# Vilnius

| Vilnius |
| --- |
|  Litwanja |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Amministrazzjoni |
|  |
| **Stat sovran** | Litwanja |
| **City municipality of Lithuania** | Muniċipalità tal-Belt ta' Vilnius |
| Kap tal-Gvern |
Remigijus Šimašius (mul)  |
| Isem uffiċjali | Vilnius Вильна Вильно Вильнюс Vilnius Wilno Вильнюс |
| Ismijiet oriġinali | Vilnius |
| Kodiċi postali | `01001` |
| Ġeografija |
| Koordinati | ﻿ / ﻿
 |
| VilniusVilnius (Lithuania) |
|  |
| Superfiċjenti |
401 kilometru kwadru |
| Għoli |
112 mu 98 m |
| Demografija |
| Popolazzjoni |
581,475 abitanti (1 Jannar 2023) |
| Informazzjoni oħra |
| Fondazzjoni |
13 century |
| Kodiċi tat-telefon | `5` |
| Żona tal-Ħin |
UTC+2u UTC+3 |
| bliet ġemellati |
Astana, Aalborg (mul) , Brussell, Bratislava, Budapest, Chicago, Chișinău, Dnipro, Donetsk, Duisburg (mul) , Dublin, Edinburgu, Erfurt (mul) , Gdańsk, Guangzhou, Istanbul, Joensuu (mul) , Kiev, Krakovja, Łódź, Ljubljana, Lviv, Madison, Nikosija, Oslo, Palermo, Pavia, Piraeus, Praga, Reykjavik, Riga, Salzburg (mul) , Muniċipalità ta' Stokkolma, Strasburgu, Taipei, Tallinn, Tbilisi, Tirana, Toronto, Valletta, Varsavja, Almaty, Patras, Wrocław, Bila Tserkva, Minsk, Villeurbanne (mul) , Shenzhen, Milan, Mariupol, Lublin, Toruń, General San Martín (en) , Kerson, Borodjanka (mul) , Belgrad, Moska, San Pietruburgu, Kaliningradu Nizhny Novgorod |
|
vilnius.lt, vilnius.lt…, vilnius.lt…, vilnius.lt…u vilnius.lt… |

**Vilnius** (/ˈvɪlniəs/ *VIL-nee-əs*, bil-Litwan: [ˈvʲɪlʲnʲʊs]) hija l-belt kapitali u l-ikbar belt tal-Litwanja, b'popolazzjoni ta' 592,389 ruħ (fl-2022). Il-popolazzjoni taż-żona urbana funzjonali ta' Vilnius, li hija estiża lil hinn mil-limiti tal-belt, hija ta' madwar 706,832 ruħ (fl-2019), filwaqt li skont il-fond tas-saħħa territorjali ta' Vilnius, f'Ottubru 2020 kien hemm 732,421 abitant permanenti fil-belt ta' Vilnius u fil-muniċipalitajiet distrettwali ta' Vilnius f'daqqa. Vilnius tinsab fix-Xlokk tal-Litwanja u hija t-tieni l-ikbar belt fl-Istati Baltiċi. Hija s-sede tal-gvern nazzjonali tal-Litwanja u tal-Muniċipalità Distrettwali ta' Vilnius.

Vilnius hija kklassifikata bħala belt globali Gamma skont l-istudji GaWC, u hija magħrufa għall-arkitettura tagħha fiċ-ċentru storiku, li ġie ddikjarat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1994. Qabel it-Tieni Gwerra Dinjija, Vilnius kienet waħda mill-ikbar ċentri tal-Lhud fl-Ewropa. L-influwenza Lhudija tagħha wasslet għal-laqam "il-Ġerusalemm tal-Litwanja". Napuljun sejħilha "l-Ġerusalemm tat-Tramuntana" meta għadda mill-belt fl-1812. Fl-2009, Vilnius kienet Kapitali Ewropea tal-Kultura, flimkien ma' Linz, fl-Awstrija. Fl-2021, Vilnius ġiet elenkata fost l-aqwa 25 Belt Globali tal-Futur ta' fDi – jiġifieri waħda mill-iżjed bliet b'perspettiva futura u bl-ikbar potenzjali fid-Dinja.

## Etimoloġija u ismijiet oħra

L-isem tal-belt joriġina mix-Xmara Vilnia, mil-Litwan għal ripple. Il-belt kellha wkoll ħafna ortografiji derivattivi f'diversi lingwi tul l-istorja tagħha: Vilnius darba kienet komuni bl-Ingliż. Ismijiet notevoli mhux Litwani għall-belt jinkludu Pollakk: Wilno, Bjelorussu: Вiльня (Vilnia), Ġermaniż: Wilna, Latvjan: Viļņa, Ukranjan: Вільно (Vilnius), Jiddix: ווילנע (Vilnius). Isem Russu minn żmien l-Imperu Russu kien Вильна (Vilna), għalkemm issa jintuża Вильнюс (Vilnyus). L-ismijiet Wilno, Wilna u Vilnius intużaw ukoll f'pubblikazzjonijiet antiki bl-Ingliż, il-Ġermaniż, il-Franċiż u t-Taljan meta l-belt kienet waħda mill-kapitali tal-Commonwealth Pollakka-Litwanja u belt ewlenija fit-Tieni Repubblika Pollakka. L-isem Vilnius għadu jintuża bil-Finlandiż, il-Portugiż, l-Ispanjol u l-Ebrajk: וילנה. wilnato għadu jintuża bil-Ġermaniż, flimkien ma 'Vilnius.

Il-viċinanzi ta’ Vilnius għandhom ukoll ismijiet f’lingwi oħra, li jirrappreżentaw il-lingwi mitkellma minn diversi gruppi etniċi fiż-żona.

Skont il-leġġenda, il-Gran Duka Gediminas (ċ. 1275–1341) kien qed jikkaċċa fil-masġar sagru qrib il-Wied ta' Šventaragis, qrib fejn ix-Xmara Vilnia tgħaddi fix-Xmara Neris. Għajjien wara kaċċa ta' suċċess għal salvja, il-Gran Duka qagħad għal-lejl. Waqa' rqad fil-fond u ħolom b’Lupu tal-Ħadid enormi wieqaf fuq quċċata ta' għoljiet u jgħajjat ​​b'qawwa u qawwa daqs mitt ilpup. Qam, id-duka talab lill-krivis (qassis pagan) Lizdeika biex tinterpreta l-ħolma. Il-qassis qallu:

"Dak li huwa maħsub għall-ħakkiem u l-Istat tal-Litwanja huwa bħal dan: il-Lupu tal-Ħadid jirrappreżenta kastell u belt li int se tistabbilixxi fuq dan is-sit. Din il-belt se tkun il-kapitali tal-artijiet Litwani u d-dar tal-ħakkiema tagħha, u l-glorja ta’ l-għemejjel tiegħu tinstema’ mad-dinja kollha”.

Għalhekk, Gediminas, meta obda r-rieda tal-allat, bena l-belt u taha l-isem Vilnius, mix-Xmara Vilnia.

## Storja

### Storja bikrija u l-Gran Dukat tal-Litwanja

L-istoriku Romas Batūra jidentifika l-belt ma' Voruta, wieħed mill-kastelli ta' Mindaugas, li kien sultan tal-Litwanja wara l-inkurunazzjoni fl-1253. Matul ir-renju tal-Gran Duki Butvydas u Vytenis, belt bdiet toħroġ minn soluzzjoni kummerċjali u l-ewwel Kattoliku. Knisja Franġiskana.

L-eqreb referenza magħrufa ta' Vilnius fl-ittra ta' Gediminas, 1323
Vilnius hija l-kapitali storika u attwali tal-Litwanja. Is-sejbiet arkeoloġiċi jindikaw li din il-belt kienet il-kapitali tar-Renju tal-Litwanja u aktar tard dik tal-Gran Dukat tal-Litwanja. Wara li l-Litwanja ffurmat konfederazzjoni doppja mar-Renju tal-Polonja, Vilnius baqgħet il-kapitali tal-Litwanja.

Il-belt issemmiet għall-ewwel darba f’sorsi bil-miktub fl-1323 bħala Vilnius, meta l-Ittri tal-Gran Duka Gediminas ntbagħtu fi bliet Ġermaniżi u stiednu lill-Ġermaniżi (inklużi Lhud Ġermaniżi) biex joqgħodu fil-belt kapitali, kif ukoll lill-Papa Ġwanni XXII. Dawn l-ittri fihom l-ewwel referenza mhux ambigwa għal Vilnius bħala l-kapitali; Il-Kastell antik ta' Trakai kien is-sede preċedenti tal-qorti tal-Gran Dukat tal-Litwanja.

Il-Gran Duka Algirdas ikkonsolida lill-Litwanja bħala superpotenza reġjonali u qered Moska diversi drabi bi tweġiba għall-attakki tal-Muscovy fuq artijiet Litwani
Taħt ir-renju ta' Vytautas il-Kbir, Vilnius ħarġet bħala l-kapitali tal-akbar stat fl-Ewropa
Il-post ta 'Vilnius offra vantaġġi prattiċi: kien fil-qalba tal-Litwanja fil-konfluwenza ta' żewġ xmajjar navigabbli (Vilnia u Neris), imdawwar b'foresti u artijiet mistagħdra impenetrabbli.

Madwar iż-żmien tas-seklu 14, il-Litwanja kienet kontinwament invadiet mill-Ordni Tewtoniku. Ir-Re futur tal-Ingilterra Enriku IV (dak iż-żmien Henry Bolingbroke) qatta' sena sħiħa tal-1390 jappoġġa l-assedju fallut ta' Vilnius mill-Kavallieri Teuttoni mat-300 kavallieri tiegħu. Matul din il-kampanja huwa xtara nisa u tfal Litwani maqbudin u ġabhom lura Königsberg għall-konverżjoni tagħhom għall-Kristjaneżmu. It-tieni spedizzjoni tar-Re Henry lejn il-Litwanja fl-1392 turi l-benefiċċji finanzjarji ta' dawn il-kruċjati mistiedna għall-Ordni. L-armata żgħira tiegħu kienet tikkonsisti f'aktar minn 100 raġel, inklużi archers longbow u sitt minstrels., Bi spiża totali għall-purse ta' Lancaster ta' £4,360. Minkejja l-isforzi ta' Bolingbroke u l-kruċjati Ingliżi tiegħu, sentejn ta' attakki fuq Vilnius kienu bla frott.

Il-Palazz tal-Gran Duka tal-Litwanja u l-Monument lill-Gran Duka Gediminas bil-lupu tal-ħadid jgħajjat
Il-belt fl-1576, matul l-espansjoni tagħha. Tliet snin wara (fl-1579) twaqqfet l-università
Vilnius kienet il-kapitali li tiffjorixxi tal-Gran Dukat tal-Litwanja, ir-residenza tal-Gran Duka. Gediminas espandiet il-Gran Dukat permezz tal-gwerra flimkien ma' alleanzi strateġiċi u żwiġijiet.

Fl-eqqel tagħha, kopriet it-territorju tal-Litwanja tal-lum, il-Belarus, l-Ukrajna, it-Transnistrija, u partijiet tal-Polonja u r-Russja tal-lum. In-neputijiet tiegħu Vytautas il-Kbir u Jogaila, madankollu, ġġieldu gwerer ċivili. Matul il-Gwerra Ċivili Litwana ta' l-1389-1392, Vytautas assedja u qerq il-belt f'tentattiv biex jeħles il-kontroll minn Jogaila. Iż-żewġ kuġini Gediminid aktar tard solvew id-differenzi tagħhom; wara sensiela ta' trattati li laħqu l-qofol tagħhom fl-Unjoni ta' Lublin tal-1569, ġiet iffurmata l-Commonwealth Pollakka-Litwana. Il-mexxejja tal-Commonwealth kellhom żewġ titli: Gran Duka tal-Litwanja u Re tal-Polonja. Fl-1387 Jogaila, li jaġixxi bħala Gran Duka tal-Litwanja u Re tal-Polonja, ta' d-drittijiet ta' Magdeburg lill-belt.

Il-belt esperjenzat perjodu ta' espansjoni fis-seklu 16. Il-Ħajt ta' Vilnius inbena għall-protezzjoni bejn l-1503 u l-1522 u jikkonsisti f'disa' bibien tal-belt u tliet torrijiet. Fl-1547 Siġimundo II Awgustu mċaqlaq il-qorti rjali tiegħu minn Kraków għal Vilnius u kellu influwenza kbira fuq il-ħajja intellettwali tar-reġjun. Fl-1548 Siġimund II temm ir-rikostruzzjoni fuq stil Rinaxximentali tal-Palazz tal-Gran Duki tal-Litwanja li nbdiet minn missieru, Siġimund I.

### Commonwealth Pollakk-Litwan

Panorama ta' Vilnius fl-1600 minn Tomasz Makowski bil-postijiet familjari tal-belt numerati. Pereżempju, il-Katidral ta' Vilnius (5), il-Palazz tal-Gran Duki (6), il-Kastell ta' Fuq (7)
It-tkabbir ta' Vilnius kien parzjalment dovut għat-twaqqif tal-Alma Academia et Universitas Vilnensis Societatis Iesu mir-Re Pollakk u l-Gran Duka tal-Litwanja Stephen Báthory fl-1579. L-università malajr saret waħda mill-aktar ċentri xjentifiċi u kulturali importanti fir-reġjun. u l-aktar ċentru xjentifiku notevoli fil-Commonwealth.

Matul l-iżvilupp mgħaġġel tagħha, il-belt kienet miftuħa għall-immigranti mit-territorji tal-Kuruna tar-Renju tal-Polonja, il-Gran Dukat, u lil hinn. Kienu mitkellma ħafna lingwi: Pollakk, Ġermaniż, Jiddix, Rutenjan, Litwan, Russu, Slavon tal-Knisja l-Qadima, Latin, Ebrajk u Turkic; il-belt kienet imqabbla ma' Babilonja. Kull grupp ta kontribut uniku għall-ħajja tal-belt, u l-artiġjanat, il-kummerċ u x-xjenza iffjorixxu.

Vilnius fl-1659
Is-seklu sbatax ġab sensiela ta' battibekki. Il-Commonwealth kienet involuta f'sensiela ta' gwerer, magħrufa kollettivament bħala The Deluge. Matul il-Gwerra tat-Tlettax-il Sena (1654-1667), Vilnius kienet okkupata mill-forzi Moskoviti; ġie misruq u maħruq, u l-popolazzjoni tagħha mmassakrata. Matul il-Gwerra l-Kbira tat-Tramuntana ġie misruq mill-armata Żvediża. Fqigħa tal-pesta bubonika fl-1710 qatlet madwar 35,000 resident; nirien devastanti seħħew fl-1715, 1737, 1741, 1748, u 1749.

It-tkabbir tal-belt tilef il-momentum għal ħafna snin, iżda minkejja dan, fl-aħħar tas-seklu 18 u qabel il-gwerer ta' Napuljun, Vilnius, b'56,000 abitant, daħlet fl-Imperu Russu bħala t-tielet l-akbar belt tagħha.

### Imperu Russu

Il-fortuni tal-Commonwealth naqsu matul is-seklu 18. Tliet diviżorji seħħew, li qasmu t-territorju tagħha bejn l-Imperu Russu, l-Imperu Habsburg, u r-Renju tal-Prussja. Forzi mmexxija minn Jakub Jasiński keċċew lir-Russi minn Vilnius matul ir-rewwixta tal-1794. Madankollu, wara t-tielet qasma ta' April 1795, Vilnius ġiet annessa mill-Imperu Russu u fl-1797-1801 kienet iċ-ċentru tal-Gvernatur tal-Litwanja għal żmien qasir, iżda mill-1801 sar iċ-ċentru tal-Gvernatur ta' Vilnius. Matul il-ħakma Russa, il-ħitan tal-belt ġew meqruda u fl-1805 baqa’ biss Il-Bieb ta' Dawn.

Fl-1807-1812 saru kunsiderazzjonijiet u l-abitanti ta' Vilnius u l-Litwanja ttamaw li jingħataw awtonomija mit-Tsar Alessandru I mar-restawr tal-Gran Dukat tal-Litwanja, li kien ikun sottomess għat-Tsar u kontropiż għad-Dukat ta’ Varsavja. , iżda l-Gran Dukat tal-Litwanja ma ġiex restawrat bħala suġġett awtonomu.

Il-Grande Armée f'Vilnius waqt l-irtirar tagħha (ħdejn il-Belt ta' Vilnius)
Fl-1812 il-belt ittieħdet minn Napuljun fl-avvanz tiegħu lejn Moska, u għal darb'oħra waqt l-irtir diżastruż. Fil-bidu, il-Grande Armée u Napuljun ġew riċevuti f'Vilnius bħala liberaturi b'aspirazzjonijiet lokali biex jirrestawraw il-Gran Dukat tal-Litwanja. Bi tweġiba, Napuljun stabbilixxa l-Kummissjoni tal-Gvern Proviżorju Litwan. Eluf ta' suldati mietu fil-belt waqt l-irtirar eventwali; l-oqbra tal-massa ġew skoperti fl-2002.

Fl-1814, beda l-Kungress ta' Vjenna, li rriżulta f'konsiderazzjonijiet biex jgħaqqad il-Majjistral Krai (li kien jinkludi Vilnius) mal-Kungress tal-Polonja, iżda ma seħħx. ​​Dalwaqt l-attività tal-Philomaths u Filarets u l-prova tagħhom irriżultaw f'kontroll aktar strett fuq il-kultura tar-reġjun u intensifikat ir-Russifikazzjoni.

Wara r-Rewwixta ta' Novembru 1831, l-Università ta' Vilnius ingħalqet u r-ripressjonijiet Russi waqqfu l-iżvilupp tal-belt. L-inkwiet ċivili fl-1861 ġie mrażżan mill-Armata Imperjali Russa.

