fis- Serranía de la Lindosa. Antropologi li jaħdmu fis-sit jissuġġerixxu li għandu 12,500 sena (c. 10,480 QK), minħabba l-fawna estinta rappreżentata. Kien matul l-ewwel okkupazzjoni umana magħrufa taż-żona.

Bejn 5000 u 1000 QK, tribujiet tal-kaċċaturi li jiġbru t-tranżizzjoni għal soċjetajiet agrarji; Ġew stabbiliti settlements fissi u dehret iċ-ċeramika. Mill-ewwel millennju QK, gruppi ta 'Amerindjani, inklużi l-Muiscas, Zenúes, Quimbayas u Taironas, żviluppaw is-sistema politika ta' kapijiet bi struttura ta 'poter piramidali mmexxija minn kapijiet. Il-Muiscas abitaw prinċipalment fiż-żona ta' dak li issa huwa l-Altiplano Cundiboyacense tad-Dipartimenti ta' Boyacá u Cundinamarca, fejn iffurmaw il-Konfederazzjoni Muisca. Huma kibru qamħ, patata, quinoa, u qoton, u nnegozjaw deheb, żmeraldi, kutri, artiġjanat taċ-ċeramika, koka, u speċjalment melħ tal-blat ma' nazzjonijiet ġirien. It-Taironas għexu fit-Tramuntana tal-Kolombja fil-firxa tal-muntanji iżolati tas-Sierra Nevada de Santa Marta. Il-Quimbayas abitaw reġjuni tal-wied tax-Xmara Cauca bejn il-meded tal-muntanji tal-punent u ċentrali tal-Andes Kolombjani. Ħafna mill-Amerindjani pprattikaw l-agrikoltura u l-istruttura soċjali ta' kull komunità indiġena kienet differenti. Xi gruppi indiġeni bħall- Karibijiet għexu fi stat ta' gwerra permanenti, iżda oħrajn kellhom attitudnijiet inqas bellikużi.

### Perjodu kolonjali

Vasco Núñez de Balboa (1475-1517), fundatur ta' Santa María la Antigua del Darién, l-ewwel insedjament Ewropew stabbli fil-kontinent
Alonso de Ojeda (li kien salpa ma’ Columbus) wasal fil-Peniżola Guajira fl-1499. Esploraturi Spanjoli, immexxija minn Rodrigo de Bastidas, għamlu l-ewwel esplorazzjoni tal-kosta tal-Karibew fl-1500. Christopher Columbus salpa qrib il-Karibew fl-1502. Fl-1508, Vasco Núñez de Balboa akkumpanja spedizzjoni lejn it-territorju permezz tar-reġjun tal-Golf ta 'Urabá u waqqaf il-belt ta' Santa María la Antigua del Darién fl-1510, l-ewwel insedjament stabbli fil-kontinent. Santa Marta twaqqfet fl-1525, u Cartagena fl-1533. Il-konkwistatur Spanjol Gonzalo Jiménez de Quesada mexxa spedizzjoni lejn l-intern f'April 1536, u għammed id-distretti li minnhom għadda "Renju Ġdid ta' Granada". F'Awwissu 1538 huwa waqqaf proviżorjament il-kapitali tiegħu ħdejn il-kap Muisca ta' Muyquytá, u sejħilha "Santa Fe." L-isem malajr akkwista suffiss u kien jismu Santa Fe de Bogotá. Fl-istess perjodu seħħew żewġ vjaġġi notevoli oħra tal-konkwistaturi bikrija lejn l-intern. Sebastián de Belalcázar, rebbieħ ta' Quito, vvjaġġa lejn it-tramuntana u waqqaf Cali, fl-1536, u Popayán, fl-1537; Mill-1536 sal-1539, il-konkwistatur Ġermaniż Nikolaus Federmann qasam il-Pjanuri tal-Lvant u daret il-Kordillera tal-Lvant fit-tfittxija ta' El Dorado, il-"belt tad-deheb." Il-leġġenda u d-deheb se jkollhom rwol ewlieni biex jattiraw Spanjoli u Ewropej oħra lejn New Granada matul is-sekli 16 u 17.

Ir-rebħiet għamlu alleanzi frekwenti mal-għedewwa tal-komunitajiet indiġeni differenti. L-alleati indiġeni kienu kruċjali għall-konkwista, kif ukoll għall-ħolqien u ż-żamma tal-imperu. In-nies indiġeni fil-Kolombja esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni minħabba l-konkwista, kif ukoll mard Ewrasjatiku, bħall-ġidri, li ma kellhom ebda immunità għalih. Meta tqis l-art bħala abbandunat, il-Kuruna Spanjola biegħet proprjetajiet lin-nies kollha interessati fit-territorji kolonizzati, u ħolqot proprjetà kbar u pussess ta' minjieri. Fis-seklu 16, ix-xjenza nawtika fi Spanja laħqet żvilupp kbir grazzi għal figuri xjentifiċi numerużi mill-Casa de Contratación u x-xjenza nawtika kienet pilastru essenzjali tal-espansjoni Iberika. Fl-1542, ir-reġjun ta' New Granada, flimkien mal-possedimenti Spanjoli l-oħra kollha fl-Amerika t'Isfel, saru parti mill-Viċireyalty tal-Perù, bil-kapitali tiegħu f'Lima. Fl-1547, New Granada saret kaptanja ġenerali separata fi ħdan il-viċireyalty, bil-kapitali tagħha f'Santa Fe de Bogotá. Fl-1549, il-Qorti Rjali nħolqot b'digriet irjali, u New Granada kienet irregolata mill-Qorti Rjali ta 'Santa Fe de Bogotá, li dak iż-żmien kienet tinkludi l-provinċji ta' Santa Marta, Río de San Juan, Popayán, Guayana u Cartagena. Iżda d-deċiżjonijiet importanti ttieħdu mill-kolonja għal Spanja mill-Kunsill tal-Indji.

Illustrazzjoni tal-Battalja ta' Cartagena de Indias, rebħa kbira Spanjola fil-Gwerra ta' Widna ta' Jenkins
Sas-seklu 16, in-negozjanti Ewropej tal-iskjavi kienu bdew iġibu skjavi Afrikani fl-Amerika. Spanja kienet l-unika qawwa Ewropea li ma waqqfitx fabbriki fl-Afrika biex tixtri skjavi; L-Imperu Spanjol, b'kuntrast, kien jiddependi fuq is-sistema tas-Seat, li jagħti lil negozjanti minn nazzjonijiet Ewropej oħra l-liċenzja biex jinnegozjaw ma' popli skjavi fit-territorji tagħhom barra mill-baħar. Din is-sistema ġabet Afrikani fil-Kolombja, għalkemm ħafna tkellmu kontra l-istituzzjoni. Popli indiġeni ma' setgħux jiġu skjavi minħabba li kienu legalment suġġetti tal-Kuruna Spanjola. Biex jipproteġu l-popli indiġeni, l-awtoritajiet kolonjali Spanjoli stabbilixxew diversi forom ta' sjieda u regolamentazzjoni tal-art: resguardos, encomiendas, u haciendas.

Madankollu, skuntentizza sigrieta kontra l-Ispanjol kien diġà qed jitfaċċa għall-Kolombjani peress li Spanja pprojbixxa l-kummerċ dirett bejn il-Viċiroyalty tal-Perù, li kienet tinkludi l-Kolombja, u l-Viċiroyalty ta' Spanja l-Ġdida, li kienet tinkludi l-Filippini, is-sors ta' prodotti Asjatiċi bħall-ħarir u l-porċellana li kienu mitluba fl-Ameriki. Il-kummerċ illegali bejn il-Peruvjani, il-Filippini, u l-Messikani kompla bil-moħbi, hekk kif prodotti Asjatiċi ta' kuntrabandu spiċċaw f’Córdoba, il-Kolombja, iċ-ċentru ta' distribuzzjoni għall-importazzjonijiet illegali Asjatiċi, minħabba kollużjoni bejn dawn il-popli kontra l-awtoritajiet ta' Spanja. Huma ssetiljaw u nnegozjaw bejniethom filwaqt li ma obdewx il-monopolju Spanjol infurzat.

Stampa:Virreinato de la Nueva Granada (proyección ortográfica).svgMappa tal-Vicireyalty ta New Granada (Virreinato de la Nueva Granada) fl-1780.
Il-Viċi-Reali ta' Granada Ġdida ġie stabbilit fl-1717, imbagħad imneħħi temporanjament u mbagħad reġa' ġie stabbilit fl-1739. Il-kapitali tagħha kienet Santa Fe de Bogotá. Din il-Viċireyalty inkludiet xi provinċji oħra fil-majjistral tal-Amerika t'Isfel li qabel kienu taħt il-ġurisdizzjoni tal-Viċiroyalties ta 'Spanja Ġdida jew tal-Perù u jikkorrispondu prinċipalment mal-Venezwela, l-Ekwador u l-Panama tal-lum. Bogotá saret waħda miċ-ċentri amministrattivi ewlenin tal-possedimenti Spanjoli fid-Dinja l-Ġdida, flimkien ma' Lima u l-Belt tal-Messiku, għalkemm baqgħet inqas żviluppata meta mqabbla ma' dawk iż-żewġt ibliet f'diversi aspetti ekonomiċi u loġistiċi.

Il-Gran Brittanja ddikjarat gwerra fuq Spanja fl-1739, u l-belt ta' Cartagena malajr saret mira ta' prijorità għall-Ingliżi. Forza spedizzjonarja Ingliża enormi ntbagħtet biex taqbad il-belt, iżda wara li għamlu rejds inizjali, tifqigħat ta' mard devastanti tfixklu n-numru tagħhom u l-Ingliżi ġew sfurzati jirtiraw. Il-battalja saret waħda mill-aktar rebħiet deċiżivi ta' Spanja fil-kunflitt u żgurat dominanza Spanjola fil-Karibew sal-Gwerra tas-Seba’ Snin. Il-qassis, botaniku u matematiku tas-seklu 18 José Celestino Mutis kien delegat mill-Viciroy Antonio Caballero y Góngora biex iwettaq inventarju tan-natura ta' New Granada. Mibdija fl-1783, din saret magħrufa bħala l-Royal Botanical Expedition lejn New Granada. Huwa kklassifikat pjanti u annimali selvaġġi, u waqqaf l-ewwel osservatorju astronomiku fil-belt ta' Santa Fe de Bogotá. F'Lulju 1801, ix-xjenzat Prussjan Alexander von Humboldt wasal Santa Fe de Bogotá fejn iltaqa' ma' Mutis. Barra minn hekk, mill-espedizzjoni ħarġu figuri storiċi tal-proċess ta' indipendenza fi New Granada, bħall-astronomu Francisco José de Caldas, ix-xjenzat Francisco Antonio Zea, iż-żoologu Jorge Tadeo Lozano u l-pittur Salvador Rizo.

### Indipendenza

Id-dipartimenti tal-Gran Colombia fl-1824
Mill-konkwista u l-kolonizzazzjoni kien hemm ribelljonijiet kontra l-ħakma Spanjola fl-imperu, iżda l-biċċa l-kbira kienu mgħaffġa jew baqgħu dgħajfa wisq biex ibiddlu s-sitwazzjoni ġenerali. L-aħħar ribelljoni li tfittex l-indipendenza sħiħa minn Spanja ħarġet madwar l-1810 u laħqet il-qofol tagħha fid-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Kolombjana, maħruġa fl-20 ta' Lulju, 1810, il-jum issa ċċelebrat bħala Jum l-Indipendenza tan-nazzjon. Dan il-moviment segwa l-indipendenza ta' Saint-Domingue (il-Ħaiti tal-lum) fl-1804, li pprovda xi appoġġ lil mexxej eventwali ta' din ir-ribelljoni: Simón Bolívar. Francisco de Paula Santander kien ikollu wkoll rwol deċiżiv.

Inbeda moviment minn Antonio Nariño, li oppona ċ-ċentraliżmu Spanjol u mexxa l-oppożizzjoni kontra l-Viċirejaltà. Cartagena saret indipendenti ftNovembru 1811. Fl-1811 ġew ipproklamati l-Provinċji Magħquda ta’ New Granada, immexxija minn Camilo Torres Tenorio. It-tfaċċar ta' żewġ kurrenti ideoloġiċi differenti fost il-patrijotti (federaliżmu u ċentraliżmu) taw lok għal perjodu ta' instabbiltà msejjaħ Homeland Boba. Ftit wara li temmew il-Gwerer Napoleoniċi, Ferdinand VII, reċentement irrestawrat fuq it-tron fi Spanja, iddeċieda bla mistenni li jibgħat forzi militari biex jerġgħu jieħdu l-biċċa l-kbira tat-Tramuntana tal-Amerika t'Isfel. Il-viċi-realtà ġiet restawrata taħt Juan de Sámano, li r-reġim tiegħu kkastiga lil dawk li pparteċipaw fil-movimenti patrijottiċi, injora l-sfumaturi politiċi tal-laqgħat. Ir-retribuzzjoni qanqlet ribelljoni mġedda, li, flimkien ma' Spanja mdgħajfa, għamlitha possibbli ribelljoni ta' suċċess immexxija mill-Venezwelan Simón Bolívar, li eventwalment ipproklama l-indipendenza fl-1819. Ir-reżistenza favur l-Ispanjol ġiet megħluba fl-1822 fit-territorju tal-lum ta' il-Kolombja u fl-1823 fil-Venezwela. Matul il-Gwerra tal-Indipendenza, mietu bejn 250 u 400 elf ruħ (12-20% tal-popolazzjoni ta' qabel il-gwerra).