Matul ir-Rewwixta ta' Jannar 1863, seħħ ġlied qawwi ġewwa l-belt, iżda ġie paċifikat brutalment minn Mikhail Muravyov, imlaqqam The Executioner għall-ħafna eżekuzzjonijiet li organizza. Wara r-rewwixta, il-libertajiet ċivili kollha ġew irtirati u l-użu tal-lingwi Pollakki u Litwani kien ipprojbit. Vilnius kellha popolazzjoni Lhudija vibranti: skont iċ-ċensiment Russu tal-1897, mill-popolazzjoni totali ta '154,500, Lhud kienu jiffurmaw 64,000 (madwar 40%). Fil-bidu tas-seklu 20, il-popolazzjoni ta' Vilnius li titkellem bil-Litwan kienet tikkostitwixxi biss minoranza żgħira, bil-Pollakk, il-Jiddish, u l-kelliema Russu jikkostitwixxu l-maġġoranza tal-popolazzjoni tal-belt.

Fl-1905, il-Grand Seimas ta' Vilnius saret fil-bini attwali tas-Soċjetà Filarmonika Nazzjonali Litwana
Kamra tal-Firmatarji
Fl-4 u l-5 ta' Diċembru, 1905, il-Grand Seimas ta' Vilnius saret fil-bini attwali tas-Soċjetà Filarmonika Nazzjonali Litwana b'aktar minn 2000 parteċipant. Kien l-ewwel kungress nazzjonali modern fil-Litwanja. L-assemblea ddeċidiet li titlob awtonomija politika wiesgħa fi ħdan l-Imperu Russu u li tiksebha b'mezzi paċifiċi. Huwa meqjus bħala pass importanti lejn l-Att dwar l-Indipendenza tal-Litwanja, adottat fis-16 ta' Frar, 1918 mill-Kunsill tal-Litwanja, peress li s-Seimas stabbilixxa l-pedament għat-twaqqif ta' stat Litwan indipendenti.

### L-Ewwel Gwerra Dinjija

Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, Vilnius u l-bqija tal-Litwanja ġew okkupati mill-armata Ġermaniża mill-1915 sal-1918. L-Att dwar l-Indipendenza tal-Litwanja, li ddikjara l-indipendenza tal-Litwanja mingħajr ebda affiljazzjoni ma 'xi nazzjon ieħor, inħareġ fil-belt nhar 16 ta' Frar, 1918 b'Vilnius bħala l-kapitali.

It-Territorju tar-Repubblika tal-Litwanja Ċentrali (bl-aħdar)
Bandiera tar-Repubblika tal-Litwanja Ċentrali
Tarka tar-Repubblika tal-Litwanja Ċentrali
### Taqlib reġjonali 1918-1920

Fl-aħħar tal-1918 ir-Russja Sovjetika invadiet il-Litwanja b'forzi massivi, u l-Armata Litwana rtirat minn Vilnius lejn iċ-ċentru tal-pajjiż sabiex tifforma linja ta' difiża. L-Armata Ġermaniża rtirat flimkien mal-gvern Litwan. L-Awto-Difiża tal-Litwanja, li kienet affiljata mat-Tieni Repubblika Pollakka, ikkontrollat ​​fil-qosor il-belt u ppruvat tipproteġiha kontra l-forzi Sovjetiċi li jinvaduhom mingħajr suċċess. Vilnius reġgħet bidlet idejn matul il-Gwerra Pollakka-Sovjetika u l-Gwerer tal-Indipendenza Litwani: ittieħdet mill-Armata Pollakka, biex reġgħet waqgħet f'idejn il-forzi Sovjetiċi. Ftit wara t-telfa tal-Armata l-Ħamra fil-Battalja ta' Varsavja fl-1920, sabiex jittardja l-avvanz Pollakk, il-gvern Sovjetiku ċeda l-belt lil-Litwanja wara li ffirma t-Trattat ta' Paċi Sovjetiku-Litwan fit-12 ta' Lulju, 1920.

Il-Lega tan-Nazzjonijiet saret involuta fl-awtodifiża Litwana sussegwenti mill-Polonja wara li attakkat pożizzjonijiet tal-armata Litwana fil-Lbiċ tal-Litwanja. Il-Lega ikkomunikat il-waqfien mill-ġlied imsejjaħ il-Ftehim ta 'Suwałki fis-7 ta' Ottubru, 1920. Il-Litwani jemmnu li waqqaf aggressjoni Pollakka. Għalkemm la Vilnius u lanqas ir-reġjun tal-madwar ma ġew indirizzati b'mod espliċitu fil-ftehim, bosta storiċi ddeskrivew il-ftehim bħala li jallokaw Vilnius lil-Litwanja. Fid-9 ta' Ottubru 1920, l-Armata Pollakka bil-moħbi, taħt il-Ġeneral Lucjan Żeligowski, qabdet Vilnius waqt operazzjoni magħrufa bħala l-Ammutinament ta' Żeligowski. Il-belt u l-madwar ġew indikati bħala stat separat, imsejjaħ ir-Repubblika tal-Litwanja Ċentrali.

### Tieni Repubblika Pollakka

Ċelebrazzjoni tal-inkorporazzjoni tar-reġjun ta' Vilnius fil-Polonja fl-1922. L-avveniment ġibed l-ira tal-Litwani b'kant popolari ta' bejn il-gwerer: "Mes be Vilniaus nenurimsim!" (*Aħna mhux se nikkalmaw mingħajr Vilnius!*).
Il-Voivodeship ta' Wilno (Pollakk: województwo wileńskie), bil-kapitali f'Wilno (issa Vilnius) kien wieħed minn 16-il Voivodeship fit-Tieni Repubblika Pollakka.
Fl-20 ta' Frar, 1922, wara elezzjonijiet ikkontestati ħafna fiċ-ċentru tal-Litwanja, il-Polonja annesset iż-żona kollha u l-belt saret il-kapitali tal-Voivodeship ta’ Wilno (Wilno huwa l-isem Pollakk ta’ Vilnius). Kaunas imbagħad saret il-kapitali temporanja tal-Litwanja. Il-Litwanja kkontestat bil-qawwa l-annessjoni Pollakka ta' Vilnius u ċaħdet ir-relazzjonijiet diplomatiċi mal-Polonja. Il-lingwi predominanti tal-belt kienu għadhom Pollakki u, sa ċertu punt, Jiddix. Il-popolazzjoni li titkellem bil-Litwan dak iż-żmien kienet minoranza żgħira, madwar 6% tal-popolazzjoni tal-belt, anke skont sorsi kontemporanji Litwani. Il-Kunsill tal-Ambaxxaturi u l-komunità internazzjonali (bl-eċċezzjoni tal-Litwanja) irrikonoxxew is-sovranità Pollakka fuq ir-reġjun ta' Vilnius fl-1923.

L-Università ta' Vilnius reġgħet infetħet fl-1919 taħt l-isem ta' Stefan Batory University. Fl-1931, il-belt kellha 195,000 abitant, u b'hekk kienet il-ħames l-akbar belt fil-Polonja b'industriji varjati bħal Elektrit, fabbrika li kienet tipproduċi riċevituri tar-radju.

### Tieni Gwerra Dinjija

Tankijiet tal-Armata Litwana f’Vilnius wara li reġgħu ħadu l-kontroll tal-kapitali
Il-Ġermanja Nażista kienet stiednet lill-Litwanja biex tingħaqad mal-invażjoni tal-Polonja u bil-forza terġa’ tieħu l-kapitali storika Vilnius; madankollu, il-President Antanas Smetona u l-biċċa l-kbira tal-politiċi Litwani rrifjutaw din l-offerta peress li kellhom dubji dwar ir-rebħa eventwali ta' Adolf Hitler u kienu rrabjati bl-ultimatum Ġermaniż tal-1939 lil-Litwanja. Minflok, appoġġaw il-politika tan-newtralità, u wara li ġew inkoraġġiti minn diplomatiċi Franċiżi u Brittaniċi, il-Litwanja adottat il-Liġi tan-Newtralità, li kienet appoġġata mill-forzi politiċi kollha.

It-Tieni Gwerra Dinjija bdiet bl-invażjoni Ġermaniża tal-Polonja f'Settembru 1939. Il-protokolli sigrieti tal-Patt Molotov-Ribbentrop kienu qasmu l-Litwanja u l-Polonja fi sferi ta' interess Ġermaniżi u Sovjetiċi. Fid-19 ta' Settembru, 1939, Vilnius ittieħdet mill-Unjoni Sovjetika (li invadiet il-Polonja fis-17 ta' Settembru). Is-Sovjetiċi rażżnu l-popolazzjoni lokali u qerdu l-belt, u mexxew l-assi u l-fabbriki fit-territorju tal-USSR, inkluża l-fabbrika ewlenija tar-radju Pollakka Elektrit, flimkien ma 'parti mill-forza tax-xogħol tagħha, lejn Minsk fl-SSR tal-Bjelorussja. Is-Sovjetiċi u l-Litwanja kkonkludew trattat ta' assistenza reċiproka fl-10 ta' Ottubru 1939, li fih il-gvern Litwan aċċetta l-preżenza ta' bażijiet militari Sovjetiċi f'diversi partijiet tal-pajjiż. Fit-28 ta' Ottubru, 1939, l-Armata l-Ħamra rtirat mill-belt għas-subborgi tagħha (għal Naujoji Vilnia) u Vilnius ingħatat f'idejn il-Litwanja. Fid-29 ta' Ottubru, 1939, saret parata tal-armata Litwana miċ-ċentru tal-belt. Il-Litwani mill-ewwel ippruvaw jerġgħu jiltwanizzaw il-belt, pereżempju billi jiltwanizzaw l-iskejjel Pollakki.

Wara n-normalizzazzjoni tar-relazzjonijiet mal-Polonja, il-Konsulat Litwan infetaħ f'Vilnius fit-22 ta' Awwissu 1939, iżda l-konslu beda jopera hemm biss wara li bdiet il-gwerra, fid-9 ta' Settembru, 1939.

Armata l-Ħamra f'Vilnius fl-1939
Il-Litwanja kollha ġiet annessa mill-Unjoni Sovjetika fit-3 ta' Awwissu, 1940 wara ultimatum ta' Ġunju mis-Sovjetiċi li talbu, fost affarijiet oħra, li għadd mhux speċifikat ta' suldati tal-Armata l-Ħamra jitħallew jidħlu fil-pajjiż sabiex jgħinu jifformaw gvern aktar pro-Sovjetiku. Wara li nħareġ l-ultimatum u aktar Litwanja ġiet okkupata, ġie installat gvern Sovjetiku b'Vilnius bħala l-kapitali tal-SSR Litwanja li għadha kif inħolqot. Sussegwentement, bejn 20,000 u 30,000 mill-abitant tal-belt ġew arrestati mill-NKVD u mibgħuta lill-gulags fiż-żoni tal-Lvant imbiegħed tal-Unjoni Sovjetika.

Povilas Plechavičius, kmandant tal-LTDF
Fit-22 ta' Ġunju, 1941, il-Ġermaniżi nedew l-Operazzjoni Barbarossa kontra l-Unjoni Sovjetika, filwaqt li fl-istess ħin il-Litwani bdew ir-Rewwixta ta' Ġunju anti-Sovjetika, organizzata mill-Front Attivisti Litwan. Il-Litwani pproklamaw l-indipendenza u organizzaw il-Gvern Proviżorju Litwan. Dan il-gvern ġie xolt malajr. In-Nazis qabdu Vilnius fl-24 ta' Ġunju, 1941. Il-Litwanja saret parti mir-Reichskommissariat Ostland, l-amministrazzjoni ċivili Ġermaniża. Ġew stabbiliti żewġ ghettos fiċ-ċentru tal-belt il-qadima tal-popolazzjoni kbira Lhudija, li l-iżgħar minnhom kien "likwidat" f'Ottubru. Rewwixta tal-ghetto fl-1 ta' Settembru, 1943 organizzata mill-Fareinigte Partizaner Organizacje Il-ghetto akbar dam għaddej sal-1943, għalkemm il-popolazzjoni tiegħu kienet regolarment deportata f'rejds magħrufa bħala "Aktionen". Ġie stabbilit ukoll kamp tax-xogħol furzat (Kailis) wara l-Sala tal-Belt ta' Vilnius bħala fabbrika biex tipproduċi ħwejjeġ tax-xitwa għall-Wehrmacht u ieħor aktar tard għat-tiswija tal-vetturi (HKP 562) f'47 u 49 Triq Subačiaus. Falliment (l-Organizzazzjoni Partiġġjana Magħquda, l-ewwel unità partiġġjana Lhudija fl-Ewropa okkupata mill-Ġermaniż), kien segwit mill-qerda finali tal-ghetto. Matul l-Olokawst, madwar 95% tal-265,000 Lhud tal-Litwanja nqatlu minn unitajiet Ġermaniżi u kollaboraturi Nazisti Litwani, ħafna minnhom f'Paneriai. , madwar 10 km (6.2 mi) fil-punent taċ-ċentru tal-belt il-qadima (ara l-massakru Ponary).

Is-sitwazzjoni ta' Vilnius fl-1944 kienet dgħajfa. Hekk kif il-Front tal-Lvant għalaq il-Litwanja, il-Forza tad-Difiża Territorjali Litwana (LTDF) twaqqfet f'nofs Frar taħt il-kmand tal-Ġeneral Plechavičius biex tiġġieled kontra l-Armata l-Ħamra u partiġjani Sovjetiċi, it-tnejn biss fil-fruntieri tal-Litwanja. maħlul brutalment f'nofs April mill-Ġermaniżi minħabba l-frizzjoni Ġermaniża-Litwana. Hekk kif Armia Krajowa (AK) ħadmet fi ħdan il-fruntieri tal-Polonja ta' bejn il-gwerra, li kienet sovrapposta mal-artijiet Litwani, dan wassal għal ġlied bejn iż-żewġ organizzazzjonijiet. Fil-bidu ta' Lulju, l-Operazzjoni Ostra Brama kienet tentattiv fallut tal-AK biex tieħu l-belt mill-Wehrmacht qabel ma' resqet l-Armata l-Ħamra. Peress li l-Armata Pollakka naqset milli tieħu f'idejha l-belt, il-veloċità tal-offensiva Sovjetika ta' Vilnius wasslet għal sforz konġunt Pollakk-Sovjetiku biex jaħtfu Vilnius. Wara l-battalja, l-Armata Pollakka ġiet imxerrda, parti minnha ġiet inkorporata fl-Armata Popolari Pollakka leali Sovjetika, filwaqt li l-uffiċjali ġew arrestati u mitfugħin il-ħabs.

### Okkupazzjoni Sovjetika

L-eks kwartieri ġenerali tal-KGB f'Vilnius, issa l-Mużew tal-Impjiegi u l-Ġlidiet tal-Ħelsien
F'Lulju 1944, Vilnius reġgħet ġiet okkupata mill-Armata Sovjetika bl-Offensiva ta' Vilnius, li matulha rebħet lill-gwarniġjon Ġermaniż. Il-belt reġgħet kienet il-kapitali tal-SSR Litwana. L-NKVD bdiet attakki kontra l-Litwani u l-Pollakki. Is-Sovjetika bdiet bis-serjetà.

Il-gwerra kienet bidlet il-belt b'mod irriversibbli: bejn l-1939 u l-1949, Vilnius tilfet kważi 90% tal-popolazzjoni tagħha minħabba qtil, deportazzjoni jew eżilju, ħafna bini nqerdu. Il-popolazzjoni Lhudija kienet ġiet sterminata fl-Olokawst, filwaqt li ħafna mill-bqija kienu sfurzati jirrilokaw fil-Polonja komunista fl-1946. Xi partiġjani u membri tal-intelliġenza li kienu qed jinħbew fil-foresta issa ġew attakkati u deportati lejn is-Siberja wara l-gwerra.

Mikhail Gorbachev żar Vilnius f'Jannar 1990, jipprova jnaqqas l-aspirazzjonijiet Litwani għall-indipendenza
Mill-aħħar tas-snin erbgħin, Vilnius reġa' beda jikber, wara l-influss ta' Litwani, Pollakki u Bjelorussi minn reġjuni ġirien u mil-Litwanja kollha, kif ukoll mir-reġjun ġar ta' Grodno u minn żoni oħra, aktar remoti tal-Unjoni. partikolarment ir-Russja, il-Belarus u l-Ukrajna. ). [ċitazzjoni meħtieġa] Ħafna minn dawn ir-residenti ġodda marru jgħixu Vilnius, minħabba ripressjoni jew kundizzjonijiet ħżiena ta 'għajxien ikkawżati, pereżempju, mill-kollettivizzazzjoni, f'żoni fejn qabel kienu jgħixu. Fil-periferija li qabel kienet rurali, kif ukoll fil-viċinanza immedjata tal-belt il-qadima (żoni industrijali f'Paupys, Markučiai, Naujamiestis), ġew iddisinjati (mill-ġdid) żoni industrijali u nbnew impjanti Sovjetiċi kbar, wara industrijalizzazzjoni. programm.

F'Novembru 1980, in-numru ta' abitanti ta' Vilnius qabeż il-500,000. Minħabba n-nuqqas ta' akkomodazzjoni għal popolazzjoni dejjem tikber tal-belt, inbnew mikro-distretti fuq skala kbira (l-hekk imsejħa distretti ta' l-irqad) fiż-żoni residenzjali ta' Antakalnis, Žirmūnai, Lazdynai, Karoliniškės, Viršuliškės, Baltupiai, Šeškinė, Justins, Justins, Pašilaiėčiai, Fabijoni u onšk . skala iżgħar f'partijiet oħra ta' Vilnius. Dawn kienu konnessi mal-parti ċentrali kif ukoll maż-żoni industrijali permezz ta' toroq simili għal expressways (l-hekk imsejħa toroq ta' traffiku mgħaġġel) u bit-trasport pubbliku, netwerk ta' trolleybuses notevolment estensiv (mill-1956).

### Litwanja indipendenti

Orizzont taċ-ċentru tal-belt il-ġdid mill-outcrop ta' Karoliniškės, bil-biċċa l-kbira tal-bini għoli mibni fl-aħħar għoxrin sena wara li ġiet iddikjarata l-Liġi għar-restawr tal-istat tal-Litwanja
Fil-11 ta' Marzu, 1990, il-Kunsill Suprem tal-SSR Litwan ħabbar is-seċessjoni tiegħu mill-Unjoni Sovjetika u l-intenzjoni tiegħu li jirrestawra Repubblika indipendenti tal-Litwanja. Bħala riżultat ta' dawn id-dikjarazzjonijiet, fid-9 ta' Jannar, 1991, l-Unjoni Sovjetika bagħtet truppi. Dan laħaq il-qofol tiegħu fl-attakk tat-13 ta' Jannar fuq il-bini tar-Radju u t-Televiżjoni tal-Istat ta' Vilnius u t-Torri tat-TV, li qatel mill-inqas erbatax-il persuna ċivili u darab serjament 700 oħra. L-Unjoni Sovjetika fl-aħħar irrikonoxxiet l-indipendenza tal-Litwanja f'Settembru 1991. Il-Kostituzzjoni, bħall-Kostituzzjoni Litwana preċedenti tal-1922, issemmi li "l-kapitali tal-Istat tal-Litwanja għandha tkun il-belt ta' Vilnius, il-kapitali li ilha teżisti. l-istorja tal-Litwanja”.

Tifkira annwali tal-avvenimenti ta' Jannar fi Pjazza Indipendenza ħdejn il-Palazz Seimas b'ħuġġieġa
Vjal Gediminas fil-ħarifa
Vilnius inbidlet malajr, u emerġet bħala belt Ewropea moderna. Il-biċċa l-kbira tal-binjiet storiċi tagħha matul l-aħħar 25 sena ġew rinnovati u żona kummerċjali u kummerċjali qed tiġi żviluppata fiċ-Ċentru tal-Belt il-Ġdida, li mistenni jsir id-distrett kummerċjali u amministrattiv ewlieni tal-belt fin-naħa tat-tramuntana tax-Xmara Neris. Din iż-żona tinkludi spazju residenzjali u kummerċjali modern, bil-bini muniċipali u t-Torri Europa ta' 148.3 m (487 pied) bħala l-aktar bini prominenti tiegħu. Il-kostruzzjoni tal-kwartieri ġenerali ta' Swedbank hija simbolu tal-importanza tal-banek Skandinavi f'Vilnius. Il-kumpless ta' bini ta' Vilnius Business Harbour inbena fl-2008, u wieħed mit-torrijiet tiegħu issa huwa s-sitt l-ogħla bini fil-Litwanja. Aktar bini huwa skedat għall-kostruzzjoni fiż-żona. Inbnew aktar minn 75,000 appartament ġdid bejn l-1995 u l-2018 (inklużi kważi 50 000 appartament ġdid bejn l-2003 u l-2018), li għamlu lil Vilnius mexxej assolut fl-industrija tal-kostruzzjoni fil-pajjiżi Baltiċi għal dawn l-aħħar għoxrin sena. Bħala medja, kull sena jinbnew 298,000 m.

Fl-2015, kien hemm 225,871 unità fi djar b'ħafna sulari u 20,578 appartament f'djar ta' familja waħda jew duplexes, il-proporzjon ta 'dan it-tip ta' djar żdied minn 6.9% fl-2006 għal 8.3% fl-2015. Rekord. numru ta' appartamenti nbnew fl-2019: inbnew 4,322 appartament residenzjali multi-familjari fil-Muniċipalità tal-Belt ta' Vilnius u 817-il appartament inbnew fiż-żona urbana ta' Vilnius (il-belt u l-eqreb inħawi tagħha) f'abitazzjonijiet ta' familja waħdiena, li huma tal-aħħar l-ogħla numru fl-istorja.

Vilnius intgħażlet bħala l-Kapitali Ewropea tal-Kultura tal-2009, flimkien ma' Linz, il-kapitali tal-Awstrija ta' Fuq. Iċ-ċelebrazzjoni tagħhom ta' Lejlet l-Ewwel tas-Sena fl-2009, li mmarkat l-avveniment, kienet tinkludi spettaklu tad-dawl li jingħad li huwa "viżibbli mill-ispazju." Bi tħejjija, iċ-ċentru storiku tal-belt ġie restawrat u l-monumenti ewlenin tagħha ġew rinnovati.

Il-kriżi ekonomika globali tal-2007-2008 ikkawżat tnaqqis fit-turiżmu li żamm ħafna mill-proġetti milli jilħqu l-ambitu maħsub tagħhom, u saru allegazzjonijiet ta' korruzzjoni u inkompetenza kontra l-organizzaturi, filwaqt li żidiet fit-taxxa għall-attività kulturali wasslu għal protesti pubbliċi u kundizzjonijiet ekonomiċi ġenerali wasslu għal rewwixti. Fl-2015, Remigijus Šimašius sar l-ewwel sindku elett direttament tal-belt.

Ritratt tal-familja tal-parteċipanti tas-summit tan-NATO tal-2023 f'Vilnius
Fit-28 u d-29 ta' Novembru, 2013, Vilnius ospita s-Summit tas-Sħubija tal-Lvant fil-Palazz tal-Gran Duki tal-Litwanja. F'dan l-avveniment ipparteċipaw bosta presidenti Ewropej, prim ministri u uffiċjali oħra ta' grad għoli. Fid-29 ta' Novembru, 2013, il-Ġeorġja u l-Moldova ffirmaw ftehimiet ta’ kummerċ ħieles u ta' assoċjazzjoni mal-Unjoni Ewropea. Preċedentement, l-Ukrajna u l-Armenja kienu wkoll mistennija li jiffirmaw il-ftehimiet, iżda pposponew id-deċiżjoni, li wassal għal protesti kbar fl-Ukrajna.

Is-summit tan-NATO tal-2023 sar f'Vilnius.

## Sit ta' Wirt Dinji

Iċ-Ċentru Storiku ta' Vilnius ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji fl-1994.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

## Ġeografija

Veduta taċ-Ċentru tal-Belt modern ta' Vilnius u l-ispazji ħodor ta' ħdejn il-ġenb, meqjusa mis-sema
Vilnius tinsab fil-konfluwenza tax-xmajjar Vilnia u Neris fix-Xlokk tal-Litwanja. Diversi pajjiżi jsostnu li ċ-ċentru ġeografiku tal-Ewropa jinsab fit-territorji tagħhom. Il-post tiegħu jiddependi fuq liema definizzjoni arbitrarja tal-firxa tal-Ewropa tintgħażel; il-Guiness Book of World Records jirrikonoxxi punt qrib Vilnius bħala ċ-ċentru tal-kontinent. Wara stima mill-ġdid tal-konfini tal-kontinent fl-1989, Jean-George Affholder, xjenzat fl-Institut Géographique National (Istitut Ġeografiku Nazzjonali Franċiż), iddetermina li ċ-ċentru ġeografiku tiegħu kien jinsab f'54°54′N 25°19′. E. Il-metodu użat għall-kalkolu ta' dan il-punt kien dak taċ-ċentru tal-gravità tal-figura ġeometrika tal-Ewropa. Dan il-punt jinsab fil-Litwanja, ħdejn ir-raħal ta' Girija (26 kilometru minn Vilnius). Fl-2004 twaqqaf monument, magħmul mill-iskultur Gediminas Jokūbonis u li jikkonsisti f'kolonna ta' granit abjad mirqum minn kuruna ta' stilel.

Vilnius tinsab 312 km (194 mi) mill-Baħar Baltiku u Klaipėda, il-port ewlieni tal-baħar Litwan. Vilnius hija konnessa permezz ta' awtostradi ma' bliet ewlenin oħra tal-Litwanja, bħal Kaunas (102 km jew 63 mi 'l bogħod), Šiauliai (214 km jew 133 mi 'l bogħod) u Panevėžys (135 km jew 84 mi 'l bogħod).

Iż-żona ta 'Vilnius hija 402 km2 (155 sq mi). Bini jokkupa 29.1% tal-belt; spazji ħodor jokkupaw 68.8%; u l-ilmijiet jokkupaw 2.1%.

### Riservi naturali

Vilnius għandha tmien riservi naturali protetti: Riżerva Ġeomorfoloġika ta' Vokės Senslėnio Slopes, Riserva Ġeomorfoloġika ta' Aukštagiris, Riżerva Ġeomorfoloġika ta' Valakupių Klonio, Riżerva Idrografika ta' Veržuva, Riżerva Idrografika ta' Vokė, Riżerva tal-Pajsaġġ Upstream Cedronas, Riżerva tal-Pajsaġġ ta' Tapeliai u Riżerva Ġeomorfoloġika ta' Šeškinė.

## Klima

Tlugħ ix-xemx biċ-xitwa f'Vilnius
Il-klima ta' Vilnius hija kontinentali umda (Köppen klima klassifikazzjoni Dfb). Reġistri tat-temperatura nżammu sa mill-1777. It-temperatura medja annwali hija 7.3 °C (45 °F); f'Jannar, it-temperatura medja hija -3.9 °C (25 °F), f'Lulju, hija 18.7 °C (66 °F). Il-preċipitazzjoni medja hija ta' madwar 691 mm (27.20 in) fis-sena. It-temperaturi annwali medji fil-belt żdiedu b'mod sinifikanti matul l-aħħar 30 sena, bidla li s-Servizz Idrometeoroloġiku Litwan jattribwixxi għat-tisħin globali kkaġunat mill-attivitajiet tal-bniedem.

Il-ġranet tas-sajf huma sħan u kultant sħan, speċjalment f'Lulju u Awissu, b'temperaturi 'l fuq minn 30 °C (86 °F) matul il-ġurnata matul mewġiet ta' sħana perjodiċi. Il-bars, ir-ristoranti u l-kafetteriji ta' barra huma frekwentati ħafna matul il-ġurnata.

Ix-xtiewi jistgħu jkunu kesħin ħafna, b'temperaturi rari jilħqu 'l fuq mill-iffriżar - temperaturi taħt -25 °C (-13 °F) jistgħu jseħħu f'Jannar u Frar. Ix-xmajjar ta' Vilnius jiffriżaw fi xtiewi partikolarment kesħin, u l-lagi madwar il-belt huma kważi dejjem iffriżati b'mod permanenti matul dan iż-żmien tas-sena. Pastime popolari huwa s-sajd fis-silġ.

Is-Servizz Idrometeoroloġiku Litwan għandu l-kwartieri ġenerali f'Vilnius u jimmonitorja l-klima ta' Vilnius u l-Litwanja.

## Kultura

### Pittura u skultura

Affreski tal-ħajt Gotiku tal-Knisja ta' San Franġisk u San Bernard (seklu 16)
Għal sekli sħaħ, Vilnius kienet ċentru tal-arti tal-Gran Dukat tal-Litwanja u attira artisti minn madwar l-Ewropa. L-eqdem xogħlijiet tal-arti li jibqgħu mill-perjodu Gotiku bikri (seklu 14) huma pitturi ddedikati għall-knejjes u l-liturġija (eż., affreski fil-Kripti tal-Katidral ta' Vilnius u kotba tal-innijiet imżejna). F'Vilnius instabu pitturi tal-ħitan tas-seklu 16, bħal fil-kmamar tas-sigurtà tal-Knisja ta' San Franġisk u San Bernard jew fil-Knisja ta' San Nikola. Skulturi polikromi tal-injam gotiċi jżejnu l-artali tal-knejjes f'Vilnius. Xi siġilli Gotiċi mis-sekli 14–15 f’Vilnius għadhom jeżistu llum, inklużi dawk ta' Kęstutis, Vytautas the Great u Sigismund II Augustus.

Lapida ta' Lew Sapieha, c. 1633, fil-Knisja ta' San Mikiel
Fil-bidu tas-seklu 16, dehret skultura Rinaxximentali, l-aktar maħluqa mill-iskulturi Taljani Bernardinus Zanobi da Gianotti, Giovani Cini, u Giovanni Maria Padovano. Fil-perjodu tar-Rinaxximent, l-oqbra tar-ritratti u l-midalji kienu apprezzati ħafna (eż., l-oqbra tal-irħam ta' Albertas Goštautas, 1548, u ta' Paweł Holszański, 1555, minn Bernardino de Gianotis, it-tnejn li huma jinsabu fil-Katidral ta' Vilnius). Ix-xogħol tal-iskulturi Taljani huwa kkaratterizzat minn trattament naturalistiku tal-forom, proporzjonijiet preċiżi, tettoniċità, u rappreżentazzjoni realistika tal-mejjet. Skulturi lokali ħadu biss l-iskema ikonografika tal-qabar tar-Rinaxximent; ix-xogħlijiet tagħhom (eż., il-qabar ta' Lew Sapieha, ca. 1633, fil-Knisja ta' San Mikiel) huma kkaratterizzati minn kundizzjonalità tal-forom u stilizzazzjoni. Matul dan il-perjodu, pitturi lokali u tal-Punent tal-Ewropa ħolqu kompożizzjonijiet reliġjużi u mitoloġiċi u ritratti li kienu marbuta ma' karatteristiċi tal-Gotiku tard u tal-Barokk. Kotba tat-talb illustrati, illustrazzjonijiet u miniatures baqgħu ħajjin.

Fil-perjodu Barokk li beda lejn l-aħħar tas-seklu 16, il-pittura tal-ħajt fjur fil-belt. Il-biċċa l-kbira tal-palazzi u l-knejjes kienu mżejna b’affreski b’kuluri brillanti, angoli sofistikati, u stil drammatiku. F'dan il-​perjodu wkoll, infirxet il-​pittura sekulari—ritratti rappreżentattivi, immaġinattivi, epitafi, xeni ta' battalji, u ġrajjiet politikament importanti. Kien ikkaratterizzat minn stil dettaljat u realistiku. L-iskulturi ta' dan il-perjodu ddominaw l-arkitettura sagra (lapidi b'ritratti skulturi, skulturi dekorattivi ta' barra u ta' ġewwa), magħmula mill-injam, irħam u stokk. Skulturi Taljani bħal G. P. Perti, G. M. Galli, u A. S. Capone kienu eċċezzjonalment importanti fl-iżvilupp tal-iskultura fil-Gran Dukat tas-seklu 17 u kienu mistiedna min-nobbli Litwanja. Ix-xogħlijiet tagħhom huma kkaratterizzati mill-karatteristiċi tal-barokk matur: forom espressivi, senswalità, u kompożizzjoni atektonika (eż., id-dekorazzjoni skulturali tal-Knisja ta' San Pietru u San Pawl). Skulturi lokali enfasizzaw il-karatteristiċi dekorattivi tal-barokk, u l-espressività u l-emozzjonalità tal-barokk kienet inqas karatteristika fix-xogħlijiet tagħhom.

Tifla Litwana bil-Frondi ta' Ħadd il-Palm minn Kanuty Rusiecki
Fl-aħħar tas-seklu 18 u dsatax, il-pittura Litwana kienet influwenzata ħafna mill-Iskola tal-Arti ta' Vilnius, li introduċiet l-arti Klassika u r-Romantiċiżmu. Il-pitturi kellhom apprendistati barra l-pajjiż, l-aktar fl-Italja. Bdiet pittura ta' kompożizzjonijiet allegoriċi, mitoloġiċi, pajsaġġi, u ritratti ta' rappreżentanti ta' diversi ċrieki tas-soċjetà; temi storiċi prevalew. L-aktar pitturi famużi tal-Klassiciżmu minn dan iż-żmien huma Franciszek Smaglewicz, Jan Rustem, Józef Oleszkiew, Daniel Kondratowicz, Józef Peszka, Wincenty Smokowski. Filwaqt li l-arti Romantika hija kkaratterizzata minn Jan Rustem, Jan Krzysztof Damel, Wincenty Dmochowski u Kanuty Rusiecki xogħlijiet. Wara l-għeluq tal-Università ta 'Vilnius fl-1832, id-direzzjoni artistika ffurmata mir-rappreżentanti tal-Iskola tal-Arti ta' Vilnius influwenzat l-iżvilupp ulterjuri tal-arti Litwana.

L-iżvilupp tal-arti fl-ewwel nofs tas-seklu 20 ġie promoss minn attivitajiet u wirjiet tas-Soċjetà tal-Arti Litwana, stabbilita fl-1907 minn Petras Rimša, Antanas Žmuidzinavičius, Antanas Jaroševičius, u Vilnius Art Society, stabbilita fl-1908. Dan il-perjodu huwa kkaratterizzat minn Jonas Šileika, Justinas Vienožinskis, Jonas Mackevičius (1872), Vytautas Kairiūkštis, Vytautas Pranas Bičiūnas xogħlijiet. Huma komplew it-tradizzjonijiet tal-istili Ewropej tal-Punent (simboliżmu, realiżmu, art nouveau) u segwew id-direzzjonijiet tal-arti tal-moderniżmu. Għalkemm, wara t-Tieni Gwerra Dinjija ġie introdott il-metodu ta' realiżmu soċjalista: pitturi ta' propaganda, kompożizzjonijiet ta' ġeneri storiċi u tad-dar, natura morta, pajsaġġi, ritratti u skulturi.

L-aktar pitturi ta' Vilnja ta' tmiem is-seklu 20 u 21 notevoli huma Žygimantas Augustinas, Eglė Ridikaitė, Eglė Gineitytė, Patricija Jurkšaitytė, Jurga Barilaitė, Solomonas Teitelbaumas.

Id-distrett ta' Užupis ħdejn il-Belt il-Qadima, li qabel kien wieħed mid-distretti l-aktar degradati ta' Vilnius matul l-era Sovjetika, huwa dar għal moviment ta' artisti boemjani, li joperaw bosta galleriji tal-arti u workshops. Užupis iddikjara lilu nnifsu bħala repubblika indipendenti f'Jum il-Iblaħ ta' April fl-1997. Fil-pjazza ewlenija, l-istatwa ta' anġlu jdoqq it-tromba tinsab bħala simbolu tal-libertà artistika.

Fl-1995, l-ewwel bronż fondut fid-dinja ta' Frank Zappa ġie installat fid-distrett ta' Naujamiestis bil-permess tal-gvern. L-iskultura ta' Frank Zappa kkonfermat il-libertà ta' espressjoni li għadha kif instabet u mmarkat il-bidu ta' era ġdida għas-soċjetà Litwana.

Fl-2015, il-proġett ta' Vilnius Talking Statues ġie realizzat. Tmintax-il statwa madwar Vilnius jinteraġixxu mal-viżitaturi b'diversi lingwi permezz ta' telefonata fuq smartphone.