Bidliet territorjali fil-Kolombja mill-1811 sal-1993
It-territorju tal-Vicireyalty ta' New Granada sar ir-Repubblika tal-Kolombja, organizzata bħala unjoni tat-territorji tal-lum tal-Kolombja, Panama, Ekwador, Venezwela, partijiet tal-Gujana u l-Brażil u fit-tramuntana tax-Xmara Marañón. Il-Kungress ta' Cúcuta fl-1821 adotta kostituzzjoni għar-Repubblika l-ġdida. Simón Bolívar sar l-ewwel president tal-Kolombja, u Francisco de Paula Santander inħatar viċi president. Madankollu, ir-repubblika l-ġdida kienet instabbli u l-Gran Colombia eventwalment waqgħet.

Il-Kolombja moderna ġejja minn wieħed mill-pajjiżi li ħarġu wara x-xoljiment tal-Gran Colombia, it-tnejn l-oħra jkunu l-Ekwador u l-Venezwela. Il-Kolombja kienet l-ewwel gvern kostituzzjonali fl-Amerika t'Isfel, u l-partiti Liberali u Konservattivi, imwaqqfa fl-1848 u fl-1849, rispettivament, huma tnejn mill-eqdem partiti politiċi li baqgħu ħajjin fl-Ameriki. L-iskjavitù tneħħa fil-pajjiż fl-1851.

Id-diviżjonijiet politiċi u territorjali interni wasslu għax-xoljiment tal-Gran Colombia fl-1830. L-hekk imsejjaħ "Dipartiment ta' Cundinamarca" adotta l-isem "New Granada", li żamm sal-1858 meta saret il-"Konfederazzjoni Granadina". Wara gwerra ċivili ta' sentejn fl-1863, inħolqot l-Istati Uniti tal-Kolombja, li ssir magħrufa bħala r-Repubblika tal-Kolombja fl-1886. Il-qasmiet interni baqgħu bejn il-forzi politiċi bipartisan, xi drabi jaqbdu gwerer ċivili mdemmija ħafna, l-Aktar sinifikanti kienet il-Gwerra ta' Elf Jum (1899-1902), li fiha tilfu ħajjithom bejn 100 u 180 elf Kolumbjan meta l-Partit Liberali, appoġġjat mill-Venezwela, l-Ekwador, in-Nikaragwa u l-Gwatemala, irribella kontra l-gvern nazzjonalista u ħa l-kontroll ta' Santander, billi kien finalment megħlub fl-1902 minn forzi nazzjonalisti.

### seklu 20

L-intenzjonijiet tal-Istati Uniti tal-Amerika li jinfluwenzaw iż-żona (speċjalment il-kostruzzjoni u l-kontroll tal-Kanal tal-Panama) wasslu għas-separazzjoni tad-Dipartiment tal-Panama fl-1903 u t-twaqqif tiegħu bħala nazzjon. L-Istati Uniti ħallsu lill-Kolombja $25,000,000 fl-1921, seba' snin wara t-tlestija tal-kanal, biex tagħmel emendi għar-rwol tal-President Roosevelt fil-ħolqien tal-Panama, u l-Kolombja rrikonoxxiet lill-Panama taħt it-termini tat-Trattat Thomson-Urrutia. Il-Kolombja u l-Perù marru għall-gwerra minħabba tilwim territorjali fil-baċir tal-Amażonja. Il-gwerra ntemmet bi ftehim ta’ paċi nnegozjat mil-Lega tan-Nazzjonijiet. Is-Soċjetà finalment tat iż-żona kkontestata lill-Kolombja f'Ġunju 1934.

Il-Bogotazo fl-1948
Ftit wara, il-Kolombja kisbet grad ta' stabbiltà politika, li ġiet interrotta minn kunflitt imdemmi li seħħ bejn l-aħħar tas-snin 40 u l-bidu tas-snin 50, perjodu magħruf bħala La Violencia. Il-kawża tagħha kienet primarjament it-tensjoni dejjem tikber bejn iż-żewġ partiti politiċi ewlenin, li sussegwentement qabdet wara l-qtil tal-kandidat presidenzjali liberali Jorge Eliécer Gaitán fid-9 ta’ April 1948. L-irvellijiet li rriżultaw f’Bogotá, magħrufa bħala El Bogotazo, infirxu mal-pajjiż kollu u sostnew. il-[ajja ta’ mill-inqas 180,000 Kolumbjan.

Il-Kolombja daħlet fil-Gwerra Koreana meta Laureano Gómez ġie elett president. Kien l-uniku pajjiż tal-Amerika Latina li ngħaqad mal-gwerra bi rwol militari dirett bħala alleat tal-Istati Uniti. Partikolarment importanti kienet ir-reżistenza tat-truppi Kolombjani f'Old Baldy.

Il-vjolenza bejn iż-żewġ partiti politiċi naqset l-ewwel meta' Gustavo Rojas keċċa lill-president tal-Kolombja f'kolp ta' stat u nnegozja mal-gwerrilli, u mbagħad taħt il-ġunta militari tal-Ġeneral Gabriel Paris.

Wara d-depożizzjoni ta' Rojas, il-Partit Konservattiv Kolumbjan u l-Partit Liberali Kolumbjan qablu li joħolqu l-Front Nazzjonali, koalizzjoni li tmexxi l-pajjiż flimkien. Skont il-ftehim, il-presidenza kienet se talterna bejn konservattivi u liberali kull 4 snin għal 16-il sena; iż-żewġ partiti jkollhom parità fil-pożizzjonijiet elettivi l-oħra kollha. Il-Front Nazzjonali temm "La Violencia", u l-amministrazzjonijiet tal-Front Nazzjonali ppruvaw jistabbilixxu riformi soċjali u ekonomiċi estensivi b'kooperazzjoni mal-Alleanza għall-Progress. Minkejja l-progress f’ċerti setturi, komplew ħafna problemi soċjali u politiċi, u gruppi terroristiċi gwerillieri bħall-FARC, ELN, u M-19 inħolqu formalment biex jiġġieldu l-gvern u l-apparat politiku u d-demokrazija tal-Kolombja.

Sa mis-sittinijiet, il-pajjiż sofra minn kunflitt armat asimmetriku ta' intensità baxxa bejn il-forzi tal-gvern, il-gruppi terroristiċi tal-gwerillieri komunisti, u l-paramilitari tal-lemin. Il-kunflitt intensifikat fis-snin disgħin, prinċipalment f'żoni rurali remoti. Diversi organizzazzjonijiet gwerillieri ddeċidew li jiddemobilizzaw wara n-negozjati għall-paċi fl-1989-1994.

L-Istati Uniti ilha involuta ħafna fil-kunflitt sa mill-bidu tiegħu, meta fil-bidu tas-sittinijiet il-gvern tal-Istati Uniti għen lill-armata Kolombjana tattakka gwerillieri terroristiċi komunisti fil-Kolombja rurali. Dan bħala parti mill-ġlieda Amerikana kontra l-komuniżmu. Merċenarji u korporazzjonijiet multinazzjonali bħal Chiquita Brands International huma wħud mill-atturi internazzjonali li kkontribwew għall-vjolenza tal-kunflitt.

Minn nofs is-snin sebgħin, il-kartelli tad-droga Kolombjani saru produtturi, proċessuri u esportaturi ewlenin ta 'drogi illegali, primarjament marijuana u kokaina.

Kostituzzjoni ġdida ġiet promulgata fl-4 ta' Lulju, 1991. Il-bidliet iġġenerati mill-kostituzzjoni l-ġdida huma meqjusa bħala pożittivi mis-soċjetà Kolombjana.

### seklu 21

L-amministrazzjoni tal-President Álvaro Uribe (2002-2010) adottat il-politika ta' sigurtà demokratika li kienet tinkludi kampanja integrata għall-ġlieda kontra t-terroriżmu u r-ribelljoni. Il-pjan ekonomiku tal-gvern ippromwova wkoll il-fiduċja tal-investituri. Bħala parti minn proċess ta' paċi, l-AUC (paramilitari tal-lemin) kienet waqfet tiffunzjona formalment bħala organizzazzjoni. Fi Frar 2008, miljuni ta' Kolumbjani ddimostraw kontra l-FARC u gruppi illegali oħra.

Wara negozjati ta' paċi, il-gvern Kolumbjan tal-President Juan Manuel Santos u l-gwerilla tal-FARC-EP ħabbru ftehim finali biex jintemm il-kunflitt. Madankollu, referendum biex jiġi ratifikat il-ftehim ma rnexxiex. Il-gvern Kolumbjan u l-FARC sussegwentement iffirmaw ftehim ta' paċi rivedut f'Novembru 2016, li l-kungress Kolumbjan approva. Fl-2016, il-President Santos ingħata l-Premju Nobel għall-Paċi. Ġurisdizzjoni Speċjali għall-Paċi nħolqot biex tinvestiga, tiċċara, tiġġudika u tikkastiga l-ksur serju tad-drittijiet tal-bniedem u l-ksur serji tal-liġi umanitarja internazzjonali li seħħew matul il-kunflitt armat u tissodisfa d-dritt tal-vittmi għall-ġustizzja. Matul iż-żjara tiegħu fil-Kolombja, il-Papa Franġisku ta ġieħ lill-vittmi tal-kunflitt.

F'Ġunju 2018, Iván Duque, il-kandidat tal-partit tal-lemin Ċentru Demokratiku, rebaħ l-elezzjoni presidenzjali. Fis-7 ta' Awwissu, 2018, huwa ħa l-ġurament bħala l-president il-ġdid tal-Kolombja biex jieħu post Juan Manuel Santos. Ir-relazzjonijiet tal-Kolombja mal-Veneżwela varjaw minħabba differenzi ideoloġiċi bejn iż-żewġ gvernijiet. Il-Kolombja offriet appoġġ umanitarju bl-ikel u l-mediċina biex itaffi n-nuqqas ta' provvista fil-Veneżwela. Il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Kolombja qal li l-isforzi kollha biex tissolva l-kriżi tal-Veneżwela jridu jkunu paċifiċi. Il-Kolombja pproponiet l-idea tal-Għanijiet ta' Żvilupp Sostenibbli u n-Nazzjonijiet Uniti adottat dokument finali. Fi Frar 2019, il-President tal-Veneżwela Nicolás Maduro qata' r-relazzjonijiet diplomatiċi mal-Kolombja wara li l-President Kolumbjan Iván Duque għen lill-politiċi tal-oppożizzjoni Venezwelana biex iwasslu għajnuna umanitarja lil pajjiżu. Il-Kolombja rrikonoxxiet lill-mexxej tal-oppożizzjoni Venezwelana Juan Guaidó bħala l-president leġittimu tal-pajjiż.

Minħabba l-Gvern ta' Petro, il-Kolombja tbati minn kriżi fis-sistema tas-saħħa

## Ġeografija

Pico Cristóbal Colón huwa possibbilment l-ogħla muntanja fil-Kolombja, b'għoli rrappurtat ta '5,775 metru (18,947 pied) u Prominenza ta' 5,509 m (18,074 pied).
Mappa topografika tal-Kolombja
Il-ġeografija tal-Kolombja hija kkaratterizzata mis-sitt reġjuni naturali ewlenin tagħha li jippreżentaw il-karatteristiċi uniċi tagħhom, mir-reġjun muntanjuż tal-Andes; ir-reġjun kostali tal-Paċifiku; ir-reġjun kostali tal-Karibew; il-Pjanuri; ir-reġjun tal-foresti tropikali tal-Amażonja; għaż-żona insulari, li tinkludi gżejjer kemm fl-oċeani Atlantiku kif ukoll fil-Paċifiku. Taqsam il-konfini marittimi tagħha mal-Kosta Rika, Nikaragwa, Ħonduras, Ġamajka, Ħaiti u r-Repubblika Dominicana.

Il-Kolombja tmiss fil-majjistral mal-Panama, fil-lvant mal-Venezwela u l-Brażil, u fin-nofsinhar mal-Ekwador u l-Perù; stabbilixxa l-limiti marittimi tiegħu ma' pajjiżi ġirien permezz ta' seba' ftehimiet fil-Baħar Karibew u tlieta fl-Oċean Paċifiku. Hija tinsab bejn latitudnijiet 12°N u 4°S u bejn lonġitudnijiet 67° u 79°W.

Fil-lvant tal-Andes hemm is-savana ta' Llanos, parti mill-baċin tax-Xmara Orinoco, u fix-Xlokk estrem, il-ġungla tal-foresti tropikali tal-Amażonja. Flimkien, dawn l-artijiet baxxi jiffurmaw aktar minn nofs it-territorju tal-Kolombja, iżda fihom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Fit-tramuntana, il-kosta tal-Karibew, li fiha 21.9% tal-popolazzjoni u l-lokazzjoni tal-bliet tal-port ewlenin ta' Barranquilla u Cartagena, ġeneralment tikkonsisti fi pjanuri baxxi, iżda fiha wkoll is-Sierra Nevada de Santa Marta, li tinkludi l-ogħla. qċaċet tal-pajjiż (Pico Cristóbal Colón u Pico Simón Bolívar), u d-deżert La Guajira. B'kuntrast, l-artijiet baxxi tal-kosta tal-Paċifiku dejqa u mhux kontinwi, appoġġjati mill-muntanji Serranía de Baudó, huma ftit popolati u mgħottija b'veġetazzjoni densa. Il-port ewlieni tal-Paċifiku huwa Buenaventura.

Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS
Sierra Nevada de Santa Marta tidher mill-ISS
Sierra Nevada de Santa Marta minn Valledupar, il-Kolombja.
Parti miċ-Ċirku tan-Nar, reġjun tad-dinja suġġett għal terremoti u eruzzjonijiet vulkaniċi, fl-intern tal-Kolombja l-Andes huma l-karatteristika ġeografika predominanti. Il-biċċa l-kbira taċ-ċentri tal-popolazzjoni tal-Kolombja jinsabu f'dawn l-artijiet għolja interni. Lil hinn mill-Massif Kolumbjan (fid-dipartimenti tal-Lbiċ ta' Cauca u Nariño), dawn jaqsmu fi tliet fergħat magħrufa bħala cordilleras (muntanji): il-Kordillera tal-Punent, li tgħaddi biswit il-kosta tal-Paċifiku u tinkludi l-belt ta' Cali; il-Medda tal-Muntanji Ċentrali, li tgħaddi bejn il-widien tax-xmajjar Cauca u Magdalena (fil-punent u l-lvant, rispettivament) u tinkludi l-ibliet ta' Medellín, Manizales, Pereira u l-Armenja; u l-Kordillera tal-Lvant, li testendi grigal sal-peniżola La Guajira u tinkludi Bogotá, Bucaramanga u Cúcuta. Il-qċaċet tal-Kordillera tal-Punent jaqbżu l-4,700 m (15,420 pied), u fil-Kordillera Ċentrali u l-Kordillera tal-Lvant jilħqu l-5,000 m (16,404 pied). F'2,600 m (8,530 pied), Bogotá hija l-ogħla belt tad-daqs tagħha fid-dinja.

Ix-xmajjar ewlenin tal-Kolombja huma l-Magdalena, il-Cauca, il-Guaviare, l-Atrato, il-Meta, il-Putumayo u l-Caquetá. Il-Kolombja għandha erba' sistemi ewleninta'ta’ drenaġġ: id-drenaġġ tal-Paċifiku, id-drenaġġ tal-Karibew, il-baċir tal-Orinoko u l-baċir tal-Amażonja. Ix-xmajjar Orinoco u Amazon jimmarkaw limiti mal-Kolombja sal-Venezwela u l-Perù rispettivament.

### Fruntiera

Il-fruntiera tal-art mal-Kolombja hija 586 km, Venezwela fruntiera ta' aktar minn 2219 km, Brażil huwa 1645 km, Panama hija 266 km, Il-fruntiera internazzjonali flimkien hija 4716 km.

### Klima

Mappa tal-Kolombja mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen
Il-klima tal-Kolombja hija kkaratterizzata minn tropikali, li tippreżenta varjazzjonijiet f'sitt reġjuni naturali u skont l-altitudni, it-temperatura, l-umdità, ir-riħ u l-preċipitazzjoni. Il-Kolombja għandha firxa diversa ta 'żoni klimatiċi, inklużi foresti tropikali tropikali, savannahs, steppi, deżerti u klimi tal-muntanji.

Il-klima tal-muntanji hija waħda mill-karatteristiċi uniċi tal-Andes u eżenzjonijiet oħra ta' altitudni għolja fejn il-klima hija determinata mill-altitudni. Taħt 1,000 metru (3,281 pied) altitudni hija ż-żona altitudinal sħuna, fejn it-temperaturi huma ogħla minn 24 °C (75.2 °F). Madwar 82.5% taż-żona totali tal-pajjiż tinsab fiż-żona altitudinal sħuna. Iż-żona altitudinal tal-klima moderata li tinsab bejn 1,001 u 2,000 metru (3,284 u 6,562 pied) hija kkaratterizzata minn temperatura medja li tvarja bejn 17 u 24 °C (62.6 u 75.2 °F). It-temp kiesaħ huwa preżenti bejn 2,001 u 3,000 metru (6,565 u 9,843 pied) u t-temperaturi jvarjaw bejn 12 u 17 °C (53.6 u 62.6 °F). Lil hinn hemm il-kundizzjonijiet alpini taż-żona tal-boskijiet u mbagħad il-mergħat bla siġar tal-qawwi. Fuq 4,000 metru (13,123 pied), fejn it-temperaturi huma taħt l-iffriżar, il-klima hija glaċjali, żona ta 'borra permanenti u silġ.

### Bijodiversità u konservazzjoni

Il-Kolombja hija waħda mill-pajjiżi megadiversi fil-bijodiversità, u tokkupa l-ewwel post fl-ispeċi ta 'għasafar. Il-Kolombja hija l-pajjiż bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, li għandha l-ogħla rata ta' speċi għal kull żona, kif ukoll l-ogħla numru ta' endemiżmi (speċi li ma jinstabu b'mod naturali imkien ieħor) ta' kwalunkwe pajjiż. Madwar 10% tal-ispeċi tad-Dinja jgħixu fil-Kolombja, inklużi aktar minn 1,900 speċi ta' għasafar, aktar milli fl-Ewropa u l-Amerika ta' Fuq flimkien. Il-Kolombja għandha 10% tal-ispeċijiet ta' mammiferi tad-dinja, 14% tal-ispeċi ta' anfibji tad-dinja u 18% tal-ispeċi ta' għasafar tad-dinja.

Il-fjura nazzjonali tal-Kolombja, l-orkidea endemika Cattleya trianae, hija msemmija għall-botaniku u tabib Kolumbjan José Jerónimo Triana.
Fir-rigward tal-pjanti, il-pajjiż għandu bejn 40,000 u 45,000 speċi ta 'pjanti, ekwivalenti għal 10 jew 20% tal-ispeċi totali tad-dinja, li huwa saħansitra aktar notevoli jekk tqis li l-Kolombja hija meqjusa bħala pajjiż ta' daqs intermedju. Il-Kolombja hija t-tieni l-aktar pajjiż bijodiversità fid-dinja, biss wara l-Brażil, li huwa madwar 7 darbiet akbar.

Il-Kolombja għandha kważi 2,000 speċi ta 'ħut tal-baħar u hija t-tieni l-aktar pajjiż divers fil-ħut tal-ilma ħelu. Huwa wkoll il-pajjiż bl-aktar speċi endemiċi ta' friefet, huwa l-ewwel fl-ispeċi tal-orkidej, u għandu madwar 7,000 speċi ta' ħanfus. Il-Kolombja hija t-tieni fin-numru ta' speċi ta' anfibji u hija t-tielet l-aktar pajjiż divers fir-rettili u l-pali. Hemm madwar 1,900 speċi ta' molluski u skont l-istimi hemm madwar 300,000 speċi ta' invertebrati fil-pajjiż. Fil-Kolombja hemm 32 bijoma terrestri u 314-il tip ta' ekosistemi.

Iż-żoni protetti u s-"Sistema tal-Park Nazzjonali" ikopru żona ta' madwar 14,268,224 ettaru (142,682.24 km 2) u jirrappreżentaw 12.77% tat-territorju Kolumbjan. Meta mqabbla mal-pajjiżi ġirien, ir-rati tad-deforestazzjoni fil-Kolombja għadhom relattivament baxxi. Il-Kolombja kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2018 ta' 8.26/10, u kklassifikaha fil-25 post globalment fost 172 pajjiż. Il-Kolombja hija s-sitt pajjiż fid-dinja bil-kobor tal-provvista totali ta' ilma ħelu rinnovabbli, u għad għandha riżervi kbar ta' ilma ħelu.

## Gvern u politika

Il-Casa de Nariño hija r-residenza uffiċjali u l-post tax-xogħol ewlieni tal-President tal-Kolombja.
**Palazz Narinjo**, residenza u uffiċċju tal-President tal-Kolombja
Il-gvern tal-Kolombja jiżviluppa fil-qafas ta' repubblika demokratika presidenzjali parteċipattiva kif stabbilit fil-Kostituzzjoni tal-1991. Skont il-prinċipju tas-separazzjoni tas-setgħat, il-gvern huwa maqsum fi tliet fergħat: il-fergħa eżekuttiva, il-fergħa leġiżlattiva u l-fergħa ġudizzjarja.

Bħala kap tal-fergħa eżekuttiva, il-President tal-Kolombja jaġixxi bħala kap tal-Istat u kap tal-Gvern, segwit mill-Viċi President u l-Kunsill tal-Ministri. Il-president jiġi elett b'vot popolari biex iservi mandat wieħed ta' erba' snin (fl-2015, il-Kungress tal-Kolombja approva r-revoka ta' emenda kostituzzjonali tal-2004 li biddlet il-limitu ta' mandat wieħed għall-presidenti għal limitu ta' żewġ mandati). Fil-livell provinċjali, is-setgħa eżekuttiva hija ta' gvernaturi dipartimentali, sindki muniċipali, u amministraturi lokali ta' suddiviżjonijiet amministrattivi iżgħar, bħal corregimientos jew communes. L-elezzjonijiet reġjonali kollha jsiru sena u ħames xhur wara l-elezzjoni presidenzjali.

Stampa:Capitalio Nacional de Colombia, Bogotá.jpgKwartieri ġenerali Nazzjonali tal-Kungress
Il-fergħa leġiżlattiva tal-gvern hija rappreżentata fil-livell nazzjonali mill-Kungress, istituzzjoni bikamerali li tinkludi Kamra tad-Deputati b'166 siġġu u Senat ta' 102 siġġu. Is-Senat jiġi elett fil-livell nazzjonali u l-Kamra tad-Deputati tiġi eletta fid-distretti elettorali. Membri taż-żewġ kmamar huma eletti biex iservu mandati ta' erba' snin xahrejn qabel il-president, ukoll b’vot popolari.

Palazz tal-Ġustizzja tal-Kolombja, kwartieri ġenerali u simbolu tal-Fergħa Ġudizzjarja tal-Kolombja
Il-ġudikatura hija mmexxija minn erba’ qrati għolja, li jikkonsistu mill-Qorti Suprema li tittratta kwistjonijiet kriminali u ċivili, il-Kunsill tal-Istat, li għandu responsabbiltà speċjali għal-liġi amministrattiva u jipprovdi wkoll pariri legali lill-eżekuttiv, il-Qorti Kostituzzjonali, responsabbli biex tiżgura l-integrità tal-kostituzzjoni Kolombjana, u l-Kunsill Superjuri tal-Ġudikatura, responsabbli għall-verifika tal-ġudikatura. Il-Kolombja topera sistema ta' liġi ċivili, li sa mill-1991 ġiet applikata permezz ta' sistema kontradittorja.

Minkejja sensiela ta' kontroversji, il-politika ta' sigurtà demokratika żgurat li l-eks President Álvaro Uribe jibqa' popolari fost il-Kolombjani, bil-klassifikazzjoni tal-approvazzjoni tiegħu laħqet il-quċċata ta' 76%, skont stħarriġ fl-2009. Madankollu, wara li serva żewġ mandati, kien kostituzzjonalment ipprojbit milli qed ifittex l-elezzjoni mill-ġdid fl-2010. Fl-elezzjoni tal-20 ta' Ġunju, 2010, l-eks Ministru tad-Difiża Juan Manuel Santos rebaħ b’69% tal-voti kontra t-tieni l-aktar kandidat popolari, Antanas Mockus. Kienet meħtieġa runoff peress li l-ebda kandidat ma rċieva aktar mil-limitu rebbieħ ta' 50% tal-voti. Santos reġa' rebaħ l-elezzjoni bi kważi 51% tal-voti fl-elezzjonijiet tat-tieni rawnd fil-15 ta' Ġunju 2014, u għeleb lir-rivali tiegħu tal-lemin Óscar Iván Zuluaga, li rebaħ 45%. Fl-2018, Iván Duque rebaħ it-tieni rawnd tal-elezzjonijiet b'54% tal-voti.

### Affarijiet barranin

VII Summit tal-Alleanza tal-Paċifiku: L-eks president tal-Kolombja, Juan Manuel Santos, huwa t-tieni mix-xellug.
L-affarijiet barranin tal-Kolombja huma inkarigati mill-President, bħala kap tal-Istat, u mmexxija mill-Ministru tal-Affarijiet Barranin. Il-Kolombja għandha missjonijiet diplomatiċi fil-kontinenti kollha.

Il-Kolombja kienet waħda mill-erba' membri fundaturi tal-Alleanza tal-Paċifiku, li hija mekkaniżmu ta' integrazzjoni politika, ekonomika u kooperattiva li tippromwovi l-moviment ħieles ta' oġġetti, servizzi, kapital u nies fost il-membri, kif ukoll borża komuni u ambaxxati konġunti f'diversi pajjiżi. Il-Kolombja hija wkoll membru tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ, l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, l-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani, u l-Komunità Andina tan-Nazzjonijiet.

Il-Kolombja hija sieħba globali tan-NATO u alleat importanti mhux tan-NATO tal-Istati Uniti.

### Militari

Il-Frejgata tal-Marina Kolombjana ARC Caldas
Il-fergħa eżekuttiva tal-gvern hija responsabbli għall-ġestjoni tad-difiża tal-Kolombja, bil-president ikun il-kmandant in kap tal-forzi armati. Il-Ministeru tad-Difiża jeżerċita kontroll ta' kuljum tal-forzi armati u tal-Pulizija Nazzjonali tal-Kolombja. Il-Kolombja għandha 455,461 persunal militari attiv. Fl-2016, 3.4% tal-PGD tal-pajjiż mar għall-infiq militari, u poġġih fl-24 post fid-dinja. Il-forzi armati tal-Kolombja huma l-akbar fl-Amerika Latina. Fl-2018, il-Kolombja ffirmat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari.

L-armata Kolombjana hija maqsuma fi tliet fergħat: l-Armata Nazzjonali Kolombjana; il-Forza Aerospazjali Kolombjana; u l-Navy Kolombjana. Il-Pulizija Nazzjonali tiffunzjona bħala ġendarmerija, li topera indipendentement mill-armata bħala aġenzija tal-infurzar tal-liġi fil-pajjiż kollu. Kull wieħed minnhom jopera bl-apparat tal-intelliġenza tiegħu separat mid-Direttorat Nazzjonali tal-Intelliġenza (DNI).

L-Armata Nazzjonali hija magħmula minn diviżjonijiet, brigati, brigati speċjali u unitajiet speċjali, il-Navy Kolombjana mill-Infanteria tal-Baħar, il-Forza Navali tal-Karibew, il-Forza Navali tal-Paċifiku, il-Forza Navali tan-Nofsinhar, il-Forza Navali tal-Lvant, Gwardja tal-Kosta Kolumbjana, Navali L-Avjazzjoni u l-Kmand Speċifiku ta' San Andrés u Providencia u l-Forza Aerospazjali minn 15-il unità tal-ajru.