### Mużewijiet u galleriji

Wieħed mid-dipartimenti tal-Mużew Nazzjonali tal-Litwanja jinsab fl-Arsenal il-Ġdid tal-Kumpless tal-Kastell ta' Vilnius
Vilnius għandha ħafna mużewijiet ta' tipi differenti. Il-Mużew Nazzjonali tal-Litwanja għandu dipartimenti fil-Palazz tal-Gran Duki tal-Litwanja, it-Torri ta' Gediminas, l-armamenti qodma u ġodda tal-Kumpless tal-Kastell ta' Vilnius, u jesibixxi espożizzjonijiet dwar l-istorja tal-Litwanja u l-kultura etnika Litwana. Il-Mużew tal-Arti Applikata u d-Disinn jesibixxi xogħlijiet tal-arti folkloristiċi sakrali u reliġjużi oħra tal-Litwanja, sejbiet tal-Palazz tal-Gran Duki tal-Litwanja, ħwejjeġ awtentiċi mis-sekli 18-20, u jorganizza wirjiet temporanji. Mużewijiet notevoli oħra jinkludu l-Mużew ta' Vilnius, l-ispazju tal-wirjiet tad-Dar tal-Istorja, il-Mużew tal-Wirt tal-Knisja, il-Mużew tal-Okkupazzjonijiet u l-Ġlied tal-Ħelsien, il-Ġlieda għall-Mużew tal-Ħelsien fit-Torri tat-TV ta' Vilnius, id-Dar M. K. Čiurlionis, il-Mużew Samuel Bak, iċ-Ċentru għall-Edukazzjoni Ċivili, il-Mużew tal-Ġugarelli, Vilnil (Mużew tal-Illużjonijiet), Mużew tal-Enerġija u Teknoloġija, Dar tal-Firmatarji, Ċentru tat-Tolleranza, Mużew tal-Ferroviji, Mużew tal-Flus, Kazys Varnelis House-Museum, Liubavas Manor Watermill-Museum, Mużew ta' Vladislovas Sirokomlė, Amber Museum – Gallerija, Ċentru ta' Informazzjoni għall-Viżitaturi tat-Tifkira Paneriai, eċċ.

Gallerija tar-Ritratti ta' Vilnius fil-belt il-qadima (ex Palazz Chodkiewicz)
Ħafna galleriji tal-arti prominenti jinsabu f'Vilnius. L-akbar kollezzjoni tal-arti tal-Litwanja tinsab fil-Mużew tal-Arti tal-Litwanja. Fergħa waħda minnha, il-Gallerija tal-Istampa ta’ Vilnius fil-Belt il-Qadima ta’ Vilnius, fiha kollezzjoni ta' arti Litwana mis-seklu 16 sal-bidu tas-seklu 20. Fuq in-naħa l-oħra tan-Neris, il-Gallerija Nazzjonali tal-Arti torganizza wirja permanenti dwar l-arti Litwana tas-seklu 20 kif ukoll bosta wirjiet dwar l-arti moderna. Iċ-Ċentru tal-Arti Kontemporanja huwa l-akbar post għall-arti kontemporanja fl-Istati Baltiċi, bi spazju ta' esibizzjoni ta' 2400 metru kwadru. Iċ-ċentru huwa istituzzjoni mhux ibbażata fuq kollezzjoni impenjata li tiżviluppa firxa wiesgħa ta 'proġetti ta' esibizzjoni internazzjonali u Litwani kif ukoll li tippreżenta firxa wiesgħa ta' programmi pubbliċi, inklużi lekċers, seminars, wirjiet, wirjiet ta' films u vidjows, u avvenimenti ta' mużika live. Fl-10 ta' Novembru, 2007, iċ-Ċentru tal-Arti Viżwali Jonas Mekas infetaħ mill-films avant-garde Jonas Mekas bil-wirja tal-premiere tiegħu bit-titlu The Avant-Garde: From Futurism to Fluxus. Fl-2018, infetaħ il-Mużew MO u huwa inizjattiva personali tax-xjentisti u filantropi Litwani Danguolė u Viktoras Butkus. Il-kollezzjoni tagħha ta' 5000 biċċa moderna u kontemporanja fiha xogħlijiet tal-arti ewlenin Litwani mis-snin ħamsin sal-lum.

### Letteratura

Zawadzki bookstore fit-Triq Pilies tal-lum. Il-banners tal-maħżen huma stampati f'ħames lingwi: Russu, Pollakk, Litwan, Franċiż, Ġermaniż.
F'madwar l- 1520, Francysk Skaryna, li huwa l- awtur ta' l- ewwel Bibbja Rutena, stabbilixxa stampar f’Vilnius—l- ewwel fl- Ewropa tal- Lvant. Fl-1522, ħejja u ppubblika l-ewwel ktieb stampat tal-Gran Dukat tal-Litwanja, intitolat il-Ktieb tal-Vjaġġatur Żgħir (lingwa Rutena: Малая подорожная книжка). Fl-1525, huwa stampa l-Atti u l-Ittri tal-Appostli (l-Appostlu).

L-Istampa tal-Akkademja ta 'Vilnius twaqqfet fl-1575 min-nobbli Litwan Mikołaj Krzysztof "l-Orfni" Radziwiłł bħala l-istamperija tal-Akkademja ta' Vilnius. Iddelega t-tmexxija tal-istamperija lill-Ġiżwiti. F'Mejju 1576, ippubblikat l-ewwel ktieb tiegħu, Pro Sacratissima Eucharistia contra haeresim Zwinglianam, ta' Piotr Skarga. Is-sitwazzjoni ta' Vilnius Academy Press kienet eċċezzjonali minħabba li l-attivitajiet tagħha kienu ffinanzjati mis-soċjetà sekulari, in-nobbli Litwanja, u l-Knisja. Fl-1805, Józef Zawadzki xtara l-Vilnius Academy Press u waqqaf l-istamperija Józef Zawadzki li ħadem kontinwament sal-1939 u ppubblika kotba b'diversi lingwi. L-ewwel ktieb tal-poeżija ta' Adam Mickiewicz ġie ppubblikat hemmhekk fl-1822.

Wieħed mill-ħallieqa tal-kitba Litwana, Mikalojus Daukša, ittraduċa u ppubblika l-Katekiżmu mit-teologu Ġiżwita Spanjol Jacobo Ledesma fl-1595 – dan kien l-ewwel ktieb stampat bil-lingwa Litwana fil-Gran Dukat tal-Litwanja. Ittraduċa u ppubblika wkoll Postilla Catholica ta' Jakub Wujek fl-1599 (it-tnejn f’Vilnius).

Bieb tal-Monasteru Basilijan fejn il-poeta Adam Mickiewicz kien il-ħabs talli ġġieled il-ħakma Russa
Bosta kittieba famużi twieldu f'Vilnius, għexu hemmhekk, jew huma ex-studenti tal-Università ta' Vilnius (eż., Konstantinas Sirvydas, Maciej Kazimierz Sarbiewski, Antoni Gorecki, Józef Ignacy Kraszewski, Antoni Edward Odyniec, Michał Józef Römer, Adam Mickiewicz, Adam Mickiewicz, Józef Syrokodyfz, Romain Gary, Juliusz Słowacki, Simonas Daukantas, Mykolas Biržiška, Petras Cvirka, Kazys Bradūnas, ir-rebbieħ tal-Premju Nobel Czesław Miłosz, Jurga Ivanauskaitė).

L-ewwel konsiderazzjoni tal-Ewwel Statut tal-Litwanja saret fl-1522 fis-Seimas tal-Gran Dukat tal-Litwanja f'Vilnius. L-Istatut tal-Litwanja ġie abbozzat taħt il-gwida tal-Gran Kanċillier tal-Litwanja Albertas Goštautas u skont il-ġurisprudenza tal-qrati ffurmata mil-liġi konswetudinarja, il-leġiżlazzjoni tal-Kapijiet tal-Istat dwar ċerti kwistjonijiet, u d-dispożizzjonijiet tad-dritt kanoniku u r-regolamenti tal-liġi Rumana. Hija l-ewwel kodifikazzjoni uffiċjali ta' din it-tip ta' liġi sekulari fl-Ewropa.

Il-magnat Litwan Albertas Goštautas appoġġja b'mod attiv l-użu tal-lingwa Litwana fil-letteratura Litwana u pproteġa lill-awturi Litwani, inklużi Abraomas Kulvietis u Michael the Litwanian, li kkritika l-użu tal-lingwa tal-knisja Slavonika l-Antika u sejjaħ lir-refuġjati Old Believers bħala l-ktieb Muscovian De morbus spies. tartarorum, lituanorum et moscorum.

L-Istitut tal-Letteratura u l-Folklor Litwan (Palazz Vileišis)
Mis-seklu 16, il-Metrica Litwana nżammet fil-Kastell t'isfel u salvagwardjata mill-Kanċillier tal-Istat. Minħabba d-deterjorazzjoni tal-kotba, il-Gran Kanċillier tal-Istat, Lew Sapieha, ordna li l-volumi tal-Metrica jiġu ikkupjati mill-ġdid fl-1594. Il-proċess tal-ikkupjar mill-ġdid kompla sal-1607. f'Vilnius, bil-kotba eqdem jibqgħu fil-Kastell ta' Vilnius. Skont id-dejta tal-1983, baqgħu 665 ktieb sal-lum u l-mikrofilms tagħhom huma ppreservati fl-Arkivji Storiċi tal-Istat tal-Litwanja f'Vilnius.

Aktar minn 200 madum u plakka kommemorattiva lil kittieba, li għexu u ħadmu f'Vilnius u awturi barranin li qasmu konnessjoni ma' Vilnius u l-Litwanja, iżejnu l-ħitan fi Triq Literatų (il-Litwan: Literatų gatvė) fil-Belt il-Qadima, u jippreżentaw ħarsa ġenerali wiesgħa lejn l-istorja tal-letteratura Litwana.

L-Istitut tal-Letteratura u l-Folklor Litwani u l-Għaqda tal-Kittieba Litwani jinsabu f'Vilnius.

Il-fiera tal-kotba ta' Vilnius, l-akbar fiera tal-kotba fl-istati Baltiċi, issir kull sena f'Vilnius f'LITEXPO, l-akbar ċentru tal-wirjiet tal-Baltiku.

### Ċinema

Billboard fuq il-Ġnien Botaniku (issa Ġnien Bernardinai) bibien prinċipali tal-ewwel wiri taċ-ċinema f'Vilnius (1896)
L-ewwel sessjoni ta' films pubbliċi f'Vilnius saret fil-Ġnien Botaniku (illum Ġnien Bernardinai) f'Lulju 1896. Dan l-avveniment sar wara wħud mill-ewwel sessjonijiet ta' films minn Auguste u Louis Lumière, li saru f'Pariġi fl-1895. Is-sessjoni tal-films f'Vilnius wriet ukoll il-films dokumentarji tal-aħwa Lumière. L-ewwel films murija kienu edukattivi; dawn ġew iffilmjati f'postijiet barra minn Vilnius (eż. l-Indja, l-Afrika) u introduċew kulturi differenti għan-nies ta' Vilnius. Il-film ta' Georges Méliès A Trip to the Moon intwera għall-ewwel darba fit-teatru taċ-ċinema ta' Pjazza Lukiškės mhux stazzjonarju fl-1902; kien l-ewwel feature film muri f'Vilnius.

L-ewwel cinema stazzjonarju f'Vilnius, bl-isem Iliuzija (Malti: Illużjoni), infetaħ fl-1905 u kien jinsab fi Triq Didžioji 60. L-ewwel cinema theaters kienu simili għall-bini tat-teatri u kellhom kaxxi b'biljetti aktar għaljin. Barra minn hekk, minħabba li ma kienx hemm ħoss fl-ewwel films, is-sessjonijiet kienu akkumpanjati minn wirjiet diretti tal-orkestra. Fuq il-palk, il-wirjiet taċ-ċinema ġieli kienu mħallta ma' wirjiet teatrali, wirjiet ta' illużjoni.

Mużew tat-Teatru, Mużika u Ċinema Litwan, li jinsab fil-Palazz Minuri Radvilos tas-seklu 17
Fl-4 ta' Ġunju, 1924, il-Maġistrat ta' Vilnius stabbilixxa teatru tal-films popolari b'1,200 post fil-sala tal-belt, li bil-Pollakk kien jissejjaħ Miejski kinematograf (Malti: Teatru tal-film tal-Belt). L-iskop ta' din iċ-ċinema kien li tipprovdi edukazzjoni kulturali għall-istudenti u l-adulti. Fl-1926, inbiegħu 502,261 biljett, 24,242 biljett ingħataw b'xejn lit-tfal li kienu qed jitilgħu, u 778 biljett ingħataw lit-turisti u 8,385 lis-suldati. Fl-1939, l-awtoritajiet Litwani bidlu l-isem għal Milda. Fl-1940, l-aħħar gvern tal-belt għadda l-bini lill-Kummissarjat tal-Poplu tal-Edukazzjoni, li stabbilixxa s-Soċjetà Filarmonika Nazzjonali Litwana hemmhekk.

Fl-1965, f'Vilnius infetaħ l-iktar cinema modern fil-Litwanja, imsejjaħ Lietuva, li kull sena kellu aktar minn 1.84 miljun viżitatur u profitt ta' aktar minn miljun rublu. Wara r-rikostruzzjoni, kellha wieħed mill-akbar skrins fl-Ewropa (200 metru kwadru). Ingħalaq fl-2002 u twaqqa 'fl-2017. Eventwalment, MO Museum inbena minfloku.

Kino Pavasaris huwa l-akbar festival tal-films f'Vilnius.

Iċ-Ċentru tal-Films Litwan (Litwan: Lietuvos kino centras), li l-kompitu ewlieni tiegħu huwa li jippromwovi l-iżvilupp u l-kompetittività tal-industrija tal-films Litwanja, għandu l-kwartieri ġenerali tiegħu f'Vilnius.

### Mużika

Libretto tal-ewwel opra mtellgħa f'Vilnius (1636), li qabeż l-ewwel opri f'Pariġi (1645) u f'Londra (1656)
Il-mużiċisti kienu ppreżentati fil-Palazz tal-Gran Duka tal-Litwanja sa mill-14-il seklu, peress li bint il-Gran Duka Gediminas Aldona tal-Litwanja kienet magħrufa li kienet entużjasta dwar il-mużika. Aldona ħadet magħha l-mużiċisti u l-kantanti tal-qorti fi Krakovja wara li żżewġet lir-Re Każimir III l-Kbir. Fis-seklu 16, kompożituri bħal Wacław ta' Szamotuły, Jan Brant, Heinrich Finck, Cyprian Bazylik, Alessandro Pesenti, Luca Marenzio, u Michelagnolo Galilei għexu f’Vilnius f’xi punt f’ħajjithom. Vilnius kienet ukoll id-dar tal-virtużju lutenist Bálint Bakfark. Wieħed mill-ewwel mużiċisti lokali magħrufa minn sorsi miktuba kien Steponas Vilnietis (Stephanus de Vylna). L-ewwel ktieb tal-mużika tal-Litwanja, L-Arti u l-Prattika tal-Mużika (Latin: Ars et praxis musica) – inħareġ f’Vilnius minn Žygimantas Liauksminas fl-1667.

L-artisti Taljani organizzaw l-ewwel opra fil-Litwanja fl-4 ta' Settembru, 1636, fil-Palazz tal-Gran Duki, bl-ordni tal-Gran Duka Władysław IV Vasa. Bħalissa, l-opri jittellgħu fit-Teatru Nazzjonali tal-Opra u l-Ballet tal-Litwanja u wkoll minn troupe indipendenti Vilnius City Opera.

Is-Soċjetà Filarmonika Nazzjonali Litwana hija l-akbar u l-eqdem organizzazzjoni tal-kunċerti tal-istat fil-Litwanja li torganizza u tikkoordina kunċerti diretti u tours madwar il-Litwanja u barra.

Festival tal-Kanzunetta u ż-Żfin Litwan f'Vingis Park
Fil-Litwanja, il-mużika korali hija importanti ħafna. Vilnius hija l-unika belt bi tliet rebbieħa tal-kor (Brevis, Jauna Muzika, u l-Kor tal-Kamra tal-Konservatorju) fil-Grand Prix Ewropew għall-Kant Korali. Ukoll, Dainų šventė (Festival tal-Kanzunetta u ż-Żfin Litwan) huwa tradizzjoni li ilha teżisti f'Vilnius. Mill-1990, il-festival ġie organizzat kull erba' snin u jsejjaħ madwar 30,000 kantant u żeffiena folk ta' diversi livelli professjonali u gruppi ta' età minn madwar il-pajjiż għal Vingis Park. Fl-2008, il-Festival tal-Kanzunetta u ż-Żfin Litwan, flimkien mal-kontropartijiet tiegħu Latvjani u Estonjani, kien iskritt bħala l-Kapolavur tal-UNESCO tal-Wirt Orali u Intanġibbli tal-Umanità.

Ix-xena tal-jazz kienet magħrufa li kienet pjuttost attiva f'Vilnius. Fl-1970–1971, it-trio Ganelin/Tarasov/Chekasin kien iwaqqaf Vilnius Jazz School. L-aktar avveniment annwali magħruf tal-jazz fil-belt huwa l-Vilnius Jazz Festival.

Andrius Mamontovas, il-mexxej ta' Foje u l-fundatur ta' Gatvės muzikos diena (Jum il-Mużika fit-Triq) annwali
Gatvės muzikos diena (Jum il-Mużika fit-Triq) jiġbor mużiċisti ta' diversi ġeneri kull sena fit-toroq ta' Vilnius.

Vilnius hija l-post fejn twieled ħafna personalitajiet tal-mużika prominenti: kantanti (eż. Mariana Korvelytė – Moravskienė, Paulina Rivoli, Danielius Dolskis, Vytautas Kernagis, Algirdas Kaušpėdas, Andrius Mamontovas, Nomeda Kazlaus, Asmik Grigorian), kompożituri (eż., Felix Maximilian Cuiškiz, Yanni César Cušpėdas), kompożituri (eż. Steinberg, Vytautas Miškinis, Onutė Narbutaitė), diretturi (eż. Mirga Gražinytė-Tyla), mużiċisti (eż. Antoni Radziwiłł, Jascha Heifetz, Clara Rockmore, Romas Lileikis).

Vilnius kienet il-belt twelid ta' kompożituri tas-seklu 18 bħal Michał Kazimierz Ogiński, Johann David Holland (kollega ta' C. Bach), Maciej Radziwiłł, Michał Kleofas Ogiński. Vilnius tas-seklu 19 kien famuż għal artisti bħall-kantanta Kristina Gerhardi Frank, ħabiba mill-qrib ta' Mozart u Haydn (li wettaq il-parti prinċipali fil-premiere ta' The Creation minn dan tal-aħħar), il-kitarrist-virtużoż Marek Konrad Sokołowski, rikonoxxut bħala l-aqwa kitarrist. fl-Ewropa f'nofs is-seklu 19, u l-kompożitur Stanisław Moniuszko, "missier l-opra nazzjonali Pollakka". L-aktar mara sinjura f'Vilnius fil-bidu tas-seklu 19 kienet il-kantanta Maria de Neri. Fil-bidu tas-seklu 20, Vilnius kienet il-belt twelid ta' Mikalojus Konstantinas Čiurlionis, Mikas Petrauskas, Juozas Tallat-Kelpša. Mużiċisti tal-aħħar tas-seklu 20 u l-bidu tas-seklu 21 jinkludu Vyacheslav Ganelin, Petras Vyšniauskas, Petras Geniušas, Mūza Rubackytė, Alanas Chošnau, Marijonas Mikutavičius.

L-Akkademja Litwana tal-Mużika u t-Teatru għandha l-kwartieri ġenerali fi Vjal Gediminas u għandha wkoll id-dipartiment tagħha fil-Palazz Slushko f'Antakalnis. Bosta kantanti ta’ suċċess taw lekċers fl-akkademja, inklużi t-tenurs famużi internazzjonalment Kipras Petrauskas u Virgilijus Noreika.

### Teatru

Paġna bil-Latin tal-programm tat-teatru ddedikat lil Algirdas (1687), darba interpretat f'Vilnius
Id-divertiment tal-Gran Duki Litwani fil-kastell, iż-żjarat tal-ħakkiem barra l-pajjiż u l-etikett tal-laqgħat tal-wasla tal-mistednin onorevoli kellhom elementi teatrali diġà mis-seklu 14 (eż. kappelli tal-mużiċisti ta’ Gediminas u Władysław II Jagiełło). Matul il-perjodu tar-residenza ta 'Sigismund III Vasa f'Vilnius (l-ewwel nofs tas-seklu 17), truppi ta' atturi tad-drama professjonali Ingliżi daqqu fil-manor rjali. Fl-1635, Władysław IV Vasa stabbilixxa teatru tal-opra professjonali fil-Kastell t'isfel, fejn inwettqu produzzjonijiet tal-ġeneru dramma per musica bil-libretti tal-opri jinkitbu mit-Taljan Virgilio Puccitelli. Il-wirjiet kienu kkaratterizzati minn xenografija fundamentali u lussuża.

Bejn is-sekli 16 u 18 kien hemm Teatru tal-Iskola tal-Ġiżwiti fil-Litwanja. Fl-1570, intweriet l-ewwel rappreżentazzjoni f’Vilnius (kummiedja Hercules ta' S. Tucci). L-estetika Barokka kienet tipprevali fit-Teatru tal-Iskola tal-Ġiżwiti, iżda kellu wkoll retrospettivi tal-Medju Evu, elementi tar-Rinaxximent, motivi Rococo, u serva funzjoni edukattiva. Ir-rappreżentazzjonijiet indaqqu bil-Latin, madankollu elementi tal-lingwa Litwana kienu inklużi wkoll f'intermedji u prologi, u xi xogħlijiet kienu b’tema Litwana (eż. drammi ddedikati lil Algirdas, Mindaugas, Vytautas u ħakkiema oħra tal-Litwanja).

Fl-1785, Wojciech Bogusławski stabbilixxa l-ewwel teatru pubbliku tal-belt Vilnius City Theatre. It-teatru inizjalment kien jinsab fil-Palazz Oskierka, iżda aktar tard iċċaqlaq lejn il-Palazz Radziwiłł u l-Belt ta' Vilnius. Sal-1845 id-drammi kienu esegwiti bil-Pollakk, mill-1845 bil-Pollakk u bir-Russu u mill-1864 bir-Russu biss. Wara li tneħħiet il-projbizzjoni fuq il-lingwa Litwana, id-drammi saru wkoll bil-Litwan. It-teatru ma baqax jeżisti fl-1914.

Teatru Drama Nazzjonali Litwan
Matul l-interwar, allura parti mill-Polonja, Vilnius kien famuż għall-aktar moderni fir-reġjun sperimentali Reduta troupe u istitut, immexxi minn Juliusz Osterwa. F'Vilnius u r-Reġjun ta' Vilnius, intwerew il-wirjiet mill-Kumpannija Litwanjana tad-Dilettanti tal-Palk ta' Vilnius (il-Litwan: Vilniaus lietuvių scenos mėgėjų kuopa), stabbilita fl-1930 (aktar tard ingħatat l-isem ġdid għat-Teatru Litwan ta' Vilnius; teatru professjonali Vaidila). Fl-1945, ġie magħqud mat-Teatru tad-Drama Nazzjonali Litwan.

Wara l-okkupazzjoni tal-USSR tal-Litwanja fl-1940, it-teatru sar wieħed mill-mezzi tat-tixrid tal-ideoloġija Sovjetika u ġiet introdotta ċ-ċensura tar-repertorji. Il-wirjiet inkorporaw il-prinċipji tar-realiżmu soċjalista u għadd ta' drammi rivoluzzjonarji ttellgħu mill-awturi Russi. Ġiet stabbilita Kummissjoni ta' Repertorju taħt il-Ministeru tal-Kultura biex tmexxi t-teatri, tikkontrolla r-repertorji tagħhom, tagħti permessi biex itellgħu jew tipprojbixxi wirjiet. Ir-realiżmu Soċjalista kien l-unika direzzjoni rikonoxxuta.

Wara r-restawr tal-indipendenza tal-Litwanja, it-teatru inbidel b'mod kardinali u fittex li joħloq mill-ġdid djalogu miksur mal-ispettaturi. L-Opra tal-Belt ta' Vilnius, teatru tal-opra indipendenti f'Vilnius, tgħaqqad il-klassiku mal-arti kontemporanja. Filwaqt li t-Teatru tad-Dramm Nazzjonali Litwan, it-Teatru Żgħir Statali ta' Vilnius, it-Teatru taż-Żgħażagħ Statali u numru ta' kumpaniji teatrali privati, inklużi l-OKT / Teatru tal-Belt ta' Vilnius, it-Teatru taż-Żfin Anželika Cholina u oħrajn, juru kitba tad-dramm klassika, moderna u Litwana taħt id-direzzjoni ta' kumpaniji magħrufa mad-dinja kollha. Diretturi Litwani u barranin. Hemm ukoll it-Teatru l-Antik bil-lingwa Russa ta' Vilnius.

### Fotografija

Ejection tal-massa koronali, maqbuda fl-1867 bil-fotoeljografu ta' Vilnius, li kien biss it-tieni apparat bħal dan fid-dinja kollha
Il-bidu tal-fotografija Litwana huwa meqjus bħala d-daguerreotyping tal-Palazz Verkiai rikostruwit, li sar fis-sajf tal-1839 minn François Marcillac, il-gvernatur tat-tfal tad-Duka Ludwig Wittgenstein, dan il-fatt jissemma fil-memorji tal-perit Bolesław Podczaszyński ippubblikat f'Jannar 1853 fil-gazzetta Gazeta Warszawska.[191] Is-sitwazzjoni politika sfavorevoli fil-pajjiż wasslet għall-iżvilupp bil-mod ta 'teknoloġija ġdida u attivitajiet kulturali. L-ewwel atelier tar-ritratti daguerreotype magħruf f'Vilnius infetaħ fl-1843 minn C. Ziegler; ateliers bħal dawn ħadmu fil-Litwanja sal-1859. Wieħed mill-aktar fotografi famużi kien K. Neupert, li ġie min-Norveġja (mill-1851 ħadem f’Vilnius u Druskininkai).

Fl-1860s bit-tixrid tat-teknoloġija tal-kollodjoni negattiva u pożittiva, intużaw negattivi tal-ħġieġ u karta albumina minflok pjanċi daguerreotype, ritratti ritratti ta 'formati standardizzati saru mifruxa u ateliers tal-fotografija kummerċjali ġew stabbiliti f'Vilnius u bliet oħra Litwani. L-ewwel ritratti tal-pajsaġġ u tal-arkitettura nħolqu mill-fotografi ta' Vilnius Abdonas Korzonas u Albert Swieykowski, li kkompilaw l-ewwel sett ta' ritratti fil-Litwanja – l-Album ta' Vilnius (32 immaġini). Fl-1862, ġew adottati r-Regolamenti ta' Ċensura Proviżorja, li ddeterminaw l-attivitajiet ta' istituzzjonijiet fotografiċi; kienu ssorveljati mill-Bord Ċentrali tal-Istampa tal-Ministeru tal-Intern. L-ateliers tal-fotografi (4 minn 9) li pparteċipaw fir-Rewwixta ta' Jannar u rritrattaw lir-ribelli ingħalqu, l-immaġini tagħhom ġew annihilati u l-awturi ġew ikkastigati (eż. A. Korzonas ġie deportat lejn is-Siberja). Fotografi prominenti oħra tas-seklu 19 kienu Stanisław Filibert Fleury (wieħed mill-pijunieri tal-fotografija sterjoskopika), Aleksander Władysław Strauss, Józef Czechowicz.

Wieħed mill-aktar fatti importanti dwar l-użu tal-fotografija għal skopijiet xjentifiċi huwa t-tieni fotoeljografu fid-dinja (l-ewwel kien f'Londra), li ġie installat fl-1865 fl-Osservatorju Astronomiku tal-Università ta 'Vilnius, li ntuża biex josserva u jirritratta t-tbajja tax-xemx. . Mill-1868, għall-ewwel darba fid-dinja, tnieda servizz fotografiku sistematiku ta' dinamika ta' tbajja tax-xemx f'Vilnius.

Fl-1927, Jan Bułhak f'Vilnius stabbilixxa l-ewwel klabb tal-fotografija fit-territorju preżenti tal-Litwanja.

Fl-1952, l-uffiċċju editorjali tar-rivista Švyturys organizza l-ewwel wirja tal-fotografija f'Vilnius, li l-oġġett ewlieni tagħha kien il-fotografija nnifisha (pparteċipaw 16-il fotografu).

### Snajja

L-Ostranza l-Kbira (magħmula f'Vilnius, 1535, ordnata minn Albertas Goštautas) hija waħda mill-akbar fl-Ewropa ċentrali.
Il-parti ta' wara tal-munita tad-deheb ta' Siġimundo III Vasa ta' 10 Dukat Litwan, laqat fiż-Zekka ta' Vilnius fl-1616, bl-Arma tal-Commonwealth Pollakka-Litwanja, u bil-marki privati ​​ta' Hieronim Wołowicz, Gran Teżorier tal-Litwanja.
Għodod tal-ħadid, armi, ram, ħġieġ u dehbijiet tal-fidda ġew prodotti fit-territorju preżenti tal-Litwanja mill-1 seklu. Aktar tard il-fuħħar u l-produzzjoni ta 'prodotti tal-injam saru mifruxa, u l-insiġ fis-sekli 2 u 4. Matul il-perjodu tal-fewdaliżmu, is-snajja tad-dar kienu l-aktar sinifikanti fil-kundizzjonijiet tal-ekonomija ta 'sussistenza. Fis-sekli 13 u 14, is-separazzjoni tas-snajja' mill-agrikoltura aċċellerat; l-artiġjanat saru fergħa indipendenti tal-ekonomija. Il-Gran Duki tal-Litwanja ppromwovew l-iżvilupp tas-snajja 'fl-ibliet. Predominaw l-insiġ, il-manifattura taż-żraben, il-pil u snajja oħra. Bl-introduzzjoni ta 'artiġjani barranin (bidu tas-seklu 14), l-iżvilupp tas-snajja' aċċellera saħansitra aktar. L-iżvilupp tas-snajja u l-kummerċ stimulaw it-tkabbir ta' Vilnius u bliet oħra Litwani. Fis-sekli 14 u 15, l-artiġjanat kienu diġà speċjalizzati ħafna (speċjalment fil-produzzjoni ta' għodda, oġġetti tad-dar, drappijiet, ħwejjeġ, armi, u dehbijiet) u fl-istess ħin ġew stabbiliti workshops, li jħarrġu u jiddefendu l-interessi tas-sengħa. Fis-seklu 16, bdiet il-produzzjoni ta' oġġetti tal-ħġieġ fin, ġiet żviluppata l-orfebrerija, u l-livell ta' snajja' fuħħar u insiġ żdied. L-Istatuti tal-Litwanja (edizzjonijiet 1529 u 1588) isemmu 25 sengħa. Ħaddiema tad-deheb prominenti Ewropej ħadmu fil-Worldsmiths ta' Vilnius (stabbilit fl-1495), li kien jikkontrolla l-kummerċ ta' metalli prezzjużi, ħaġar prezzjuż u kien jispikka għall-ġid tiegħu peress li kien jagħti servizz lit-territorju sax-Xmajjar Daugava u Dnieper, kif ukoll lill-Knisja Kattolika f'Il-Litwanja, il-manor tal-Gran Duka, nobbli, nies tal-belt. Mhux inqas importanti kienet iż-Zekka ta' Vilnius, li kienet iż-zekka ewlenija tal-Gran Dukat tal-Litwanja u nħadmet id-denari, xelini, groschens, thalers, ducats, u muniti oħra Litwani mill-1387 sal-1666.

Fit-tieni nofs tas-seklu 17, minħabba t-taqlib ekonomiku kkawżat mill-Gwerra Russo-Pollakka, l-artiġjanat naqas, ħafna mill-oġġetti ġew importati minn barra mingħajr dazju minn nobbli Szlachta Litwani u Pollakki u mibjugħa fl-azjendi tagħhom. L-artiġjanat reġa beda jiżdied fit-tieni nofs tas-seklu 18 sal-ewwel nofs tas-seklu 19 u Vilnius kien l-akbar ċentru tas-snajja Litwan. Wara t-tneħħija tas-serf, ġew stabbiliti skejjel tas-sengħa fil-bliet Litwani. L-industrija li qed tikber bdiet timbotta l-artiġjanat minn xi oqsma tal-ipproċessar tal-ikel, tessuti u xogħol tal-metall. Madankollu, l-artiġjanat ilu jipprevali fil-manifattura tal-ħwejjeġ, xogħol tad-deheb, injam, ipproċessar tal-ikel, u oqsma oħra. Matul is-snin ta' okkupazzjoni Sovjetika, l-artiġjani ħadmu f'artels (sa l-1960), wara t-tneħħija tagħhom - fis-servizz tad-dar jgħaqqad. Wara r-restawr tal-indipendenza tal-Litwanja, is-snajja' kkumplimentaw lin-negozji żgħar u ta' daqs medju.

### Lingwa

Privileġġ għall-Katidral ta' Vilnius maħruġ minn Vytautas il-Kbir f'Vilnius fis-16 ta' Frar 1410 bil-Latin
Bħala belt storikament multikulturali, l-istatus tal-lingwa nbidel b'mod sinifikanti matul is-sekli. Il-lingwa predominanti tal-ħajja pubblika fil-Litwanja medjevali kienet il-Litwan. Kien mitkellem minn nies komuni kif ukoll fil-manor tal-ħakkiem u fost in-nobbli lokali. Madankollu, il-lingwa Litwana ma kellhiex tradizzjonijiet letterarji u ma kinitx użata bil-miktub, ħlief għall-aktar testi reliġjużi importanti (eż. it-talb tal-Mulej u l-Ave Marija). Madankollu, għarfien mitkellem tal-Litwan ma ntilifx, peress li Vytautas il-Kbir tkellem bil-Litwan ma' Jogaila, li ibnu Casimir IV Jagiellon kien jitkellem ukoll bil-Litwan. San Kasimiru, il-qaddis patrun tal-Litwanja, kien poliglotta u kien jaf il-lingwi Litwan, Pollakk, Ġermaniż u Latin. L-istoriku Biżantin Laonikos Chalkokondyles fis-seklu 15 irrapporta li l-Litwani kellhom il-lingwa distinta tagħhom stess.

Il-lingwa Rutena kienet użata fil-Litwanja u l-kapitali tagħha Vilnius minħabba l-inkorporazzjoni tal-artijiet tar-Rus ta' Kyiv. F'forma kolokwali, dawn id-djaletti ffurmaw il-bażi tal-lingwi Ukrain u Belarussu fis-seklu 19. Il-forma miktuba tal-lingwa Rutena ħarġet mill-interazzjoni tas-Slavi tal-Lvant Qadim mal-elementi lokali tal-lingwa Rutena. Tali lingwa Rutena saret il-lingwa ewlenija tal-Kanċerija tal-Gran Dukat tal-Litwanja fis-sekli 14 u 15, u żammet il-pożizzjoni dominanti tagħha sa nofs is-seklu 17.

Manuskritt tal-Kostituzzjoni tat-3 ta' Mejju 1791 bil-Litwan
Primer tal-lingwa Litwana, ippubblikat f'Vilnius fl-1783
Il-Latin u l-Pollakk intużaw ħafna wkoll fil-Kanċerija tal-Gran Dukat tal-Litwanja. Fit-tieni parti tas-seklu 17, il-lingwa Pollakka keċċiet il-lingwa Rutena mis-sorsi miktuba u l-lingwa Litwana mill-biċċa l-kbira tal-oqsma tal-ħajja pubblika. L-ewwel dokumenti tal-istat bil-lingwa Litwana dehru fil-Gran Dukat tal-Litwanja biss fl-aħħar nett tal-eżistenza tiegħu (eż. Kostituzzjoni tat-3 ta' Mejju, 1791 u l-manuskritti Litwani tas-Sejm il-Kbir, noti Litwani ta' Kościuszko Uprising).