### Diviżjonijiet amministrattivi

Il-Kolombja hija maqsuma fi 32 dipartiment u distrett kapitali, li huwa meqjus bħala dipartiment (Bogotá hija wkoll il-kapitali tad-dipartiment ta' Cundinamarca). Id-dipartimenti huma suddiviżi f'muniċipalitajiet, li kull waħda minnhom hija assenjata sede muniċipali, u l-muniċipalitajiet huma mbagħad suddiviżi f'corregimientos f'żoni rurali u komuni f'żoni urbani. Kull dipartiment għandu gvern lokali b'gvernatur u assemblea eletti direttament għal terminu ta 'erba' snin, u kull muniċipalità hija mmexxija minn sindku u kunsill. Hemm bord amministrattiv lokali elett b'mod popolari f'kull wieħed mill-belt żgħira jew komuni.

Minbarra l-kapitali, erba' bliet oħra ġew innominati distretti (fil-fatt muniċipalitajiet speċjali), fuq il-bażi ta' karatteristiċi distintivi speċjali. Dawn huma Barranquilla, Cartagena, Santa Marta u Buenaventura. Xi dipartimenti għandhom suddiviżjonijiet amministrattivi lokali, fejn il-bliet għandhom konċentrazzjoni kbira ta 'popolazzjoni u l-muniċipalitajiet huma qrib xulxin (per eżempju, f'Antioquia u Cundinamarca). Fejn id-dipartimenti għandhom popolazzjoni baxxa (eż. Amazonas, Vaupés u Vichada), jiġu impjegati diviżjonijiet amministrattivi speċjali, bħal "corregimientos departamentales", li huma ibridi ta' muniċipalità u corregimiento.

Organizzazzjoni territorjali
Skont il-Kostituzzjoni tal-1991, il-Kolombja hija magħmula minn 32 dipartiment u distrett kapitali.

Kull dipartiment huwa maqsum fi muniċipalitajiet. Il-gvernijiet dipartimentali huma maqsuma fi tliet fergħat: gvernatur (elett b'mod popolari kull 4 snin), assemblea dipartimentali (eletta b'mod popolari kull 4 snin) u qrati superjuri.

Skont l-IGAC (1996. Dizzjunarju Ġeografiku tal-Kolombja), l-ogħla punt tagħha jitla’ għal madwar 5,775 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, fuq is-summits tewmin ta' Colón u Bolívar, dawn huma l-għoli massimi fit-territorju nazzjonali, filwaqt li l-iktar punt baxx tal- pajjiż huwa l-Oċean Paċifiku u Atlantiku (il-Karibew).

#### Dipartimenti, popolazzjoni u kapital

| **Numru** | **Dipartiment** | **Popolazzjoni (2020)** | **Popolazzjoni (2018)** | **Popolazzjoni (2005)** | **Kapital** |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **1** |  Bogotá | 7,743,955 | 7,412,566 | 6,778,691 |
| **2** |  Antioquia | 6,677,930 | 6,407,102 | 5,601,507 | Medellín |
| **3** |  Valle del Cauca | 4,532,152 | 4,475,886 | 4,052,535 | Cali |
| **4** |  Cundinamarca | 3,242,999 | 2,919,060 | 2,228,682 | Bogotá |
| **5** |  Atlántico | 2,722,128 | 2,535,517 | 2,112,001 | Barranquilla |
| **6** |  Bolívar | 2,180,976 | 2,070,110 | 1,836,640 | Cartagena |
| **7** |  Santander | 2,280,908 | 2,184,837 | 1,913,444 | Bucaramanga |
| **8** |  Nariño | 1,627,589 | 1,630,592 | 1,498,234 | Pasto |
| **9** |  Córdoba | 1,828,947 | 1,784,783 | 1,462,909 | Montería |
| **10** |  Tolima | 1,339,998 | 1,330,187 | 1,312,304 | Ibagué |
| **11** |  Cauca | 1,491,937 | 1,464,488 | 1,182,022 | Popayán |
| **12** | Norte de Santander | 1,620,318 | 1,491,689 | 1,208,336 | Cúcuta |
| **13** |  Boyacá | 1,242,731 | 1,217,376 | 1,255,311 | Tunja |
| **14** |  Magdalena | 1,427,026 | 1,341,746 | 1,136,819 | Santa Marta |
| **15** |  Huila | 1,122,622 | 1,100,386 | 1,001,476 | Neiva |
| **16** |  Cesar | 1,295,387 | 1,200,574 | 878,437 | Valledupar |
| **17** |  Caldas | 1,018,453 | 998,255 | 898,490 | Manizales |
| **18** |  Meta | 1,063,454 | 1,039,722 | 713,772 | Villavicencio |
| **19** |  La Guajira | 965,718 | 880,560 | 655,943 | Riohacha |
| **20** |  Risaralda | 961,055 | 943,401 | 859,666 | Pereira |
| **21** |  Sucre | 949,252 | 904,863 | 762,263 | Sincelejo |
| **22** |  Quindío | 555,401 | 539,904 | 518,691 | Armenia |
| **23** |  Chocó | 544,764 | 534,826 | 388,476 | Quibdó |
| **24** |  Caquetá | 410,521 | 401,849 | 337,932 | Florencia |
| **25** |  Casanare | 435,195 | 420,504 | 281,294 | Yopal |
| **26** |  Putumayo | 359,127 | 348,182 | 237,197 | Mocoa |
| **27** |  Arauca | 294,206 | 262,174 | 153,028 | Arauca |
| **28** |  Guaviare | 86,657 | 82,767 | 56,758 | San José del Guaviare |
| **29** |  San Andrés y Providencia | 63,692 | 61,280 | 59,573 | San Andrés |
| **30** |  Amazonas | 79,020 | 76,589 | 46,950 | Leticia |
| **31** |  Vichada | 112,958 | 107,808 | 44,592 | Puerto Carreño |
| **32** |  Vaupés | 44,712 | 40,797 | 19,943 | Mitú |
| **33** |  Guainía | 50,636 | 48,114 | 18,797 | Inírida |

Reġjuni naturali tal-Kolombja, differenzjati bil-kulur: Andin, Karibew, Paċifiku, Orinoquía, Amazonia, Insulari
## Ekonomija

Orizzont tal-skyscrapers ta' Bogotá
Il-PDG tal-Kolombja skont is-setturi fl-2017
Il-kwartieri ġenerali ta' Bancolombia f'Medellin
Storikament ekonomija agrarja, il-Kolombja urbanizzat malajr fis-seklu 20, sa tmiemu 15.8% biss tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-agrikoltura, li tiġġenera biss 6.6% tal-PGD; 20% tal-forza tax-xogħol kienet impjegata fl-industrija u 65% fis-servizzi, responsabbli għal 33% u 60% tal-PGD rispettivament. Il-produzzjoni ekonomika tal-pajjiż hija ddominata mid-domanda domestika qawwija tagħha. In-nefqa tal-konsum tad-dar hija l-akbar komponent tal-PGD.

L-ekonomija tas-suq tal-Kolombja kibret b'mod kostanti fl-aħħar parti tas-seklu 20, bil-prodott gross domestiku (PGD) jiżdied b'rata medja ta' aktar minn 4% fis-sena bejn l-1970 u l-1998. Il-pajjiż sofra riċessjoni fl-1999 (l-ewwel sena sħiħa ta' tkabbir negattiv mid-Depressjoni l-Kbira), u l-irkupru kien twil u bl-uġigħ. Madankollu, it-tkabbir laħaq is-7% fl-2007, wieħed mill-ogħla fl-Amerika Latina. Skont l-istimi tal-Fond Monetarju Internazzjonali, fl-2023, il-PGD (PPP) tal-Kolombja kien ta' US$1 triljun, it-32 fid-dinja u t-tielet fl-Amerika t’Isfel, wara l-Arġentina.

L-infiq pubbliku totali jirrappreżenta 28% tal-ekonomija nazzjonali. Id-dejn estern huwa ekwivalenti għal 40% tal-prodott gross domestiku. Klima fiskali b'saħħitha ġiet affermata mill-ġdid b'żieda fil-klassifikazzjonijiet tal-bonds. L-inflazzjoni annwali għalqet l-2017 b'4.09% sena fuq sena (vs. 5.75% sena fuq sena fl-2016). Ir-rata medja nazzjonali tal-qgħad fl-2017 kienet 9.4%, għalkemm l-informalità hija l-akbar problema li qed jiffaċċja s-suq tax-xogħol (id-dħul tal-ħaddiema formali żdied b'24.8% f'5 snin filwaqt li d-dħul tax-xogħol tal-ħaddiema formali informali żdied biss b'9%). Il-Kolombja għandha żoni ħielsa (FTZ), bħaż-Żona Ħielsa tal-Paċifiku, li tinsab f'Valle del Cauca, waħda mill-aktar żoni attraenti għall-investiment barrani.

Is-settur finanzjarju kiber b'mod favorevoli minħabba l-likwidità tajba tal-ekonomija, it-tkabbir tal-kreditu u l-prestazzjoni pożittiva tal-ekonomija Kolombjana. Il-Borża Kolombjana permezz tas-Suq Integrat tal-Amerika Latina (MILA) toffri suq reġjonali għall-kummerċ tal-istokks. Il-Kolombja issa hija waħda minn tliet ekonomiji biss b'punteġġ perfett fuq l-Indiċi tal-Qawwa tad-Drittijiet Legali, skont il-Bank Dinji.

Il-Kolombja hija rikka fir-riżorsi naturali u tiddependi ħafna fuq l-enerġija u l-esportazzjonijiet tal-minjieri. L-esportazzjonijiet ewlenin tal-Kolombja jinkludu fjuwils minerali, żjut, prodotti tad-distillazzjoni, frott u prodotti agrikoli oħra, zokkor u ħelu, prodotti tal-ikel, plastiks, ħaġar prezzjuż, metalli, prodotti tal-forestrija, kimiċi, farmaċewtiċi, vetturi, prodotti elettroniċi, tagħmir elettriku, fwejjaħ u kożmetiċi, makkinarju, oġġetti manifatturati, tessuti u drappijiet, ħwejjeġ u xedd tas-saqajn, ħġieġ u oġġetti tal-kristall, għamara, bini prefabbrikat, prodotti militari, materjali tad-dar u tal-uffiċċju, tagħmir tal-kostruzzjoni, software, fost oħrajn. L-imsieħba kummerċjali ewlenin huma l-Istati Uniti, iċ-Ċina, l-Unjoni Ewropea u xi pajjiżi tal-Amerika Latina.

L-esportazzjonijiet mhux tradizzjonali xprunaw it-tkabbir tal-bejgħ barrani Kolumbjan kif ukoll id-diversifikazzjoni tad-destinazzjonijiet tal-esportazzjoni grazzi għal ftehimiet ġodda ta 'kummerċ ħieles. It-tkabbir ekonomiku reċenti wassal għal żieda konsiderevoli f'miljunarji ġodda, inklużi intraprendituri ġodda, Kolumbjani b'valur nett li jaqbeż il-biljun USD.

Il-Gvern qed jiżviluppa wkoll proċess ta' inklużjoni finanzjarja fost l-aktar popolazzjoni vulnerabbli fil-pajjiż.

Il-kontribuzzjoni tat-turiżmu għall-PDG kienet ta' US$5,880.3 biljun (2.0% tal-PDG totali) fl-2016. It-turiżmu ġġenera 556,135 impjieg (2.5% tal-impjiegi totali) fl-2016. Żjajjar turisti barranin kienu mbassra li Żdiedu minn 0.6 miljun fl-2007 għal 4 miljuni fl-2017.

### Agrikoltura u riżorsi naturali

Cerrejón hija minjiera tal-faħam miftuħa, l-akbar tat-tip tagħha, l-akbar fl-Amerika Latina, u l-għaxar l-akbar fid-dinja.
Fl-agrikoltura, il-Kolombja hija waħda mill-akbar ħames produtturi fid-dinja ta' kafè, avokado u żejt tal-palm, u waħda mil l-akbar 10 produtturi fid-dinja ta' kannamieli, banana, ananas u kawkaw. Il-pajjiż għandu wkoll produzzjoni konsiderevoli ta'ross, patata u kassava. Għalkemm mhux l-akbar produttur tal-kafè fid-dinja (il-Brażil isostni dan it-titlu), il-pajjiż ilu, għal għexieren ta' snin, kapaċi jwettaq kampanja ta’ kummerċjalizzazzjoni globali biex iżid valur lill-prodott tal-pajjiż. Il-produzzjoni taż-żejt tal-palm Kolombjan hija waħda mill-aktar sostenibbli fuq il-pjaneta, meta mqabbla mal-akbar produtturi eżistenti. Il-Kolombja hija wkoll fost l-akbar 20 produttur fid-dinja taċ-ċanga u tat-tiġieġ. Il-Kolombja hija wkoll it-tieni l-akbar esportatur tal-fjuri fid-dinja, wara l-Olanda. L-agrikoltura Kolombjana temetti 55% tal-emissjonijiet tal-gassijiet serra tal-Kolombja, prinċipalment minħabba d-deforestazzjoni, it-trobbija tal-bhejjem estensiva żżejjed, il-ħtif tal-art u l-agrikoltura illegali.

Il-Kolombja hija esportatur ewlieni tal-faħam u ż-żejt – fl-2020, aktar minn 40% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż kienu bbażati fuq dawn iż-żewġ prodotti. Fl-2018 kien il-5 l-akbar esportatur tal-faħam fid-dinja. Fl-2019, il-Kolombja kienet l-20 l-akbar produttur taż-żejt fid-dinja, b'791 elf barmil / jum, li jesporta parti tajba mill-produzzjoni tiegħu - il-pajjiż kien id-19-il l-akbar esportatur taż-żejt fid-dinja fl-2020. Fil-minjieri, il-Kolombja hija l-akbar produttur dinja emerald, u fil-produzzjoni tad-deheb, bejn l-2006 u l-2017, il-pajjiż ipproduċa 15-il tunnellata fis-sena sal-2007, meta' l-produzzjoni tiegħu żdiedet b'mod sinifikanti, u kiser ir-rekord ta' 66.1 tunnellata estratti fl-2012. Fl-2017, estratt 52.2 tunnellata. Bħalissa, il-pajjiż huwa fost l-akbar 25 produttur tad-deheb fid-dinja.