Fil-qorti rjali f'Vilnius ta' Siġimund II Augustus, l-aħħar Gran Duka tal-Litwanja qabel l-Unjoni ta' Lublin, kemm il-Pollakk kif ukoll il-Litwan kienu mitkellma b'mod ugwali ugwalment. Fl-1552, il-Gran Duka Siġimundo II Awgustu ordna li l-ordnijiet tal-Maġistrat ta' Vilnius jitħabbru bil-lingwi Litwan, Pollakk u Ruten.

Il-minoranzi (eż. Lhud Litwani, Tatari Lipka, Karaiti tal-Krimea) kienu taħt il-kustodja tal-Gran Duka tal-Litwanja, iżda l-lingwi tagħhom intużaw biss bejniethom u qatt ma kisbu rwol sinifikanti. It-2 u t-3 Statuti tal-Litwanja kkonsolidaw l-istatus tal-Lhud Litwani bħala mhux Kristjani u "bniedem komuni" (mhux nobbli).

Skont l-artikolu 14 tal-Kostituzzjoni tal-Litwanja, il-Litwan huwa l-unika lingwa uffiċjali fl-istat. Għalhekk, il-proċeduri uffiċjali kollha f'Vilnius jitmexxew bil-Litwan. Madankollu, l-assistenza tal-interpreti hija garantita mill-istat f'xi każijiet.

### Moda

Janusz Radziwiłł, liebes żupan ​​u kontush belt (dawn, flimkien ma kontusz, kienu attributi ewlenin tan-nobbli Litwani u Vilnjani għonja).
Emerencjanna Pociej fl-1718, mart Ludwik Pociej, liebes ilbies tan-nisa stil Ewropew tal-Punent, li kienu popolari f'Vilnius diġà mis-seklu 18.
Huwa magħruf li l-Vilnians għoġobhom jilbsu għaljin sa mill-Medju Evu. Skont l-istoriku Antanas Čaplinskas, anke n-negozjanti u n-nisa tas-sengħa kienu lebsin ċrieki multipli imżejna bi ħaġar prezzjuż (eż. bir-rubini u erbatax-il djamant). Dawk li ma lebsux u ma segwewx ix-xejriet tal-moda kienu saħansitra ridikolati (eż. talli jilbsu ġlud tan-nagħaġ, talli ma jilbsux ċinturini lussużi, ingwanti, jew talli ma użawx imkatar). L-inventarji tal-proprjetà tas-sekli 16–17 ta' spiss isemmu ħwejjeġ għaljin, bħal ġkieket twal u kmiem wiesgħa ta' materjali prezzjużi, magħrufa bħala kontusz, u żupans imżejna bil-pil tal-linċi jew annimali oħra, ukoll ċinturini kontush. Ingħatat attenzjoni speċjali lill-buttuni kif fil-lista ta' proprjetà ta' wieħed nobbli Čaplinskas sabet 12-il buttuni bil-perli u l-qroll, madwar 100 buttuni kbar bid-djamanti, buttuni f'forma ta' għanbaqar imżejjen bl-enamel, kif ukoll buttuni magħmula minn brillanti, żmeraldi. Delias u dolmans kienu popolari wkoll fost in-nies tal-belt u n-nobbli.

In-nies tal-belt sinjuri, imżejna bi ħwejjeġ lussużi, qajmu l-għira tan-nobbli Litwan u n-nobbli talbu l-adozzjoni ta' liġijiet li jillimitaw l-ilbies tan-nies tal-belt. Għall-ewwel darba tali restrizzjonijiet ġew irreġistrati fl-Istatut tal-Litwanja tal-1588, li skontu n-nies tal-belt tħallew jilbsu biss żewġ ċrieki (wieħed minnhom kien is-siġill) filwaqt li l-Lhud kienu projbiti li jżejnu b'ktajjen tad-deheb u labar (għalkemm, in-nisa Lhudija kellhom aktar drittijiet). Saħansitra restrizzjonijiet usa' ġew stabbiliti mis-Sejm tal-Commonwealth Pollakk-Litwan li adotta l-Att ta' Tfaddil fl-1613, li skontu n-nies tal-belt mhux nobbli kienu pprojbiti milli jidhru f'postijiet pubbliċi lebsin bil-pil għali (min jiksru l-liġi kienu immultat u l-ħwejjeġ ingħataw lill-ilmentaturi). In-nies għonja tal-belt ma kinux sodisfatti b'tali limitazzjonijiet, għalhekk aktar tard ġiet introdotta tariffa ta' abbonament li neħħiet il-limitazzjonijiet kollha.

Ix-xejriet tal-ħwejjeġ inbidlu fl-aħħar tas-seklu 18 meta kważi l-irġiel kollha diġà kellhom id-daqna mqaxxra, hairstyles ta' xagħar qasir u bdew jilbsu tailcoats trendy, blu, ħodor jew iswed bi faċċati miftuħa u sdieri imqabbla ma' qliezet abjad jew isfar, filwaqt li t-18 Il-moda tal-ħwejjeġ tan-nisa tas-seklu ma kellha kważi l-ebda differenzi mix-xejriet tal-moda tal-Ewropa tal-Punent. Fil-bidu tas-seklu 20 il-ħwejjeġ kienu diġà konformi max-xejriet tal-moda tal-Ewropa tal-Punent, u fl-1961 tnedew studji tad-disinjaturi tal-ħwejjeġ fl-Istitut tal-Arti tal-Istat tal-Litwanja, ukoll fl-istess sena ġiet stabbilita l-Mudell House ta' Vilnius li ħolqot u popolarizzat uniku u mudelli ta' ilbies u żraben industrijali, għamlu preżentazzjonijiet tal-ħwejjeġ.

Mados infekcija (Malti: Infezzjoni tal-Moda) tnediet fl-1999 u hija l-akbar sfilata tal-moda Litwana, li ssir kull rebbiegħa f'Vilnius. Id-disinjatur tal-ħwejjeġ Litwan prominenti Juozas Statkevičius normalment jorganizza l-preżentazzjonijiet tal-kollezzjonijiet tiegħu f'Vilnius.

### Festi

Kaziuko mugė issir kull sena fil-belt f'ġieħ San Każimir
Bħala riżultat ta' sekli sħaħ tradizzjonijiet Kattoliċi f’Vilnius u l-Litwanja, il-vaganzi Kattoliċi (eż. il-Milied, l-Għid, Lejlet San Ġwann) huma ċċelebrati b’mod wiesa’ u l-impjegati għandhom ġranet ta' mistrieħ.

Kull sena fis-16 ta' Frar (jum tal-Att tal-Indipendenza tal-Litwanja) u fil-11 ta' Marzu (jum tal-Att tal-Istabbiliment mill-ġdid tal-Istat tal-Litwanja) jiġu organizzati avvenimenti festivi f'Vilnius b'ċerimonji uffiċjali mmexxija mill-kapijiet tal-istat. u l-quddies qaddisa tal-Knisja Kattolika Litwana fil-Katidral ta' Vilnius. Filwaqt li filgħaxija tat-12 ta' Jannar jinxtegħlu ħuġġieġa biex jimmarkaw l-Avvenimenti mdemmija ta' Jannar.

Il-Fiera ta' San Każimir (bil-Litwan: Kaziuko mugė) ilha ssir kull sena għal mijiet ta' snin fis-swieq u t-toroq tal-belt nhar il-Ħadd l-eqreb tal-4 ta' Marzu (Festa ta' San Każimir), l-anniversarju tal-mewt ta' San Każimir. Jattira għexieren ta' eluf ta' viżitaturi u ħafna nies tas-sengħa Litwani u barranin. Il-palm tal-Għid (bil-Litwan: Verbos) huma wieħed mis-simboli l-aktar rikonoxxibbli tal-fiera.

Jiem tal-Kapitali (bil-Litwan: Sostinės dienos) huwa l-akbar festival ta' mużika u kultura li jsir fil-belt kull sena għal tlett ijiem (mit-30 ta' Awwissu sal-1 ta' Settembru).

Għalkemm mhix festa nazzjonali, ix-Xmara Vilnia hija miżbugħin aħdar kull sena għal Jum San Patrizju.

Matul il-Vilnius Culture Night annwali diversi artisti u organizzazzjonijiet kulturali jorganizzaw avvenimenti u wirjiet madwar il-belt kollh.

## Amministrazzjoni

### Gvern tal-belt

Krzysztof Mikołaj "Piorun" Radziwiłł (Voivode ta' Vilnius mill-1584 sal-1603). Minħabba r-rebħiet prominenti tiegħu kontra t-truppi ta' Ivan il-Terribbli matul il-Gwerra Livonjana, kien imlaqqam "it-Thunderbolt" (Perkūnas).
Qabel ma ngħataw id-drittijiet ta' Magdeburg lil Vilnius fl-1378, il-belt kienet issorveljata mill-viċigerenti tal-ħakkiem. Aktar tard dawn id-dmirijiet ingħataw lil maġistrat jew Kunsill tal-Belt, subordinat biss għall-ħakkiem innifsu. Matul il-gwerer, meta l-belt kienet f'periklu, il-belt kienet immexxija minn Voivode ta' Vilnius. L-awtorità maġisterjali kellha l-kwartieri ġenerali fil-Belt ta' Vilnius.

Vilnius Maġistrat kien responsabbli għall-ekonomija tal-belt, kien jiġbor it-taxxi, jieħu ħsieb it-teżor tal-belt, kien jakkumula ħażniet ta' qamħ sabiex jiġi evitat li residenti ġuħ f'każ ta' ġuħ jew gwerer. Huwa aġixxa wkoll bħala nutar fit-tranżazzjonijiet, testmenti u bħala imħallef matul ir-residenti tal-belt kunflitti li jinvolvu bini ġdid kostruzzjonijiet u rikostruzzjonijiet. Il-funzjoni l-oħra tiegħu kienet li jieħu ħsieb l-artiġjani tal-belt. Mill-bidu, l-istatuti tal-workshops ġew approvati mill-ħakkiem innifsu. Aktar tard, Siġimund II Awgustu ta' dan il-privileġġ lill-maġistrati tal-belt fl-1552. Mill-privileġġ tal-1522 minn Siġimundo I l-Antik, il-Maġistrati ta' Vilnius kellhom ir-responsabbiltà li jipproteġu l-belt u t-trankwillità tar-residenti tagħha billi jkollhom 24 gwardjan armat. Fi żmien il-gwerra, l-għassa bil-lejl kienet issir minn tliet ġurisdizzjonijiet - maġistrat, isqof u rġiel tal-kastell.

Il-Belt ta' Vilnius, mibnija mill-ġdid fi stil neoklassiku skont id-disinn ta' Laurynas Gucevičius fl-1799
Amministratur Ewlieni tal-Belt kien vaitas (Gran Duka tal-Litwanja viċigerent fil-belt). Ħafna minnhom kienu qed jibdew il-karriera tagħhom fil-maġistratura qabel kisbu pożizzjoni bħal din. Il-vaitai kollha kienu Kattoliċi. Vaitas kien qed jippresiedi waqt il-laqgħat tal-Kunsill tal-Belt. Il-kompetenza tiegħu kienet tinkludi wkoll każijiet kriminali u kellu d-dritt li jimponi piena tal-mewt. Għall-ewwel, huwa eżamina l-każijiet waħdu, madankollu mis-seklu 16 żewġ suolininkai eżaminaw ukoll każijiet importanti (jekk il-kawża kienet aktar minn 10 groschen) flimkien mal-vaitas. Fis-seklu 16, il-Kunsill tal-Belt ta' Vilnius kien jikkonsisti minn 12-il burgomastru u 24 kunsillier (nofshom kienu Kattoliċi, in-nofs l-ieħor kienu ortodossi). Ma kien hemm l-ebda elezzjonijiet diretti għall-Kunsill tal-Belt u l-membri tal-kunsill ġew magħżula mill-townspeople għonja, negozjanti, workshops anzjani. Burgomasters kienu qed jintgħażlu sal-mewt tagħhom. F’każ ta' mewt, kien qed jintgħażel membru ieħor tal-kunsill tal-istess reliġjon. Fl-1536, Siġimund I l-Qadim iffirma privileġġ li kien jirregola l-prinċipji tal-formazzjoni tal-maġistratura li jipprojbixxu l-għażla tal-qraba qrib tal-kunsill u t-taxxi, l-obbligi u r-regolamenti ġodda kollha kienu jeħtieġu l-qbil minn qabel tan-nies tal-belt.

Stampa:Vilnius City Municipality building.jpgBini tal-Muniċipalità tal-Belt ta' Vilnius fi Vjal Konstitucijos, li jospita l-kunsill muniċipali u l-amministrazzjoni tal-belt
Taħt l-Imperu Russu, il-Kunsill tal-Belt ġie sostitwit b'Duma tal-Belt. Il-belt kienet il-kapitali tal-Gvern tal-Litwanja fl-1797–1801, il-Governarat Ġenerali ta' Vilna fl-1794–1912, u l-Governarat ta' Vilna fl-1795–1915.

Wara l-okkupazzjoni Sovjetika tal-Litwanja, Vilnius saret belt subordinata repubblikana u kapitali tar-Repubblika Soċjalista Sovjetika Litwana.

Il-Kunsill Muniċipali tal-Belt ta' Vilnius attwali ġie stabbilit fl-1990. Il-Muniċipalità tal-Belt ta' Vilnius hija waħda minn 60 muniċipalità tal-Litwanja u tinkludi l-belt fil-qrib ta' Grigiškės, tliet irħula, u xi żoni rurali. Il-belt ta' Grigiškės kienet separata mill-Muniċipalità Distrettwali ta' Trakai u mwaħħla mal-Muniċipalità tal-Belt ta' Vilnius fl-2000.

Kunsill ta' 50 membru jiġi elett għal mandati ta' erba' snin; il-kandidati jiġu nominati minn partiti politiċi u kumitati reġistrati. Mill-elezzjonijiet tal-2011, kandidati indipendenti kienu permessi wkoll. L-aħħar elezzjoni saret f'Marzu 2019 u r-riżultati kienu: Kumitat Elettorali Pubbliku "R. Šimašius Team "Għal Vilnius, li aħna kburin bih" (17-il siġġu), A. Zuokas u Koalizzjoni taċ-Ċittadini ta' Vilnius "Happy Vilnius" (10 siġġijiet) ), Unjoni Patrija – Demokratiċi Kristjani Litwani (9 siġġijiet), il-koalizzjoni tal-Azzjoni Elettorali tal-Pollakki fil-Litwanja u r-Russi Alleanza "Christian Families Alliance" (6 siġġijiet), Partit Laburista (5 siġġijiet), Unjoni tal-Bdiewa u l-Ħodor Litwani (3) sedili).

Qabel l-2015, is-sindki kienu maħtura mill-kunsill. Mill-elezzjonijiet fl-2015, is-sindki jiġu eletti direttament f'sistema ta' żewġ rawnds mill-votanti rreġistrati fil-muniċipalità. Remigijus Šimašius sar l-ewwel sindku elett direttament tal-belt.

## Subdiviżjonijiet

Mappa ta' l-anzjani ta' Vilnius. In-numri fuq il-mappa jikkorrispondu man-numri fil-lista
L-anzjani, diviżjoni amministrattiva madwar l-istat, jiffunzjonaw bħala distretti muniċipali. Il-21 eldership huma bbażati fuq distretti:

1. Verkiai – jinkludi Baltupiai, Jeruzalė, Santariškės, Balsiai, Visoriai
2. Antakalnis – jinkludi Valakampiai, Turniškės, Dvarčionys
3. Pašilaičiai – jinkludi Tarandė
4. Fabijoniškės – jinkludi Bajorai
5. Pilaitė
6. Justiniškės
7. Viršuliškės
8. Šeškinė
9. Šnipiškės
10. Žirmūnai – jinkludi Šiaurės miestelis
11. Karoliniškės
12. Žvėrynas
13. Grigiškės – belt separata
14. Lazdynai
15. Vilkpėdė – jinkludi Vingis Park
16. Naujamiestis – tinkludi stazzjonijiet tal-karozzi tal-linja u tal-ferrovija
17. Senamiestis (Belt il-Qadima) – tinkludi Užupis
18. Naujoji Vilnia – jinkludi Pavilnys, Pūčkoriai
19. Paneriai – jinkludi Trakų Vokė, Gariūnai
20. Naujininkai – jinkludi Kirtimai, Salininkai, Ajruport Internazzjonali ta' Vilnius
21. Rasos – jinkludi Belmontas, Markučiai

| Anzjani | Żona (km2) | Popolazzjoni |
Densità (għal kull km2) |
| --- | --- | --- | --- |
| Antakalnis | 77.2 | 39,257 | 510 |
| Fabijoniškės | 4.1 | 37,006 | 9,000 |
| Grigiškės | 7.1 | 10,335 | 1,500 |
| Justiniškės | 3.0 | 25,956 | 8,700 |
| Karoliniškės | 4.0 | 24,751 | 6,200 |
| Lazdynai | 9.9 | 30,945 | 3,100 |
| Naujamiestis | 4.9 | 28,157 | 5,700 |
| Naujininkai | 41.1 | 30,030 | 730 |
| Naujoji Vilnia | 39.3 | 36,800 | 940 |
| Paneriai | 84.8 | 11,149 | 130 |
| Pašilaičiai | 7.9 | 40,384 | 5,100 |
| Pilaitė | 13.9 | 28,234 | 2,000 |
| Rasos | 16.3 | 10,230 | 630 |
| Senamiestis (Old Town) | 4.5 | 21,782 | 4,800 |
| Šeškinė | 4.4 | 28,137 | 6,400 |
| Šnipiškės | 3.1 | 16,474 | 5,300 |
| Verkiai | 55.7 | 50,754 | 910 |
| Vilkpėdė | 10.8 | 19,325 | 1,800 |
| Viršuliškės | 2.5 | 13,877 | 5,600 |
| Žirmūnai | 5.7 | 43,453 | 8,600 |
| Žvėrynas | 2.6 | 12,089 | 4,700 |

### Muniċipalità distrettwali

Kastell Medininkai, mibni fl-ewwel nofs tas-seklu 14. Huwa l-akbar kastell difensiv tat-tip magħluq fil-Litwanja u wieħed mill-postijiet familjari primarji tad-distrett ta' Vilnius.
Il-Muniċipalità Distrettwali ta' Vilnius (il-Litwan: Vilniaus rajono savivaldybė) hija waħda mill-akbar muniċipalitajiet fil-Litwanja. Tokkupa 2129 kilometru kwadru u għandha 23 parroċċa ċivili. Hemm 1163 villaġġ u 5 bliet (Nemenčinė, Bezdonys, Maišiagala, Mickūnai u Šumskas) fid-distrett. Id-distrett ta' Vilnius jdawru l-kapitali tal-Litwanja u żviluppa infrastruttura pubblika u tan-negozju rurali u joffri livell għoli ta' għajxien b'ambjent nadif. Id-distrett ta' Vilnius għandu fruntieri mar-Repubblika tal-Belarus u ġirien mad-distretti ta' Švenčionys, Moletai, Širvintos, Elektrėnai, Trakai u Šalčininkai.

Id-distrett ta' Vilnius għandu popolazzjoni multinazzjonali, li minnha 52% huma Pollakki, 33% huma Litwani u l-bqija ta' 16% huma Russi, Belarussi u residenti ta' nazzjonalitajiet oħra (eż. Ukraini, Lipka Tatars, Ebrajk). Id-distrett ta' Vilnius għandu aktar minn 100,000 resident. Ħafna mill-popolazzjoni (95%) tgħix fl-irħula u 5% jgħixu fl-ibliet.

Mappa tal-belt ta' Vilnius u muniċipalitajiet distrettwali
Id-distrett ta' Vilnius għandu l-ogħla terreni tal-Litwanja – l-Għoljiet Aukštojas, Juozapinė u Kruopinė, li huma mgħollija aktar minn 290 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar u huma meqjusa għoljin ħafna fl-artijiet ċatti tal-pajjiż.

Ħadd il-Palm huwa ċċelebrat b'mod wiesa 'fid-distrett u l-pali tal-Għid ta' Vilnjan (verbos) uniċi u ikkuluriti huma magħmula hemmhekk minn fjuri u ħxejjex aromatiċi mnixxfa. It-tradizzjoni li tagħmel il-palm ta' Vilnius hija datata fi żmien San Każimir, li huwa qaddis patrun tal-Litwanja u taż-żgħażagħ Litwani.

Il-Kastell ta' Medininkai, il-mitħna ta' Liubavas Manor u l-Manor ta' Bareikiškės huma l-postijiet storiċi l-aktar famużi tad-distrett.

Il-Voivodeship ta' Vilnius mill-1769 imdawwar Repubblika mikrostat kompletament indipendenti ta' Paulava, magħrufa għall-valuri tagħha ta 'Età tal-Illuminiżmu, bil-president tagħha stess, parlament tal-bdiewa, armata u liġijiet.

Bħala riżultat tal-popolazzjoni Pollakka kbira tiegħu, il-Kunsill tal-Muniċipalità Distrettwali ta' Vilnius jikkonsisti l-aktar minn membri tal-Azzjoni Elettorali tal-Pollakki fil-Litwanja. Is-sindku tagħha huwa Robert Duchnevič mill-Unjoni Soċjali Demokratika Litwana.

### Gvern nazzjonali

Awla Plenarja tas-Seimas
Bħala l-kapitali tal-Litwanja, Vilnius hija s-sede tal-gvern nazzjonali tal-Litwanja. Għall-eżekuttiv, iż-żewġ uffiċjali ewlenin tal-Litwanja għandhom l-uffiċċji tagħhom f'Vilnius. Il-President tar-Repubblika tal-Litwanja joqgħod fil-Palazz Presidenzjali fi Pjazza Daukanto, filwaqt li s-sede tal-Prim Ministru jinsab fl-uffiċċju tal-Gvern tal-Litwanja fi Vjal Gediminas. Skont il-Liġi tal-President tar-Repubblika tal-Litwanja, il-President tar-Repubblika għandu residenza f'Vilnius li tinsab fid-distrett ta' Turniškės qrib ix-xmara Neris. Il-Prim Ministru għandu wkoll dritt għal residenza fid-distrett ta' Turniškės matul il-mandat. Il-ministeri tal-gvern jinsabu f'diversi partijiet tal-belt; ħafna jinsabu f'Vilnius Old Town.

Storikament, is-Seimas tal-Gran Dukat tal-Litwanja l-aktar inġabru f'Vilnius. Is-Seimas tal-lum tar-Repubblika tal-Litwanja tinsab ukoll f'Vilnius u jiltaqa' fil-Palazz Seimas fi Vjal Gediminas.

L-ogħla qrati tal-Litwanja jinsabu f'Vilnius. Il-Qorti Suprema tal-Litwanja (Litwan: Lietuvos Aukščiausiasis Teismas), l-ogħla qorti fl-ordni ġudizzjarja, li tirrevedi kawżi kriminali u ċivili, tinsab fi Triq Gynėjų, filwaqt li l-Qorti Amministrattiva Suprema tal-Litwanja (Litwan: Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas), li taġixxi bħala l-ogħla qorti fl-ordni amministrattiva, li tiġġudika l-litigazzjoni kontra korpi pubbliċi, tinsab fi Triq Žygimantų. Il-Qorti Kostituzzjonali tal-Litwanja (Litwan: Lietuvos Respublikos Konstitucinis Teismas), korp konsultattiv b'awtorità aħħarija dwar il-kostituzzjonalità tal-liġijiet jiltaqa' fil-Palazz tal-Qorti Kostituzzjonali fi Vjal Gediminas.

It-Tribunal Litwan, l-ogħla qorti tal-appell għan-nobbli tal-Gran Dukat tal-Litwanja, ġie stabbilit minn Stephen Báthory, Gran Duka tal-Litwanja u Re tal-Polonja, fl-1581. Kien jinsab f'Vilnius sat-Tielet Qasam tal-Polonja fl-1795.

### Servizzi speċjali

Uffiċjal tal-Pulizija Litwan, għassa b'Segway.
Ċentru ta' Rispons ta' Emerġenza f'Antakalnis, li jittratta s-sejħiet ta' emerġenza f'Vilnius.
Is-sigurtà ta' Vilnius hija prinċipalment ir-responsabbiltà tal-Vilniaus apskrities vyriausiasis policijos komisariatas, l-ogħla uffiċċju tal-pulizija fil-belt, u l-uffiċċji tal-pulizija lokali. Ir-responsabbiltajiet ewlenin tagħha huma li tiżgura l-ordni pubbliku u s-sikurezza pubblika, l-iżvelar u l-investigazzjoni ta' reati kriminali u s-superviżjoni tas-sikurezza tat-traffiku. Fl-2016, kien hemm 1500 uffiċjal tal-pulizija f'Vilnius. Is-Servizz tas-Sigurtà Pubblika huwa responsabbli għar-restawr fil-pront tal-ordni pubbliku f'sitwazzjonijiet estremi u speċjali u jiżgura protezzjoni xierqa ta' oġġetti importanti tal-istat u suġġetti skortati.

Vilniaus apskrities priešgaisrinė gelbėjimo valdyba huwa l-korp governattiv primarju tal-forzi tat-tifi tan-nar ta' Vilnius. Fl-ewwel 9 xhur tal-2018, kien hemm 1287 inċident ta' nirien fil-belt ta' Vilnius, li matulhom mietu 6 persuni u 16 ġew trawmatizzati.

Vilniaus greitosios medicinos pagalbos stotis huwa responsabbli għas-servizzi mediċi ta' emerġenza fil-belt u jista' jiġi kkuntattjat direttament billi ċċempel numru qasir 033. Hija waħda mill-eqdem istituzzjoni tas-servizzi mediċi ta' emerġenza fl-Ewropa tal-Lvant u kienet stabbilita diġà fl-1902. Parti kbira minn dan tobba tal-istituzzjoni u persunal ieħor ingħataw midalji għall-assistenza tagħhom lill-vittmi matul l-Avvenimenti ta' Jannar fl-1991.

In-numru komuni biex tikkuntattja s-servizzi ta' emerġenza f’Vilnius (u reġjuni oħra tal-Litwanja) huwa 112.

## Pajsaġġ tal-belt

### Urbaniżmu u arkitettura

Panorama tal-Belt il-Qadima ta' Vilnius kif tidher mit-Torri ta' Gediminas mal-għabex. Vilnius għandha waħda mill-akbar belt il-qadima u l-aħjar ippreservata fit-Tramuntana, fil-Lvant, u fl-Ewropa ċentrali. L-orizzont tiegħu huwa ddominat minn torrijiet tal-knejjes antiki, li jmorru għaż-żminijiet meta Vilnius kienet il-kapitali tal-akbar stat tal-Ewropa – il-Gran Dukat tal-Litwanja.
Il-Knisja ta' Sant'Anna u l-Knisja ta' San Franġisk u San Bernard huma eżempji eċċellenti ta' arkitettura Gotika fil-Litwanja.
Il-Knisja ta' Sant'Anna u l-Knisja ta' San Franġisk u San Bernard huma eżempji eċċellenti ta' arkitettura Gotika fil-Litwanja.
Il-Knisja ta' San Pietru u San Pawl hija kapolavur tal-arkitettura Barokka. Ġie ffinanzjat minn Michał Kazimierz Pac, li kkommemora rebħa fuq il-Moscoviti u t-tkeċċija tagħhom minn Vilnius wara sitt snin ta' okkupazzjoni.
Il-Belt il-Qadima ta' Vilnius hija ċ-ċentru storiku ta' Vilnius, b'daqs ta' madwar 3.6 km2 (1.4 sq mi). L-istorja tagħha tibda mill-perjodu Neolitiku. Matulha, l-għoljiet glaċjali ġew okkupati b'mod intermittenti u kastell tal-injam, fil-konfluwenza tax-xmajjar Neris u Vilnia, inbena madwar l-1000 AD biex issaħħaħ l-Għolja ta' Gedimino. L-insedjament żviluppat f'belt fis-seklu 13, meta n-nies tal-Baltiku pagan ġew invadew mill-Punent matul il-Kruċjata Litwana. Madwar 1323, meta seħħew l-ewwel sorsi bil-miktub dwar Vilnia, kienet il-kapitali tal-Gran Dukat tal-Litwanja, li kienet iffurmata minn diversi kulturi u nazzjonalitajiet residenti. F'dan iż-żmien, kellha biss xi strutturi tal-briks. Sas-seklu 15, il-Gran Dukat tal-Litwanja kien sar wieħed mill-aktar pajjiżi b'saħħithom u l-akbar fl-Ewropa bit-territorju tiegħu jinfirex mill-Baħar Baltiku sal-Baħar l-Iswed (l-aktar, l-artijiet tal-Belarus, l-Ukrajna u r-Russja tal-lum). Iċ-ċentru storiku jikkonsisti fi tliet territorji tal-kastelli (Upper, Lower u Curved) u ż-żona li qabel kienet imdawra b'Ħajt ta' Vilnius. Il-pjanta tagħha hija l-aktar ċirkolari biċ-ċentru tagħha fis-sit oriġinali tal-kastell. Il-mudell tat-toroq huwa medjevali u għandu toroq żgħar u dojoq, madankollu kwadri kbar ġew żviluppati wkoll f'perjodi aktar tard. Triq Pilies, l-arterja ewlenija, tgħaqqad il-Palazz tal-Gran Duki tal-Litwanja mal-Belt ta' Vilnius. Toroq oħra jduru minn ġol-palazzi ta' sidien feudali u sidien, knejjes, ħwienet u kmamar tax-xogħol tas-sengħa.

Il-binjiet storiċi huma fil-Gotiku (eż., Knisja ta 'Sant'Anna), Rinaxximent (eż., Palazz tal-Gran Duki tal-Litwanja), Barokk (eż., Knisja ta' San Pietru u San Pawl b'aktar minn 2,000 figura stokk ġewwa, Vilnius Il-kampus ewlieni tal-Università, li fih 13-il bitħa inkwadrati minn bini tas-seklu 15 u mxerrda b'affreski ta' 300 sena, u l-Knisja ta' San Ġwann) u stili Klassiċi (eż. Katidral ta' Vilnius, Town Hall ta' Vilnius, Palazz Šuazeliai, Palazz Verkiai) bi barra u ġewwa mill-isbaħ. Il-varjetà ta' knejjes ippreservati u palazzi preċedenti tan-nobbli Litwanja tikkostitwixxi b'mod speċjali l-wirt multikulturali ta' Vilnius.

Bħala kapital tal-istat massiv, il-Litwani sawru l-iżvilupp tal-kapital pendenti tagħha flimkien ma' nazzjonijiet oħra. L-iżvilupp ta' Vilnius kien influwenzat mill-ideoloġiji tal-Punent u tal-Lvant. Il-Kristjaneżmu iddomina fil-Litwanja mill-Kristjanizzazzjoni tal-Litwanja fl-1387, madankollu l-Ortodossija tar-residenti tal-Lvant tal-istat u l-importanza dejjem tikber tal-Ġudaiżmu wasslu għal manifestazzjonijiet materjali eżemplari ta 'dawn il-komunitajiet reliġjużi (eż., Katidral Ortodoss tat-Theotokos, Sinagoga l-Kbira ta' Vilnius).

Il-Kappella tas-seklu 17 ta' San Casimir, qaddis patrun tal-Litwanja u ż-żgħażagħ tagħha, fil-Katidral ta' Vilnius
Diversi diżastri rriżultaw f'rikostruzzjonijiet tal-bini ta' Vilnius fl-Iskola ta' stil Barokk ta' Vilnius, li aktar tard ħallew impronta fil-Gran Dukat kollu tal-Litwanja. Artisti b’talent (eż., Matteo Castelli, Pietro Perti) mill-Canton ta' Ticino ta' llum kienu partikolarment preferuti mill-Gran Duka tal-Litwanja u n-nobbli lokali, u żviluppaw ħafna oġġetti famużi fil-belt (eż. Kappella ta' San Casimir). Il-Litwanja Laurynas Gucevičius ħalla marka kbira fl-arkitettura ta' stil Klassiku ta' Vilnius.

Il-Belt il-Qadima ta' Vilnius ġiet iskritta fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1994. Il-proprjetà inskritta għandha estensjoni ta' 352 ettaru. Iċ-Ċentru Storiku ta' Vilnius huwa partikolarment innotat għaż-żamma tal-mudell tat-toroq medjevali mingħajr ebda lakuna sinifikanti. Madankollu, xi postijiet ġarrbu ħsarat waqt l-okkupazzjonijiet u l-gwerer tal-Litwanja, inkluża l-Pjazza tal-Katidral li tkopri l-pedamenti tal-Palazz Irjali – imwaqqa' wara t-tielet diviżorju tal-Commonwealth Pollakk-Litwan fl-1795, kwadru fil-Lvant mill-Knisja tal-Qaddisin Kollha. fejn qabel kien hemm il-Kunvent tal-Karmelitani Barefoot maġenb il-Knisja Barokka stabbilita tal-Viċi Kanċillier Stefan Pac ta' San Ġużepp l-Għarusa, it-tnejn imwaqqgħin bl-ordni tat-zar. Is-Sinagoga l-Kbira u parti mill-binjiet fi Triq Vokiečių (Ġermaniż: Deutsche Gasse) ġew imwaqqgħin wara t-Tieni Gwerra Dinjija.

Vilnius tokkupa erja ta' 401 kilometru kwadru, li minnhom wieħed minn ħamsa biss huwa żviluppat u l-bqija huwa ċinturin aħdar u ilma. Għal din ir-raġuni, Vilnius spiss tissejjaħ waħda mill-ibliet kapitali 'l-aktar ħodor' fl-Ewropa.

### Kripti

Il-kripti tal-Katidral ta' Vilnius huma post fejn huma midfuna figuri prominenti tal-Litwanja u l-Knisja Kattolika. Fil-Mausoleum Rjali hemm midfuna l-Gran Duka Alexander Jagiellon, ir-Reġina Eliżabetta tal-Awstrija, Barbara Radziwiłł, qalb il-Gran Duka Władysław IV Vasa. Dawn il-kripti għandhom ukoll wieħed mill-eqdem affreski fil-Litwanja, miżbugħ lejn l-aħħar tas-seklu 14 jew il-bidu tal-15, u li jmur għaż-żminijiet tal-Kristjanizzazzjoni tal-Litwanja.

### Djar

L-appartamenti tal-Belt il-Qadima ta' Vilnius joffru veduti lejn il-postijiet familjari l-aktar notevoli tal-belt u atmosfera medjevali
Vilnius Old Town (Litwan: Vilniaus senamiestis) bi toroq medjevali pavimentati bil-ġebel u Užupis joffri waħda mill-aktar djar prestiġjużi f'Vilnius. Ħafna bini ta' appartamenti belt antika hemmhekk joffri veduti diretti lejn il-knejjes emblematiċi jew l-akbar postijiet familjari tal-belt (eż., Torri ta' Gediminas speċjalment mixtieq), btieħi ta' ġewwa magħluqa, soqfa għolja, attics, layouts mhux standard u interjuri storiċi lussużi. L-aktar flats għaljin f'dawn il-lokal jistgħu jiswew miljuni ta' ewro u huma aċċessibbli biss għall-aktar residenti sinjuri tal-belt. Madankollu, problemi bħal konġestjonijiet tat-traffiku, spazji għaljin tal-parkeġġ tal-karozzi, tniġġis tal-arja, spejjeż għoljin ta' manutenzjoni, limitazzjonijiet għar-rikostruzzjonijiet iwaħħlu lil Vilnjani sinjuri milli jgħixu f'dawn il-kwartieri, li spiss jixtru jew jibnu djar privati ​​f’partijiet aktar imbiegħda ta' Vilnius (Balsiai, Bajorai). , Pavilnys, Kalnėnai, Pilaitė u oħrajn) jew żoni fil-qrib tal-Muniċipalità Distrettwali ta' Vilnius. Madwar 21,000 resident jgħixu fil-belt il-qadima u 7,000 f'Užupis.