### Enerġija u trasport

Dam ta' Sogamoso (Presa de Sogamoso)
Port ta' Cartagena
Il-produzzjoni tal-elettriku fil-Kolombja ġejja prinċipalment minn sorsi tal-enerġija rinnovabbli. 69.93% huwa miksub mill-ġenerazzjoni idroelettrika. L-impenn tal-Kolombja għall-enerġija rinnovabbli ġie rikonoxxut fl-Indiċi tal-Ekonomija Ekoloġika Globali (GGEI) tal-2014, u poġġiha fost l-aqwa 10 nazzjonijiet fid-dinja f'termini ta 'setturi ta' effiċjenza ekoloġika.

It-trasport fil-Kolombja huwa regolat fi ħdan il-funzjonijiet tal-Ministeru tat-Trasport u entitajiet bħall-Istitut Nazzjonali tat-Toroq (INVÍAS) inkarigat mill-Awtostradi fil-Kolombja, l-Aerocivil, responsabbli għall-avjazzjoni ċivili u l-ajruporti, l-Aġenzija Nazzjonali tal-Infrastruttura, Inkarigat mill-konċessjonijiet permezzta'ta’ sħubijiet pubbliċi-privati, għad-disinn, il-kostruzzjoni, il-manutenzjoni, l-operat u l-amministrazzjoni tal-infrastruttura tat-trasport, id-Direttorat Ġenerali Marittimu (Dimar) għandu r-responsabbiltà li jikkoordina l-kontroll tat-traffiku marittimu flimkien man-Navy Kolombjana, fost oħrajn, u taħt il- superviżjoni tas-Sovrintendenza tal-Portijiet u t-Trasport.

Mill-2021, il-Kolombja kellha 204,389 km (127,001 mi) ta 'toroq, li minnhom 32,280 km (20,058 mi) kienu asfaltati. Fl-aħħar tal-2017, il-pajjiż kellu madwar 2,100 km (1,305 mi) ta 'toroq duplikati. It-trasport ferrovjarju fil-Kolombja huwa kważi għal kollox iddedikat għat-trasport tal-merkanzija u n-netwerk ferrovjarju għandu tul ta '1,700 km ta' binarji potenzjalment attivi. Il-Kolombja għandha 3,960 kilometru ta' pipelines tal-gass, 4,900 kilometru ta' pajpijiet taż-żejt u 2,990 kilometru ta 'pipelines taż-żejt.

Il-gvern Kolumbjan ippropona li jinbnew 7,000 kilometru ta' toroq bejn l-2016 u l-2020, li jnaqqas il-ħinijiet tal-ivvjaġġar bi 30% u l-ispejjeż tat-trasport b'20%. Programm ta' konċessjoni ta' toroq b’pedaġġ se jinkludi 40 proġett u huwa parti minn objettiv strateġiku usa' ta' investiment ta' kważi $50 biljun f'infrastruttura tat-trasport, inklużi sistemi ferrovjarji, ir-restawr tan-navigabbiltà tax-Xmara Magdalena, it-titjib tal-faċilitajiet tal-istrutturi tal-port u l-espansjoni tal-El Dorado International. Ajruport. Il-Kolombja hija pajjiż bi dħul medju.

### Xjenza u teknoloġija

Colciencias hija aġenzija tal-Gvern Kolumbjan li tappoġġja r-riċerka fundamentali u applikata.
Il-Kolombja għandha aktar minn 3,950 grupp ta 'riċerka fix-xjenza u t-teknoloġija. iNNpulsa, aġenzija tal-gvern li tippromwovi l-intraprenditorija u l-innovazzjoni fil-pajjiż, tipprovdi għotjiet lil startups, minbarra servizzi oħra li hija u l-istituzzjonijiet jipprovdu. Il-Kolombja kklassifikat fis-66 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Spazji ta' coworking ħarġu biex iservu bħala komunitajiet għal startups kbar u żgħar. Fil-Kolombja, organizzazzjonijiet bħall-Korporazzjoni għar-Riċerka Bijoloġika (CIB) ġew żviluppati b'suċċess biex jappoġġjaw liż-żgħażagħ interessati fix-xogħol xjentifiku. Iċ-Ċentru Internazzjonali għall-Agrikoltura Tropikali bbażat fil-Kolombja jinvestiga l-isfida dejjem tikber tat-tisħin globali u s-sigurtà tal-ikel.

Fil-Kolombja, saru invenzjonijiet importanti relatati mal-mediċina, bħall-ewwel pacemaker artifiċjali estern b'elettrodi interni, ivvintat mill-inġinier elettriku Jorge Reynolds Pombo, invenzjoni ta 'importanza kbira għal dawk li jbatu minn insuffiċjenza tal-qalb. Ivvintati wkoll fil-Kolombja kienu l-mikrokeratome u tekniki keratomileusis, li jiffurmaw il-bażi fundamentali ta' dak li issa huwa magħruf bħala LASIK (waħda mill-aktar tekniki importanti għall-korrezzjoni ta' żbalji refrattivi fil-vista) u l-valv Hakim għat-trattament ta' idroċefalu. Il-Kolombja bdiet tinnova fit-teknoloġija militari għall-armata tagħha u armati oħra fid-dinja; speċjalment fid-disinn u l-ħolqien ta' prodotti ta' protezzjoni ballistiċi personali, ħardwer militari, robots militari, bombi, simulaturi u radars.

Xi xjenzati Kolombjani notevoli huma Joseph M. Tohme, riċerkatur rikonoxxut għax-xogħol tiegħu fuq id-diversità ġenetika tal-ikel, Manuel Elkin Patarroyo li huwa magħruf għax-xogħol pijunier tiegħu fuq vaċċini sintetiċi għall-malarja, Francisco Lopera li skopra l-"Mutazzjoni Paisa" jew tip ta 'Alzheimer bikri, Rodolfo Llinás magħruf għall-istudju tiegħu tal-proprjetajiet intrinsiċi tan-newroni u t-teorija ta' sindromu li kien biddel il-mod ta' fehim tal-funzjonament tal-moħħ, Jairo Quiroga Puello għaraf għall-istudji tiegħu dwar il-karatterizzazzjoni ta' sintetiċi. sustanzi li jistgħu jintużaw biex jiġġieldu fungi, tumuri, tuberkulożi u anke xi viruses u Ángela Restrepo li stabbiliet dijanjosi u trattamenti preċiżi biex jiġġieldu l-effetti ta 'marda kkawżata minn Paracoccidioides brasiliensis.

## Demografija

Id-densità tal-popolazzjoni tal-Kolombja fl-2013
B'popolazzjoni stmata ta '50 miljun ruħ fl-2020, il-Kolombja hija t-tielet l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Latina, wara l-Brażil u l-Messiku. Fil-bidu tas-seklu 20, il-popolazzjoni tal-Kolombja kienet madwar 4 miljuni. Sa mill-bidu tas-snin sebgħin, il-Kolombja esperjenzat tnaqqis kostanti fir-rati ta 'fertilità, mortalità u tkabbir tal-popolazzjoni tagħha. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni għall-2016 hija stmata li tkun 0.9%. Madwar 26.8% tal-popolazzjoni kellha 15-il sena jew iżgħar, 65.7% kellhom bejn 15 u 64 sena, u 7.4% kellhom aktar minn 65 sena. Il-proporzjon ta' nies anzjani fil-popolazzjoni totali beda jiżdied b'mod sostanzjali. Il-Kolombja hija pproġettata li jkollha popolazzjoni ta’ 55.3 miljun sal-2050.

L-istimi tal-popolazzjoni taż-żona li issa hija l-Kolombja jvarjaw bejn 2.5 u 12-il miljun ruħ fl-1500; stimi bejn l-estremi jinkludu ċifri ta’ 6 u 7 miljuni. Bil-konkwista Spanjola, il-popolazzjoni tar-reġjun kienet niżlet għal madwar 1.2 miljun ruħ sal-1600, li jirrappreżenta tnaqqis stmat ta' 52-90%. Sa tmiem il-perjodu kolonjali, kien naqas aktar għal madwar 800,000; Beda jiżdied fil-bidu tas-seklu 19 għal madwar 1.4 miljun, fejn jerġa' jaqa' fil-Gwerra tal-Indipendenza tal-Kolombja għal bejn 1 u 1.2 miljun. Il-popolazzjoni tal-pajjiż ma rkupratx għal-livelli ta' qabel il-konkwista sa' l-1940, kważi 450 sena wara l-quċċata tagħha fis-seklu 16.

Storja tal-popolazzjoni tal-Kolombja
Il-popolazzjoni hija kkonċentrata fl-artijiet għolja Andin u tul il-kosta tal-Karibew, ukoll id-densitajiet tal-popolazzjoni huma ġeneralment ogħla fir-reġjun Andin. Id-disa' dipartimenti tal-pjanura tal-Lvant, li jinkludu madwar 54% taż-żona tal-Kolombja, għandhom inqas minn 6% tal-popolazzjoni. Tradizzjonalment soċjetà rurali, il-moviment lejn żoni urbani kien qawwi ħafna f'nofs is-seklu 20, u l-Kolombja issa hija waħda mill-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni urbana żdiedet minn 31% tat-total fl-1938 għal kważi 60% fl-1973, u fl-2014 iċ-ċifra kienet ta' 76%. Il-popolazzjoni ta' Bogotá waħedha żdiedet minn ftit aktar minn 300,000 fl-1938 għal madwar 8 miljuni llum. B'kollox, tnejn u sebgħin belt issa għandhom popolazzjonijiet ta' 100,000 jew aktar (2015). Fl-2012, il-Kolombja kellha l-akbar popolazzjoni spostata internament fid-dinja, stmata għal 4.9 miljun ruħ.

L-istennija tal-ħajja kienet 74.8 snin fl-2015 u l-mortalità tat-trabi kienet 13.1 għal kull elf fl-2016. Fl-2015, 94.58% tal-adulti u 98.66% taż-żgħażagħ huma litterati u l-Gvern jonfoq madwar 4.49% tal-PGD tiegħu fuq l-edukazzjoni.

### Lingwi

Madwar 99.2% tal-Kolombjani jitkellmu bl-Ispanjol, imsejjaħ ukoll Kastiljan; Fil-pajjiż jintużaw ukoll 65 lingwa Amerindja, żewġ lingwi krejoli, il-lingwa Romani u l-Lingwa tas-Sinjali Kolombjana. L-Ingliż għandu status uffiċjali fl-arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Catalina.

Total ta' 101 lingwa fil-Kolombja huma elenkati fid-database Ethnologue, inkluż l-Ispanjol. In-numru speċifiku ta' lingwi mitkellma jvarja ftit, b'xi awturi jikkunsidraw lingwi differenti dak li oħrajn iqisu varjetajiet jew djaletti tal-istess lingwa. L-aħjar stimi jirreġistraw 71 lingwa mitkellma fil-pajjiż illum, li ħafna minnhom jappartjenu lill-familji tal-lingwi Chibcha, Tucano, Bora-Witoto, Guajibo, Arawak, Karibew, Barbaco u Saliban. Bħalissa hemm aktar minn 850,000 kelliem tal-lingwa nattiva.

### Gruppi etniċi

Il-Kolombja hija etnikament diversa, in-nies tagħha dixxendenti mill-abitanti indiġeni oriġinali, konkwistaturi Spanjoli, Afrikani oriġinarjament miġjuba fil-pajjiż bħala skjavi, u immigranti tas-seklu 20 mill-Ewropa u l-Lvant Nofsani, kollha jikkontribwixxu għal wirt kulturali divers. Id-distribuzzjoni demografika tirrifletti mudell li huwa influwenzat mill-istorja kolonjali. L-abjad jgħixu madwar il-pajjiż kollu, l-aktar fiċ-ċentri urbani u fl-għoljiet u l-ibliet kostali li qed jikbru. Il-popolazzjonijiet tal-bliet il-kbar jinkludu wkoll il-mestizos. Il-bdiewa Mestizo (nies li jgħixu f'żoni rurali) jgħixu wkoll fl-artijiet għoljiet Andini, fejn xi konkwistaturi Spanjoli mħallta man-nisa tal-kapijiet Amerinjani. Il-mestizos jinkludu artiġjani u negozjanti żgħar li kellhom rwol importanti fl-espansjoni urbana ta' dawn l-aħħar deċennji. Fi studju fl-American Journal of Physical Anthropology, il-Kolombjani għandhom antenati medja ta' 47% DNA Amerindijan, 42% DNA Ewropew, u 11% DNA Afrikan.

Iċ-ċensiment tal-2018 irrapporta li l-“popolazzjoni mhux etnika”, komposta minn bojod u mestizos (dawk ta' antenati mħallta Ewropej u Amerindijani), kienet tifforma 87.6% tal-popolazzjoni nazzjonali. 6.7% huma ta' dixxendenza Afrikana. L-Amerindjani Indiġeni jiffurmaw 4.3% tal-popolazzjoni. Ir-Raizals jikkostitwixxu 0.06% tal-popolazzjoni. Palenqueros jikkostitwixxu 0.02% tal-popolazzjoni. 0.01% tal-popolazzjoni huma żingari. Studju minn Latinobarómetro fl-2023 jistma li 50.3% tal-popolazzjoni hija mestizo, 26.4% hija abjad, 9.5% hija indiġena, 9.0% hija iswed, 4.4% hija mulatta u 0.4% hija Ażjatika, dawn l-istimi jkunu ekwivalenti għal madwar 26 miljun ruħ huma mestizo, 14-il miljun huma bojod, 5 miljun huma indiġeni, 5 miljun huma iswed, 2 miljun huma mulatti u 200k huma Asjatiċi.

Id-Diviżjoni tal-Investigazzjoni Federali stmat li mis-86% tal-popolazzjoni li mhix meqjusa bħala parti minn xi gruppi etniċi identifikati miċ-ċensiment tal-2006, il-Kolombjani bojod huma primarjament ta' nisel Spanjol, iżda hemm ukoll popolazzjoni kbira ta' Antenati Nofsani ; F'xi żoni hemm kontribut konsiderevoli ta' antenati Ġermaniżi u Taljani.

Ħafna mill-popli indiġeni esperjenzaw tnaqqis fil-popolazzjoni matul il-ħakma Spanjola u ħafna oħrajn ġew assorbiti fil-popolazzjoni mestizo, iżda l-bqija bħalissa jirrappreżentaw aktar minn tmenin kultura differenti. Ir-riżervi (resguardos) stabbiliti għall-popli indiġeni jokkupaw 30,571,640 ettaru (305,716.4 km 2) (27% tat-total tal-pajjiż) u huma abitati minn aktar minn 800,000 ruħ. Uħud mill-akbar gruppi indiġeni huma l-Wayuu, il-Paez, il-Pastos, l-Embera, u ż-Zenú. Id-dipartimenti ta' La Guajira, Cauca, Nariño, Córdoba u Sucre għandhom l-akbar popolazzjonijiet indiġeni.

L-Organizzazzjoni Indiġena Nazzjonali tal-Kolombja (ONIC), imwaqqfa fl-ewwel Kungress Indiġenu Nazzjonali fl-1982, hija organizzazzjoni li tirrappreżenta l-popli indiġeni tal-Kolombja. Fl-1991, il-Kolombja ffirmat u rratifikat il-liġi internazzjonali attwali dwar il-popli indiġeni, il-Konvenzjoni dwar il-Popli Indiġeni u Tribali, 1989.

L-Afrikani tas-Sub-Saħara nġiebu bħala skjavi, prinċipalment fl-artijiet baxxi kostali, fil-bidu tas-seklu 16 u fis-seklu 19. Illum, komunitajiet kbar Afro-Kolombjani jinsabu fuq il-kosta tal-Paċifiku. Ħafna Ġamajkani emigraw prinċipalment lejn il-gżejjer ta’ San Andres u Providencia. Diversi Ewropej oħra u Amerikani ta' Fuq immigraw lejn il-pajjiż fl-aħħar tad-19 u l-bidu tas-seklu 20, inklużi nies mill-ex USSR matul u wara t-Tieni Gwerra Dinjija.

Ħafna komunitajiet immigranti stabbilixxew fuq il-kosta tal-Karibew, partikolarment immigranti reċenti mill-Lvant Nofsani u l-Ewropa. Barranquilla (l-akbar belt fil-Karibew Kolumbjan) u bliet oħra tal-Karibew għandhom l-akbar popolazzjonijiet ta' Libaniżi, Palestinjani u Levantini oħra. Hemm ukoll komunitajiet sinifikanti ta' Roma u Lhud. Hemm xejra migratorja importanti tal-Venezweli, minħabba s-sitwazzjoni politika u ekonomika fil-Venezwela. F'Awwissu 2019, il-Kolombja offriet iċ-ċittadinanza lil aktar minn 24,000 tifel u tifla ta' refuġjati Venezwelani li twieldu fil-Kolombja.

#### Gruppi etniċi fil-Kolombja - Ċensiment tal-2018

Popolazzjoni fil-ġungla tal-Amażonja fid-dipartiment tal-Amazonas
* Mestiż - Abjad (87.58%)
* Afro-Kolombjani (inklużi mestizos) (6.68%)
* Amerindijan (4.31%)
* Mhux indikat (1.35%)
* Raizal (0.06%)
* Palenquero (0.02%)
* Romani (0.01%)

#### Gruppi etniċi fil-Kolombja skont il-Latinobarómetro 2023

* Mestiż (50.3%)
* Abjad (26.4%)
* Amerindijan (9.5%)
* Iswed (9.0%)
* Mulatto (4.4%)
* Ażjatiċi (0.4%)

### Reliġjon

Il-Knisja ta' San Agustín hija tempju Kolumbjan ta' qima Kattolika ddedikata lil San Agustín de Hipona, tinsab fil-kantuniera ta' Carrera 7 u Calle 7, eżatt fuq wara tal-Dar ta' Nariño (palazz presidenzjali), fil-qalba ta' is-settur tal-belt storika ta' Bogotá u jappartjeni għall-ġurisdizzjoni ekkleżjastika tal-arċidjoċesi ta' Bogotá.
Is-Santwarju ta' Las Lajas hija knisja bażilika li tinsab fin-nofsinhar tad-Dipartiment ta' Nariño, muniċipalità ta' Ipiales, il-Kolombja. Il-post huwa sit ta' pellegrinaġġ popolari minn meta dehret il-Verġni Marija fl-1754. L-ewwel santwarju nbena madwar l-1750 u ġie mibdul b'wieħed akbar fl-1802 li kien jinkludi pont fuq il-kanyon tax-Xmara Guáitara. It-tempju attwali, fi stil neo-Gotiku, inbena bejn l-1916 u l-1949.
Id-Dipartiment Amministrattiv Nazzjonali tal-Istatistika (DANE) ma jiġborx statistika reliġjuża u huwa diffiċli li tikseb rapporti preċiżi. Madankollu, skont diversi studji u stħarriġ wieħed, madwar 90% tal-popolazzjoni taderixxi mal-Kristjaneżmu, li l-maġġoranza tagħhom (70.9%–79%) huma Kattoliċi Rumani, filwaqt li minoranza sinifikanti (16.7%) taderixxi mal-Protestantiżmu (prinċipalment evanġeliċi) . Madwar 4.7% tal-popolazzjoni hija atea jew agnostika, filwaqt li 3.5% jgħidu li jemmnu f'Alla iżda ma jsegwux reliġjon speċifika. 1.8% tal-Kolombjani jaderixxu max-Xhieda ta' Jehovah u l-Adventiżmu u inqas minn 1% jaderixxu ma' reliġjonijiet oħra, bħall-Fidi Bahá'í, l-Islam, il-Ġudaiżmu, il-Buddiżmu, il-Mormoniżmu, l-Induiżmu, ir-reliġjonijiet indiġeni, il-moviment Hare Krishna, il-moviment Rastafari, il-Knisja Ortodossa tal-Lvant u studji spiritwali. In-nies li fadal ma' wieġbux jew wieġbu li ma kinux jafu. Minbarra l-istatistika ta' hawn fuq, 35.9% tal-Kolombjani rrappurtaw li ma' pprattikawx il-fidi tagħhom b'mod attiv. 1,519,562 persuna fil-Kolombja, jew madwar 3% tal-popolazzjoni, irrappurtaw li jsegwu reliġjon indiġena.

Għalkemm il-Kolombja tibqa' pajjiż predominantement Kattoliku Ruman f’termini tan-numru ta' magħmudijiet, il-kostituzzjoni Kolombjana tal-1991 tiggarantixxi l-libertà tar-reliġjon u d-denominazzjonijiet reliġjużi u l-knejjes kollha huma ugwalment ħielsa quddiem il-liġi.

### Saħħa

Il-Kolombja tmexxi l-klassifika annwali ta’ América Economía tal-aqwa kliniċi u sptarijiet fl-Amerika Latina.
L-istennija tal-ħajja ġenerali mat-twelid fil-Kolombja hija 79.3 snin (76.7 snin għall-irġiel u 81.9 snin għan-nisa). Ir-riformi tal-kura tas-saħħa wasslu għal titjib massiv fis-sistemi tal-kura tas-saħħa tal-pajjiż, u l-istandards tas-saħħa fil-Kolombja tjiebu ħafna mis-snin tmenin. 1993) għal 96% fl-2012. Fl-2017, il-gvern iddikjara ċentru ta' riċerka u trattament tal-kanċer bħala Proġett ta' Interess Strateġiku Nazzjonali.

Studju li sar fl-2016 mir-rivista América Economía ikklassifika 21 istituzzjoni tas-saħħa Kolombjana fost l-44 l-aħjar fl-Amerika Latina, li jirrappreżentaw 48 fil-mija tat-total. Fl-2022, 26 sptar Kolumbjan kienu fost l-aqwa 61 fl-Amerika Latina (42% tat-total). Fl-2023 ukoll, żewġ sptarijiet Kolombjani kienu fost l-aqwa 75 fid-dinja.

### Edukazzjoni

L-esperjenza edukattiva ta' ħafna tfal Kolombjani tibda bl-attendenza fi skola qabel l-iskola sal-età ta' ħames snin (Edukazzjoni Preskolastika). L-edukazzjoni bażika hija obbligatorja bil-liġi Din għandha żewġ stadji: Edukazzjoni Bażika Primarja (Educación Basica Primaria) li tmur mill-ewwel sal-ħames grad – tfal minn sitt snin sa għaxar snin, u Edukazzjoni Bażika Sekondarja (Educación Basica Sekondarja), li tmur mis-sitt. għad-disa' grad. L-edukazzjoni bażika hija segwita mill-Edukazzjoni Vokazzjonali Sekondarja (Educación media vocational) li tinkludi l-għaxar u l-ħdax-il grad. Jista' jkollu modalitajiet jew speċjalitajiet differenti ta' taħriġ professjonali (akkademiku, tekniku, kummerċjali, eċċ.) skont il-kurrikulu adottat minn kull skola.

Bini M5 – Università Nazzjonali tal-Kolombja, iddisinjat minn Pedro Nel Gómez
Mat-tlestija b'suċċess tas-snin kollha tal-edukazzjoni bażika u sekondarja, tingħata d-diploma tal-iskola għolja, li tissejjaħ il-baċellerat, minħabba li l-edukazzjoni sekondarja bażika u l-edukazzjoni sekondarja tradizzjonalment jitqiesu flimkien bħala unità msejħa l-baċellerat (is-sitt sal-ħdax-il grad). Studenti fl-aħħar sena tal-edukazzjoni sekondarja tagħhom jagħmlu l-eżami tal-ICFES (issa jismu Sabre 11) biex jaċċessaw l-edukazzjoni ogħla. Din l-edukazzjoni ogħla tinkludi studji professjonali undergraduate, edukazzjoni sekondarja teknika, teknoloġika u professjonali, u studji postgraduate. L-istituzzjonijiet tal-Edukazzjoni Għolja Teknika-vokazzjonali huma miftuħa wkoll għal studenti li għandhom lawrja fl-Arti u n-Negozju. Dan il-lawrja ġeneralment jingħata mis-SENA wara pjan ta' studju ta' sentejn.

Gradwati tal-iskola għolja jistgħu jidħlu fi programm ta' karriera professjonali ta' undergraduate offrut minn università; Dawn il-programmi jdumu sa ħames snin (jew inqas għal edukazzjoni teknika, teknoloġika u vokazzjonali intermedja, u studji gradwati), anke sa sitt jew seba' snin għal xi karrieri, bħall-mediċina. Fil-Kolombja, m'hemm l-ebda istituzzjoni bħall-università; L-istudenti jidħlu direttament fi programm ta’ karriera f’università jew istituzzjoni edukattiva oħra biex jiksbu grad professjonali, tekniku jew teknoloġiku. Malli jiggradwaw mill-kulleġġ, l-individwi jirċievu diploma (professjonali, teknika jew teknoloġika) u liċenzja (jekk meħtieġ) biex isegwu l-karriera magħżula tagħhom. Għal xi programmi tal-karriera, l-istudenti jridu jagħmlu t-test Saber-Pro fl-aħħar sena tagħhom ta 'edukazzjoni akkademika undergraduate.

L-infiq pubbliku fuq l-edukazzjoni bħala proporzjon tal-prodott gross domestiku fl-2015 kien 4.49%. Dan kien jirrappreżenta 15.05% tan-nefqa totali tal-gvern. Ir-rati gross ta' reġistrazzjoni fl-edukazzjoni primarja u sekondarja kienu ta' 113.56% u 98.09% rispettivament. L-istennija tal-ħajja tal-iskola kienet ta' 14.42 snin. Total ta' 94.58% tal-popolazzjoni ta' 15-il sena' l fuq kienet irreġistrata bħala litterata, inklużi 98.66% ta' dawk ta' bejn il-15 u l-24 sena.

#### Universitajiet

Il-Kolombja għandha 301 istituzzjoni ta' edukazzjoni ogħla (HEIs), li minnhom 217 huma privati ​​u 84 huma uffiċjali.

Is-Sistema tal-Università tal-Istat (SUE) torganizza s-servizz pubbliku tal-edukazzjoni ogħla fil-pajjiż u hija magħmula minn 34 università pubblika.

Uħud mill-universitajiet pubbliċi fil-Kolombja huma:
Università ta' Antioquia, Università ta' Atlántico, Università Militari Nueva Granada, Università ta' Caldas, Università ta' Cauca, Università Nazzjonali Miftuħa u Distanza, Università ta' Cartagena, Università ta' Magdalena, Università Nazzjonali tal-Kolombja, Università ta' Córdoba.

## Kultura

Il-Kolombja tinsab f'salib it-toroq tal-Amerika Latina u l-kontinent Amerikan in ġenerali, u bħala tali ġiet affettwata minn firxa wiesgħa ta' influwenzi kulturali. Influwenzi Indiġeni Amerikani, Spanjoli, u oħrajn Ewropej, Afrikani, Amerikani, tal-Karibew u tal-Lvant Nofsani, kif ukoll influwenzi kulturali oħra tal-Amerika Latina, huma kollha preżenti fil-kultura Kolombjana moderna. Il-migrazzjoni urbana, l-industrijalizzazzjoni, il-globalizzazzjoni u bidliet politiċi, soċjali u ekonomiċi oħra wkoll ħallew il-marka tagħhom.

Ħafna simboli nazzjonali, kemm oġġetti kif ukoll temi, ħarġu mit-tradizzjonijiet kulturali diversi tal-Kolombja u huma maħsuba biex jirrappreżentaw dak li l-Kolombja u l-poplu Kolumbjan għandhom komuni. L-espressjonijiet kulturali fil-Kolombja huma promossi mill-gvern permezz tal-Ministeru tal-Kultura.

### Letteratura

Ir-rebbieħ tal-Premju Nobel Gabriel García Márquez
Il-letteratura Kolombjana tmur lura għaż-żminijiet prekolombjani; Eżempju notevoli mill-perjodu huwa l-poeżija epika magħrufa bħala The Legend of Yurupary. Fl-era kolonjali Spanjola, kittieba notevoli jinkludu Juan de Castellanos ( Elegies of Illustrious Men of the Indies ), Hernando Domínguez Camargo u l-poeżija epika tiegħu lil San Injazju ta' Loyola, Pedro Simón u Juan Rodríguez Freyle.

Fil-letteratura ta' wara l-indipendenza marbuta mar-Romantizmu, spikkaw Antonio Nariño, José Fernández Madrid, Camilo Torres Tenorio u Francisco Antonio Zea. Fit-tieni nofs tas-seklu 19 u l-bidu tal-20, il-ġeneru letterarju magħruf bħala costumbrismo sar popolari; Kittieba kbar ta' dan il-perjodu kienu Tomás Carrasquilla, Jorge Isaacs u Rafael Pombo (dan tal-aħħar kiteb xogħlijiet notevoli tal-letteratura għat-tfal). F'dak il-perjodu, awturi bħal José Asunción Silva, José Eustasio Rivera, León de Greiff, Porfirio Barba-Jacob u José María Vargas Vila żviluppaw il-moviment modernista. Fl-1872, il-Kolombja waqqfet l-Academia Colombiana de la Lengua, l-ewwel akkademja tal-lingwa Spanjola fl-Amerika. Candelario Obeso kiteb l-innovattivi Cantos Populares de mi Tierra (1877), l-ewwel ktieb ta' poeżija ta' awtur Afro-Kolombjan.

Bejn l-1939 u l-1940, ġew ippubblikati seba' kotba ta' poeżija taħt l-isem Piedra y cielo fil-belt ta' Bogotá, li influwenzaw il-pajjiż b’mod sinifikanti; Ġew editjati mill-poeta Jorge Rojas. Fl-għaxar snin ta' wara, Gonzalo Arango waqqaf il-moviment “xejn” bħala reazzjoni għall-vjolenza ta' dak iż-żmien; Kien influwenzat min-nihiliżmu, l-eżistenzjaliżmu u l-ħsieb ta' kittieb kbir ieħor Kolumbjan: Fernando González Ochoa. Matul iż-żieda fil-letteratura Latino-Amerikana, ħarġu kittieba ta' suċċess, immexxija mir-rebbieħ tal-Premju Nobel Gabriel García Márquez u l-opus magnum tiegħu, Mitt Sena ta' Solitudni, Eduardo Caballero Calderón, Manuel Mejía Vallejo u Álvaro Mutis, kittieb li ngħata l-Premju Cervantes. u l-Premju Prince of Asturias għal-Letteratura.

### Arti viżwali

Pittura kolonjali The Virgin of Chiquinquirá (1562) minn Alonso de Narváez. Hija l-Patruna Kattolika tal-Kolombja. It-tila oriġinali tinsab fil-Bażilika tal-Madonna tar-Rużarju ta’ Chiquinquirá.
Mural ta' Santiago Martínez Delgado
L-arti Kolombjana għandha aktar minn 3000 sena ta' storja. L-artisti Kolombjani qabdu l-kuntest politiku u kulturali li qed jinbidel tal-pajjiż bl-użu ta' varjetà ta' stili u midja. Hemm evidenza arkeoloġika li l-fuħħar kien prodott aktar kmieni fil-Kolombja milli kullimkien ieħor fl-Ameriki, li jmur lura għal 3000 QK.

L-ewwel eżempji ta' sengħa tad-deheb ġew attribwiti lill-poplu Tumaco tal-kosta tal-Paċifiku u jmorru għal madwar 325 QK Madwar bejn is-sena 200 QK u 800 AD, il-kultura ta' San Wistin, kaptani tat-tinqix tal-ġebel, daħlet "il-perjodu klassiku" tagħha. Huma waqqfu ċentri ċerimonjali elevati, sarkofaġi, u monoliti kbar tal-ġebel li jirrappreżentaw forom antropomorfiċi u żoomorfi fil-ġebel.

L-arti Kolombjana segwiet ix-xejriet ta dak iż-żmien, għalhekk matul is-sekli 16 sa 18, il-Kattoliċiżmu Spanjol kellu influwenza enormi fuq l-arti Kolombjana, u l-istil barokk popolari ġie sostitwit minn Rococo meta l-Bourbon telgħu sal-kuruna Spanjola. Matul dan iż-żmien, fil-kolonja Spanjola, l-aktar pitturi importanti New Granada (Kolombjani) kienu Gregorio Vásquez de Arce y Ceballos, Gaspar de Figueroa, Baltasar Vargas de Figueroa, Baltasar de Figueroa (il-Anzjan), Antonio Acero de la Cruz u Joaquín. Gutiérrez , li x-xogħlijiet tiegħu huma ppreservati. Importanti wkoll Alonso de Narváez li għalkemm twieled fil-Provinċja ta Sivilja, qattata' l-biċċa l-kbira ta' ħajtu fil-Kolombja kolonjali, it-Taljan Angelino Medoro wkoll, għex fil-Kolombja u l-Perù, u ħalla xogħlijiet ta' l-arti ppreservati f’diversi knejjes tal-belt ta' Tunja.

F'nofs is-seklu 19, wieħed mill-pitturi l-aktar prominenti kien Ramón Torres Méndez, li pproduċa sensiela ta' pitturi ta' kwalità tajba li wrew in-nies u d-drawwiet tagħhom ta reġjuni Kolombjani differenti. Kienu notevoli wkoll fis-seklu 19 Andrés de Santa María, Pedro José Figueroa, Epifanio Garay, Mercedes Delgado Mallarino, José María Espinosa, Ricardo Acevedo Bernal, fost ħafna oħrajn.

Aktar reċentement, l-artisti Kolombjani Pedro Nel Gómez u Santiago Martínez Delgado bdew il-Moviment Murali Kolumbjan fl-1940s, li jippreżentaw il-karatteristiċi neoklassiċi tal-Art Deco. Sa mis-snin ħamsin, l-arti Kolombjana bdiet ikollha perspettiva distintiva, billi vvinta mill-ġdid elementi tradizzjonali taħt kunċetti tas-seklu 20. Eżempji ta' dan huma r-ritratti ta' Greiff ta' Ignacio Gómez Jaramillo, li juru x'tista' tagħmel l-arti Kolombjana b’tekniki ġodda applikati għal suġġetti tipiċi Kolombjani. Carlos Correa, bil-mudell paradigmatiku tiegħu "Still Life in Silence", jgħaqqad l-astrazzjoni ġeometrika u l-kubiżmu. Alejandro Obregón ħafna drabi huwa meqjus bħala missier il-pittura Kolumbjana moderna, u wieħed mill-artisti l-aktar influwenti f'dan il-perjodu, minħabba l-oriġinalità tiegħu, ipinġi pajsaġġi Kolombjani b'użu simboliku u espressjonist tal-annimali, (speċjalment il-kondor Andin). Fernando Botero, Omar Rayo, Enrique Grau, Édgar Negret, David Manzur, Rodrigo Arenas Betancourt, Oscar Murillo, Doris Salcedo u Oscar Muñoz huma wħud mill-artisti Kolombjani prominenti internazzjonalment.

L-iskultura Kolombjana mis-sekli 16 sa 18 kienet l-aktar iddedikata għar-rappreżentazzjoni reliġjuża tal-arti ekkleżjastika, influwenzata ħafna mill-iskejjel Spanjoli tal-iskultura sagra. Matul il-perjodu inizjali tar-Repubblika Kolombjana, l-artisti nazzjonali ffukaw fuq il-produzzjoni ta' ritratti skulturi ta' politiċi u figuri pubbliċi, f'xejra neoklassika ċara. Matul is-seklu 20, l-iskultura Kolombjana bdiet tiżviluppa xogħol kuraġġuż u innovattiv bil-għan li tikseb fehim aħjar tas-sensittività nazzjonali.

Il-fotografija Kolombjana kienet immarkata bil-wasla tad-daguerreotype. Jean-Baptiste Louis Gros kien dak li ġab il-proċess tad-daguerreotype fil-Kolombja fl-1841. Il-librerija pubblika Piloto għandha l-akbar arkivju ta' negattivi fl-Amerika Latina, b’1.7 miljun ritratt antik li jkopru l-Kolombja mill-1848 sal-2005.

L-istampa Kolombjana ppromwoviet ix-xogħol tal-kartunisti. Fl-aħħar deċennji, fanzines, l-Internet u pubblikaturi indipendenti kienu fundamentali għat-tkabbir tal-komiks fil-Kolombja.

### Arkitettura

Matul iż-żmien kien hemm varjetà ta' stili arkitettoniċi, minn dawk ta' popli indiġeni għal dawk kontemporanji, inklużi stili kolonjali (militari u reliġjużi), repubblikani, transizzjonali u moderni.

Gallariji kolonjali fit-toroq ta' Cartagena
Pjazza ewlenija kolonjali ta' Popayán, Dipartiment ta' Cauca
Villa Kolonjali ta' Leyva, Dipartiment ta' Boyacá
Żoni ta' abitazzjoni antiki, djar komunali, terrazzi tal-kultivazzjoni, toroq bħas-sistema tat-toroq Inca, ċimiterji, hypogeums u nekropoli huma parti mill-wirt arkitettoniku tal-popli indiġeni. Xi strutturi indiġeni prominenti huma s-sit arkeoloġiku pre-ċeramika u taċ-ċeramika ta' Tequendama, Tierradentro (park li fih l-akbar konċentrazzjoni ta' oqbra maqtul monumentali pre-Kolombjani bi kmamar tal-ġenb), l-akbar ġabra ta' monumenti reliġjużi u skulturi megalitiċi fl-Amerika t'Isfel, li tinsab f'San Agustín, Huila, Ciudad Perdida (sit arkeoloġiku b'serje ta' terrazzi minquxin fil-muntanji, netwerk ta 'mogħdijiet bil-madum u diversi pjazez ċirkolari), u bliet kbar mibnija prinċipalment mill-ġebel, injam, kannamieli u tajn . L-arkitettura matul il-perjodu tal-konkwista u l-kolonizzazzjoni kienet prinċipalment derivata mill-adattament tal-istili Ewropej għall-kundizzjonijiet lokali, u l-influwenza Spanjola, speċjalment Andalusija u Estremadura, tista' tidher faċilment. Meta l-Ewropej waqqfu bliet, saru żewġ affarijiet fl-istess ħin: id-dimensjonar tal-ispazju ġeometriku (kwadru, triq), u l-post ta' punt tanġibbli ta' orjentazzjoni. Il-kostruzzjoni ta 'swar kienet komuni madwar il-Karibew u f'xi bliet ta' ġewwa, minħabba l-perikli maħluqa għall-insedjamenti kolonjali Spanjoli minn pirati Ingliżi, Franċiżi u Olandiżi u gruppi indiġeni ostili. Knejjes, kappelli, skejjel u sptarijiet li jappartjenu għal ordnijiet reliġjużi għandhom influwenza urbana kbira. L-arkitettura Barokka tintuża f'bini militari u spazji pubbliċi. Marcelino Arroyo, Francisco José de Caldas u Domingo de Petrés kienu rappreżentanti kbar tal-arkitettura neoklassika.

Il-Capitol Nazzjonali huwa rappreżentant kbir tar-romantiċiżmu. L-injam kien użat ħafna fil-bibien, twieqi, railings u soqfa matul il-kolonizzazzjoni ta 'Antioquia. L-arkitettura tal-Karibew takkwista influwenza Għarbija qawwija. It-Teatru Colón f'Bogotá huwa eżempju proditiku ta' arkitettura tas-seklu 19. Id-djar tal-kampanja b'innovazzjonijiet fil-konċepiment volumetriku huma wħud mill-aqwa eżempji ta' arkitettura repubblikana; L-azzjoni repubblikana fil-belt iffokat fuq id-disinn ta 'tliet tipi ta' spazji: parks bil-foresti, parks urbani żgħar u toroq u l-istil Gotiku kien l-aktar użat għad-disinn tal-knejjes.

L-istil Deco, in-neoclassicism modern, l-eklettiżmu folkloriku u r-riżorsi ornamentali tal-Art Deco influwenzaw b'mod sinifikanti l-arkitettura tal-Kolombja, speċjalment matul il-perjodu ta 'tranżizzjoni. Il-moderniżmu ġab teknoloġiji ġodda ta 'kostruzzjoni u materjali ġodda (azzar, konkrit rinfurzat, ħġieġ u materjali sintetiċi) u arkitettura topoloġika u s-sistema ta' ċangaturi mħaffef ukoll għandhom influwenza kbira. L-aktar periti influwenti tal-moviment modern kienu Rogelio Salmona u Fernando Martínez Sanabria.

L-arkitettura kontemporanja tal-Kolombja hija mfassla biex tagħti importanza akbar lill-materjali, din l-arkitettura tqis ġeografiji naturali u artifiċjali speċifiċi u hija wkoll arkitettura li tappella għas-sensi. Il-konservazzjoni tal-wirt arkitettoniku u urban tal-Kolombja ġiet promossa f'dawn l-aħħar snin.

### Mużika

Il-Kolombja għandha collage vibranti ta' talent li jdoqq spettru sħiħ ta' ritmi. Hija magħrufa bħala l-art ta' elf ritmu, b'madwar 1,024 ritmu folkloristiku. Mużiċisti, kompożituri, produtturi tal-mużika u kantanti mill-Kolombja huma rikonoxxuti internazzjonalment bħal Shakira, Juanes, Carlos Vives u oħrajn. Il-mużika Kolombjana tgħaqqad l-istruttura tal-kitarra u l-kanzunetti influwenzati mill-Ewropa ma' flawtijiet kbar tal-bagalji u strumenti tal-perkussjoni mill-popolazzjoni indiġena, filwaqt li l-istruttura tal-perkussjoni u l-forom taż-żfin tagħha ġejjin mill-Afrika. Il-Kolombja għandha ambjent mużikali divers u dinamiku.

Reġjuni tal-Kolombja skond il-mużika tradizzjonali tagħhom
Guillermo Uribe Holguín, figura kulturali importanti fl-Orkestra Sinfonika Nazzjonali tal-Kolombja, Luis Antonio Calvo u Blas Emilio Atehortúa huma wħud mill-akbar esponenti tal-mużika arti. L-Orkestra Filarmonika ta’ Bogotá hija waħda mill-aktar orkestri attivi fil-Kolombja.

Il-mużika tal-Karibew għandha ħafna ritmi vibranti, bħal cumbia (daqq bil-maracas, drums, bagpipes u guacharaca), porro (huwa ritmu monotonu iżda ferrieħa), Mapalé (bir-ritmu mgħaġġel tiegħu u ċ-ċapċip kostanti) u vallenato, li oriġinaw fil- parti tat-Tramuntana tal-kosta tal-Karibew (ir-ritmu jindaqq prinċipalment bil-kaxxa, il-guacharaca u l-accordion).

Il-mużika tal-kosta tal-Paċifiku, bħall-currulao, hija kkaratterizzata mill-użu qawwi tagħha tat-tnabar (strumenti bħall-marimba indiġena, il-conunos, il-bombo, it-tanbur u l-cuatro guasas jew rattle tubulari). Ritmu importanti tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-kosta tal-Paċifiku huwa l-contradanza (użata fl-ispettakli taż-żfin minħabba l-kuluri impressjonanti tal-kostumi). Il-mużika marimba, il-kanzunetti u ż-żfin tradizzjonali tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-Paċifiku tal-Kolombja jinsabu fuq il-Lista Rappreżentattiva tal-UNESCO tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità.

Ritmi mużikali importanti tar-Reġjun Andin huma ż-żfin (żfin tal-folklor Andin li ħareġ mit-trasformazzjoni tal-contradanza Ewropea), il-bambuco (daqq bil-kitarra, tiple u mandolina, ir-ritmu jiżfen f'pari), il-hallway (ritmu ispirat f’ il-waltz Awstrijak u ż-“żfin” Kolumbjan, il-lirika ġew komposti minn poeti rinomati), il-guabina (it-tiple, il-bandola u r-requinto huma l-istrumenti bażiċi), is-sanjuanero (oriġina fid-dipartimenti ta' Tolima u Huila , il- ir-ritmu huwa ferħan u mgħaġġel). Apparti dawn ir-ritmi tradizzjonali, il-mużika tas-salsa nfirxet mal-pajjiż kollu, u l-belt ta' Cali hija meqjusa minn ħafna kantanti tas-Salsa bħala ‘The New Salsa Capital of the World’.

L-istrumenti li jiddistingwu l-mużika tal-Llanos tal-Lvant huma l-arpa, il-cuatro (tip ta' kitarra b'erba' kordi) u l-maracas. Ritmi importanti ta' dan ir-reġjun huma l-joropo (ritmu mgħaġġel u hemm ukoll zapateo bħala riżultat ta' l-antenati flamenco tiegħu) u l-galerón (daqq ħafna waqt li l-cowboys ikunu qed jaħdmu).

Il-mużika tar-reġjun tal-Amażonja hija influwenzata ħafna minn prattiċi reliġjużi indiġeni. Uħud mill-istrumenti mużikali użati huma l-manguaré (strument mużikali tat-tip ċerimonjali, li jikkonsisti f'par tnabar ċilindriċi kbar), il-quena (strument melodiku), ir-ronador, il-congas, il-qniepen u tipi differenti ta' flawtijiet.

Il-mużika tal-Arċipelagu ta' San Andrés, Providencia u Santa Katalina ġeneralment tkun akkumpanjata minn mandolina, bass, quijada, kitarra u maracas. Xi ritmi popolari tal-arċipelagu huma Skoċċiżi, calypso, polka u mento.

### Kultura popolari

Il-Cartagena Film Festival huwa l-eqdem avveniment tal-films fl-Amerika Latina. Il-fokus ċentrali tiegħu huwa l-films Ibero-Amerikani.
It-teatru ġie introdott fil-Kolombja matul il-kolonizzazzjoni Spanjola fl-1550 permezz ta' kumpaniji taż-żarzuela. It-teatru Kolumbjan huwa appoġġjat mill-Ministeru tal-Kultura u serje ta 'organizzazzjonijiet privati ​​u statali. Il-Festival tat-Teatru Ibero-Amerikan ta' Bogotá huwa l-aktar avveniment kulturali importanti fil-Kolombja u wieħed mill-akbar festivals tat-teatru fid-dinja. Avvenimenti teatrali importanti oħra huma: Il-Festival tal-Puppet La Fanfarria (Medellín), Il-Festival tat-Teatru Manizales, Il-Festival tat-Teatru tal-Karibew (Santa Marta) u l-Festival tal-Arti tal-Kultura Popolari “Invażjoni Kulturali” (Bogotá).

Għalkemm iċ-ċinema Kolombjana hija żagħżugħa bħala industrija, aktar reċentement l-industrija tal-films kienet qed tikber bl-appoġġ tal-Liġi tal-Films li għaddiet fl-2003. Ħafna festivals tal-films isiru fil-Kolombja, iżda t-tnejn l-aktar importanti huma l-Cartagena Film Festival, li huwa l-eqdem. festival tal-films fl-Amerika Latina, u l-Bogota Film Festival.

Xi gazzetti importanti taċ-ċirkolazzjoni nazzjonali huma El Tiempo u El Espectador. It-televiżjoni fil-Kolombja għandha żewġ netwerks tat-televiżjoni privati ​​u tliet netwerks tat-televiżjoni tal-istat b'kopertura nazzjonali, kif ukoll sitt netwerks tat-televiżjoni reġjonali u għexieren ta 'stazzjonijiet tat-televiżjoni lokali. L-istazzjonijiet privati, RCN u Caracol, huma dawk bl-akbar udjenza. L-istazzjonijiet reġjonali u l-gazzetti reġjonali jkopru dipartiment wieħed jew aktar u l-kontenut tagħhom isir f'dawn l-oqsma partikolari.

Il-Kolombja għandha tliet netwerks nazzjonali ewlenin tar-radju: Radiodifusora Nacional de Colombia, stazzjon tar-radju nazzjonali tal-istat; Caracol Radio u RCN Radio, netwerks ta' proprjetà privata b'mijiet ta' affiljati. Hemm netwerks nazzjonali oħra, inklużi Cadena Super, Todelar u Colmundo. Mijiet ta' stazzjonijiet tar-radju huma rreġistrati mal-Ministeru tat-Teknoloġija tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni.

### Kċina

Tranta paisa (fuq) u ajiaco (taħt) huma tnejn mill-aktar platti tradizzjonali fil-pajjiż.
Il-gastronomija Kolombjana varjata hija influwenzata mill-fawna u l-flora differenti tagħha, kif ukoll it-tradizzjonijiet kulturali tal-gruppi etniċi. Il-platti u l-ingredjenti Kolombjani jvarjaw ħafna skont ir-reġjun. Uħud mill-aktar ingredjenti komuni huma: ċereali bħal ross u qamħ; tuberi bħal patata u kassava; legumi varji; laħmijiet, inklużi ċanga, tiġieġ, majjal u mogħoż; ħut; u frott tal-baħar. Il-kċina Kolombjana fiha wkoll varjetà ta' frott tropikali bħal cape gooseberry, feijoa, arazá, pitahaya, mangostan, granadilla, papaya, guava, tut (tut), lulo, soursop, u frott tal-passjoni. Il-Kolombja hija waħda mill-akbar konsumaturi ta' meraq tal-frott fid-dinja.

Fost l-appetizers u sopop l-aktar rappreżentattivi hemm patacones (pjantaġġini ħodor moqlija), sancocho de gallina (soppa tat-tiġieġ bil-ħaxix bl-għeruq) u ajiaco (soppa tal-patata u qamħirrum). L-appetizers u l-ħobż rappreżentattivi huma pandebono, arepas (kejkijiet tal-qamħirrum), aborrajados (pjantaġġini ħelwin moqlija bil-ġobon), torta de choclo, empanadas u almojábanas. Dixxijiet ewlenin rappreżentattivi huma t-tumba paisa, il-lechona tolimense, il-mamona, it-tamales, u l-platti tal-ħut (bħal arroz de lisa), speċjalment fir-reġjuni kostali fejn jittieklu wkoll kibbeh, serum, queso costeño u carimañolas. L-akkumpanjamenti rappreżentattivi huma patatas chorreadas (patata bil-ġobon), pitravi mimlijin b'bajd iebes (pitravi mimlijin b'bajd iebes) u ross bil-ġewż. L-ikel organiku huwa xejra attwali fl-ibliet il-kbar, għalkemm b'mod ġenerali madwar il-pajjiż il-frott u l-ħaxix huma naturali ħafna u friski.

Deżerti rappreżentattivi huma buñuelos, custard, kejk María Luisa, sandwich guava (ġelatina tal-gwava), cocadas (blalen tal-ġewż tal-Indi), casquitos de guava (qxur tal-gwava konfettura), pastel de natas, wejfers, mango flan, roscón, millefeuille, delikatezza. abjad, ħelu tal-feijoa, ħelu tal-papajuela, kejk tal-mojicón u sponge cake curuba. Zlazi tipiċi huma hogao (zalza tat-tadam u tal-basal) u chili stil Kolumbjan.

Xi xarbiet rappreżentattivi huma kafè (aħmar), xampù, cholado, lulada, ħafur Kolombjan, meraq tal-kannamieli taz-zokkor, aguapanela, aguardiente, ċikkulata sħuna, u meraq tal-frott frisk (spiss magħmul bl-ilma jew bil-ħalib).

### Sports

Mariana Pajón hija ċiklist Kolombjana, darbtejn midalja tad-deheb Olimpika u Champion tad-Dinja tal-BMX.
Tejo huwa l-isport nazzjonali tal-Kolombja u huwa sport tat-tim li jinvolvi li jitfgħu l-projettili biex jolqtu mira. Iżda mill-isports kollha fil-Kolombja, il-futbol huwa l-aktar popolari. Il-Kolombja kienet iċ-champion tal-Copa América tal-2001, li fiha stabbiliet rekord ġdid li ma' ntlaqatx, ma' sofriet l-ebda gowl, u rebħet kull partita. Il-Kolombja ngħatat darbtejn il-premju tal-“plejer tas-sena”.

Il-Kolombja hija ċentru għall-iskejters. It-tim nazzjonali huwa qawwa perenni fil-Kampjonati Dinjija tar-Roller Speed ​​​​Skating. Il-Kolombja tradizzjonalment kienet tajba ħafna fiċ-ċikliżmu u numru kbir ta' ċiklisti Kolombjani rebħu f’kompetizzjonijiet ewlenin taċ-ċikliżmu.

Il-baseball huwa popolari fi bliet bħal Cartagena u Barranquilla. Ġew plejers tajbin minn dawk l-ibliet, bħal: Orlando Cabrera, Édgar Rentería, li kien champion tas-Serje Dinji fl-1997 u l-2010, u oħrajn li lagħbu fil-Major League Baseball. Il-Kolombja kienet champion dinji tad-dilettanti fl-1947 u fl-1965.

Il-boxing huwa wieħed mill-isports li pproduċa l-aktar ċampjins tad-dinja għall-Kolombja. L-isport tal-muturi wkoll jokkupa post importanti fil-preferenzi sportivi tal-Kolombjani; Juan Pablo Montoya huwa sewwieq tat-tlielaq magħruf għar-rebħ ta' 7 avvenimenti tal-Formula Wieħed il-Kolombja eċċella wkoll fl-isports bħall-BMX, il-judo, l-isports tal-isparar, it-taekwondo, il-lotta, l-għadis għoli u l-atletika, u għandu tradizzjoni kbira fil-weight lifting u l-bowling.

## Bliet importanti

* Santafé de Bogotá
* Santafé de Bogotá
* Santafé de Bogotá
* Santafé de Bogotá
* Santafé de Bogotá
* Santafé de Bogotá
* Santafé de Bogotá
* Medellín
* Barranquilla
* Bucaramanga
* Cali
* Cali
* Cali
* Cali
* Montería
* San Juan de Pasto
* Cartagena de Indias
* San José de Cúcuta
* San Juan de Pasto
* San Juan de Pasto
* San Juan de Pasto
* San Juan de Pasto
* San Juan de Pasto
* Popayán
* Popayán
* Popayán
* Popayán
* Popayán
* Tunja
* Tunja
* Tunja
* Tunja
* Valledupar
* Valledupar
* Valledupar
* Santa Marta
* Santa Marta
* Santa Marta
* Santa Marta
* Santa Marta
* Neiva
* Ibagué
* Ibagué
* Ibagué
* IbaguéIbagué
* Ibagué
* Villavicencio
* Villavicencio
* Villavicencio
* Manizales
* Riohacha
* Riohacha
* Riohacha
* Riohacha
* Riohacha
* Pereira
* Pereira
* Pereira
* Pereira
* Pereira
* Sincelejo
* Quibdó
* Yopal
* Yopal
* Yopal
* Yopal

## Referenzi