Parti mill-viċinat ta' Valakampiai fl-anzjana ta' Antakalnis max-Xmara Neris kif tidher mill-Palazz Verkiai
Valakampiai u Turniškės huma l-aktar postijiet prestiġjużi tal-belt bi kwarti ta 'djar privati ​​peress li plottijiet hemm huma kbar biżżejjed, imdawra bil-ħdura, foresti ta' arżnu u huma faċilment aċċessibbli miċ-ċentru tal-belt. Ġeneralment, residenti eċċezzjonalment għonja u kapijiet tal-istat (eż. Presidenti) jgħixu hemmhekk u l-biċċa l-kbira tad-djar privati ​​akbar jiswew miljuni ta' ewro. Parti mill-viċinat ta' Žvėrynas toffri wkoll djar privati ​​lussużi bi plottijiet qrib il-Park ta' Vingis, iżda għandha wkoll il-bini ta' appartamenti tal-era Sovjetika, djar tal-injam f'kundizzjoni ħażina, u numru ogħla ta' residenti (~12,200).

Neighborhoods madwar il-belt il-qadima (Antakalnis, Žirmūnai, Naujamiestis, Žvėrynas) joffru varjetà wiesgħa ta' prezzijiet flats, ammont deċenti ta' ħdura adattata għal mixjiet, toroq għar-roti u għalhekk huma l-aktar popolari fost ir-residenti tal-klassi tan-nofs. Komunitajiet aktar sinjuri qed jgħixu f'kostruzzjoni ġdida jew appartamenti rinnovati tal-era Sovjetika. Il-Gvern tal-Litwanja jappoġġa bil-qawwa l-proċess ta' rinnovazzjoni u jirrimborża 30 % jew aktar tal-ispiża. Madankollu, abitanti ifqar u pensjonanti bi dħul baxx spiss iwaqqfu l-proċess u jżidu mal-politiki reġjonalistiċi ġenerali tal-politiċi.

Distretti aktar imbiegħda (eż., Lazdynai, Karoliniškės, Viršuliškės, Šeškinė, Justiniškės, Pašilaičiai, Fabijoniškės, Naujininkai) qed joffru flats ferm orħos. L-akbar żvantaġġi tagħhom flimkien ma 'komunikazzjoni aktar diffiċli maċ-ċentru tal-belt huma l-aktar bini għoli ta' l-era Sovjetika mhux rinnovat, inħawi mikula, konġestjonijiet kbar tat-traffiku fit-toroq li jgħaqqdu maċ-ċentru tal-belt matul is-sigħat għaġla u nuqqas kostanti ta' karozzi. spazji tal-parkeġġ ħdejn appartamenti anzjani.

Šnipiškės fis-seklu 19 bil-Kappella ta' Ġesù ta' Šnipiškės
L-anzjani ta' Šnipiškė irċeviet ammont sinifikanti ta' investiment matul is-snin 2010. Iż-żona ssemmiet għall-ewwel darba fid-dokumenti storiċi ta' Vilnius fl-1536 meta l-Gran Duka Siġimund I l-Antik ordna lil Ulrich Hosius biex jibni pont tal-injam fuq ix-xmara Neris. Ftit madwar il-pont, beda jiżviluppa subborg. Fis-16 inbena palazz iddedikat lill-messaġġiera Moskoviti u Tatari mill-maġistrat ta' Vilnius fit-tramuntana ta' Šnipiškės, peress li matul iż-żjarat tagħhom, aġixxew b'mod storbjuż u n-nies tal-belt ma ridhomx madwarhom. Fis-seklu 18, fi Šnipiškės inbnew Knisja tal-Ġiżwiti ta' San Rafael Arkanġlu u monasteru kif ukoll palazzi sodi tad-djar tal-briks sinjuri u b'ħafna sulari ta' nies tal-belt ordinarji. Min-naħa l-oħra, il-periferija ta’ dan is-subborg kienu abitati mill-artiġjani: dawk li jfasslu l-ħġieġ, il-briks, il-fuħħar. Tfaċċaw fabbrika tal-pajpijiet tat-tipjip, isserrar u anke fabbrika ċkejkna tal-ħelu. Parti żgħira mit-territorju (8 ettari) ta' Šnipiškės fil-punent tas-suq ta' Kalvarijų, imsejjaħ Skansenas, okkupat l-aktar minn djar tal-injam f'kundizzjoni ħażina, ħarġet lejn l-aħħar tas-seklu 19. Baqa' sal-lum u issa għadu territorju sottożviluppat, protett mill-istat. Maġenbu, dak iż-żmien kwart lussuż ta' bankiera - Piromontas inbniet fl-1890, huwa wirt arkitettoniku wkoll.

Matul is-sittinijiet, iż-żona ta' Šnipiškės ingħatat l-isem ta' Ċentru tal-Belt Ġdida: l-ewwel żona pedonali tal-belt organizzata u qabel l-1990 għadd ta’ bini, inkluż l-akbar ċentru tax-xiri f'dik li dak iż-żmien kienet l-SSR Litwana, l-ogħla u l-akbar lukanda, planetarju, inbnew mużew tar-Rivoluzzjoni, il-Palazz tal-Pijunieri kif ukoll numru ta' ministeri tal-SSR Litwan. Madankollu, it-territorju usa' ta' Šnipiškės, li jiġġebbed lejn it-tramuntana ta' dak li llum huwa Konstitucijos Avenue, baqa' prinċipalment sottożviluppat sal-bidu tas-snin 2000 meta nbena l-bini l-ġdid tal-muniċipalità tal-belt ta' Vilnius fiż-żona, li ispirat it-trasformazzjoni tal-inħawi: il-pjazza l-ġdida Europa. iffurmat b'ċentru tax-xiri ġdid "Europa", torri tan-negozju "Europa" ta' 33 sular u bini ta' appartamenti "Europa" ta' 27 sular. L-ex Mużew tar-Rivoluzzjoni ġie rikostruwit fil-Gallerija Nazzjonali tal-Arti fl-aħħar tas-snin 2000. Minn dakinhar, skyscrapers u uffiċċji kummerċjali għaljin dejjem qed jinbnew fiż-żona. Diġà għandha kważi 0.5 miljun metru kwadru ta' proprjetà immobbli.

Akkomodazzjoni moderna f'Paupys
Fl-2019, il-prezz medju għal 1 m2 (11 sq ft) għal flat kien ta' madwar 2,000 ewro u madwar 1,200 euro għal 1 m2 (11 sq ft) ta' dar privata f'Vilnius, filwaqt li l-prezzijiet tal-kera kienu ~€10 /m2 ( għall-appartamenti) u ~€8 /m2 (għal djar privati) rispettivament. Skont l-ekonomisti, in-numru ta' tranżazzjonijiet u l-indiċi tal-affordabbiltà tad-djar laħqu l-ogħla livelli rekord fl-2019 minħabba ż-żieda sinifikanti fid-dħul tar-residenti ta' Vilnius u t-tnaqqis fiż-żidiet fil-prezzijiet għall-appartamenti. Minkejja dan u skont ir-riċerka, kwart tal-abitanti ta' bejn is-26 u l-35 sena għadhom jgħixu fi djar li huma proprjetà tal-ġenituri jew tal-qraba tagħhom. Dan huwa l-ogħla numru fl-istati Baltiċi, madankollu huwa probabbli li parti kbira minn dawn iż-żgħażagħ sempliċement qed jiffrankaw għal djarhom jew għall-ħlas parzjali għaliex l-istatistika tradizzjonalment turi li l-Litwani jużaw inqas fondi mislufa mil-Latvjani jew l-Estonjani biex jixtru djarhom.

## Demografija

Piramida tal-popolazzjoni ta' Vilnius fl-2021
Litwani Pagani jqimu serp tal-ħaxix, ballut u nar qaddis. Mill-Historia de Gentibus Septentrionalibus (L-Istorja tal-Popli tat-Tramuntana) ta' Olaus Magnus, ktieb 3, 1555.
Vilnius għandha eluf ta' snin ta' storja demografika peress li fl-anzjani ta 'Vilkpėdė instabu l-fdalijiet tal-insedjament tal-kultura Magdalenian, li huma datati għal madwar 10,000 sena QK. Fl-ewwel 1,000 sena AD kien hemm insedjamenti kbar f'Kairėnai, Pūčkoriai u Naujoji Vilnia. L-iktar żona b'popolazzjoni densa kienet il-konfluwenza tax-Xmajjar Neris u Vilnia, li kellhom ukoll djar imsaħħa. Aktar tard Vilnius kienet parti mit-territorju tar-Renju tal-Litwanja, madankollu r-Re Mindaugas ma kienx joqgħod fih kontinwament, minkejja li hemmhekk bena l-ewwel Knisja Kattolika fil-Litwanja fl-okkażjoni tal-inkurunazzjoni tiegħu. Il-belt bdiet tiżviluppa fl-aħħar tas-seklu 13, matul ir-renju tal-Gran Duki Butvydas u Vytenis.

Tkabbir kbir ta' Vilnius bħala ċ-ċentru u l-kapitali tal-istat medjevali huwa attribwit għar-renju tas-seklu 14 tal-Gran Duka Gediminas li stieden lill-kavallieri, negozjanti, tobba, nies tas-sengħa u oħrajn biex jiġu fil-Gran Dukat biex jipprattikaw is-snajja' u l-fidi tagħhom mingħajr restrizzjoni. Għalkemm, it-tkabbir ta 'Vilnius kien limitat dak iż-żmien minħabba l-attakki brutali tal-Ordni Teutonika (eż. waqt l-attakk tagħhom fl-1390 madwar 14,000 Vilnjan inqatlu) u l-Gwerra Ċivili Litwana tal-1389–1392.

Vilnius żviluppat bħala belt multikulturali. Fis-sorsi tas-seklu 14 jissemma li Vilnius tikkonsisti mill-belt il-Kbira (Litwana) u l-belt tar-Ruteni. Sas-seklu 16 il-belt kienet abitata l-aktar minn Litwani u Ruteni, madankollu n-negozjanti Ġermaniżi, l-artiġjani, il-Lhud (mis-seklu 14; aktar tard kellhom il-qahal tagħhom sal-1845) u t-Tartari (mill-1397) stabbilixxew ukoll f’Vilnius. Fis-seklu 16–17, matul ir-Riforma u l-Kontroriforma, il-popolazzjoni Polonophone bdiet tikber – sa nofs is-seklu 17 il-biċċa l-kbira tal-kitbiet kienu bil-Pollakk minħabba l-Polonizzazzjoni (qabel is-seklu 16 in-numru kien biss madwar 5%). .

Il-Gran Duka Siġimundo II Augustus (il-wild dirett ta' Gediminas tal-fundatur ta' Vilnius mill-linja maskili) ma' martu, il-Gran Dukessa Barbara Radziwiłł, f'Vilnius. Il-belt prosperat matul ir-renju tiegħu u l-Età tad-Deheb.
Il-belt prosperat matul iż-Żmien tad-Deheb billi kienet waħda mill-ibliet ewlenin tal-Commonwealth Pollakka-Litwana u r-residenza tan-nobbli Litwanja. Madankollu, il-belt ġiet meqruda ħafna min-nirien fl-1610. Wara l-Battalja ta' Vilnius fl-1655 il-belt ġiet taħt il-kontroll Russu (1655–1661). Sussegwentement, wara l-Gwerra l-Kbira tat-Tramuntana, l-Imperu Żvediż ikkontrolla l-belt mill-1702 sal-1709. Din l-okkupazzjoni ntemmet waqt it-tifqigħa tal-pesta tal-Gwerra l-Kbira tat-Tramuntana fl-1709. Il-belt ħadet aktar minn 50 sena biex tirkupra.

Manifest tar-Rewwixta tal-1794 bil-Litwan, li jħeġġeġ lil Litwani biex jiddefendu lil Vilnius milli jaqgħu taħt il-kontroll Russu. In-numru ta' abitanti fil-kapitali tal-Gran Dukat naqas b’ħames darbiet, meta mqabbel mal-1760s meta kienu qed jgħixu aktar minn 60 elf ċittadin f'Vilnius, meta r-rewwixta falliet fl-1794 u fl-1795 l-istat ġie abolit wara t-Tielet Qasam.
Skont l-ewwel ċensiment tal-popolazzjoni tal-Commonwealth fl-1790, il-Voivodeship ta' Vilnius (mingħajr il-Kontea ta' Grodno) kellu popolazzjoni ta' 718,571 residenti, filwaqt li l-Kontea ta' Vilnius kellha 105,896 residenti (il-Gran Dukat kollu wara t-Tieni Partizzjoni kellu popolazzjoni ta' 1,333,493 imbagħad). ). Ftit wara, il-popolazzjoni tal-belt naqset għal 17,500 resident biss fl-1796 minħabba l-battalji ħarxa tar-rewwixta ta' Vilnius fl-1794, li kienet l-aħħar tentattiv biex tiġi salvata l-kapitali tal-Gran Dukat milli taqa’ taħt il-kontroll sħiħ Russu. Għalkemm, wara t-telfa tar-ribelli, Vilnius ġiet inkorporata fl-Imperu Russu u kienet it-tielet l-akbar belt tagħha fil-bidu tas-seklu 19. Wara ftit deċennji tad-despotiżmu Russu, id-demografija ta' Vilnius reġgħet ġiet affettwata mir-Rewwixta ta' Novembru fl-1830 u r-Rewwixta ta' Jannar fl-1863, li matulha saru tentattivi tar-ribelli biex jirrestawraw l-istat. Skont iċ-Ċensiment tal-Imperu Russu tal-1897, Vilnius kellu 154,532 resident u aktar tard kiber għal 205,300 residenti fl-1909, filwaqt li l-Gvernatur ta' Vilna kellu 1,561,713 residenti fl-1897.

Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija eluf ta' Vilnjani ġew sfurzati jaħarbu, inqatlu jew ittieħdu fil-kampijiet tax-xogħol furzat; konsegwentement il-belt kellha biss 128,500 resident fl-1919 (b'kollox, it-territorju tal-lum il-Litwanja tilef madwar 1 miljun resident). Vilnius irkupra matul il-perjodu ta’ bejn il-gwerra u kellu 209,442 resident fl-1939, iżda minħabba t-Tieni Gwerra Dinjija n-numru niżel għal 110,000 fl-1944.

Vilnius reġgħet kibret fil-popolazzjoni billi kienet il-kapitali tar-Repubblika Soċjalista Sovjetika Litwana (skont iċ-ċensiment tal-1989, kellha 576,747 residenti). Minkejja l-fatt li kważi l-Litwanja kollha sofriet minn emigrazzjoni kbira wara r-restawr tal-indipendenza fl-1990, in-numru ta’ residenti f'Vilnius baqa' kważi l-istess (542,287 fl-2001) u beda jikber b’mod kostanti kull sena mill-2006 għal 580,020 residenti (minn 1). Jannar 2020).

#### Għamla storika etnika

Madwar 1000 sena AD, il-konfluwenza tax-xmajjar Neris u Vilnia kienet popolata b'mod dens mill-kultura Brushed Pottery, li kellha qagħda fortifikata ta' nofs ettaru fuq l-Għolja ta' Gediminas. It-tribujiet ta’ din il-kultura kienu komuni fil-Litwanja tal-lum, fil-lvant tax-Xmara Šventoji u fil-Punent tal-Belarus. Id-dixxendenti diretti ta 'din il-kultura kienu tribù Baltiku - l-Aukštaitians (Ingliż: Highlanders). Skont riċerkatur prominenti tal-istorja ta' Vilnius Antanas Čaplinskas, li rriċerka l-kunjomijiet tar-residenti ta' Vilnius fid-dokumenti tal-arkivji tal-belt, l-eqdem kunjomijiet superstiti tar-residenti ta' Vilnius huma Litwani. Il-Litwani Pagani kienu jgħixu l-biċċa l-kbira fil-qiegħ tat-Tramuntana tal-Għolja ta' Gediminas u fil-Kastell Mgħawġ.

Vilnius ġewwa l-Litwanja proprja (immarkata bl-aħdar) fil-Gran Dukat tal-Litwanja f'mappa mill-1712
Iktar tard, wara l-istedina tal-Gran Duka Gediminas, negozjanti u nies tas-sengħa bdew jiċċaqilqu lejn Vilnius mill-ibliet tal-Lega Anseatika Ġermaniża, Franza, l-Italja u Spanja, u bidlu l-kunjomijiet Litwani b'kunjomijiet Ġermaniżi, Pollakki u Russi. Fl-aħħar tas-seklu 14, matul ir-renju tal-Gran Duka Algirdas, Vilnius diġà kellha kwartier Ruten (Latin: Civitas Ruthenica) fit-Toroq Latako u Rusų tal-lum, bħala r-relazzjonijiet kummerċjali bejn il-Gran Dukat tal-Litwanja u l-prinċipalitajiet Ruteni. kienu żviluppati pjuttost tajjeb, għalhekk kienu jgħixu hemm ftit negozjanti Ruteni u n-nobbli Ruteni kellhom ir-residenzi tagħhom fil-kwartier. Il-varjetà ta' nazzjonijiet f'Vilnius żdiedet aktar mill-Gran Duka Vytautas il-Kbir, li introduċa Lhud Litvak, Tatars u Karaites tal-Krimea. Wara ftit mijiet ta' snin, in-numru ta' nies tal-lokal f'Vilnius kien iżgħar min-numru ta' nies ġodda. Madankollu, skont analiżi tar-reġistri tat-taxxa tal-1572, il-Litwanja proprja kellha 850,000 residenti li minnhom 680,000 kienu Litwani.

Vilnjani ħdejn il-Knisja Dumnikana tal-Ispirtu s-Santu fi Triq Dominikonų, seklu 19
Mibda matul il-Commonwealth Pollakk-Litwan, il-kultura Pollakka bdiet tippenetra l-belt malajr u dalwaqt il-lingwa Pollakka kienet tipprevali fil-belt, anke d-dokumenti tal-Maġistrat inkitbu bil-Pollakk sal-Rewwixta ta' Novembru fl-1831. Wara li għexet għal xi żmien f’Vilnius, negozjanti u artiġjani barranin malajr assimilaw u ġew Polonizzati. Il-maġġoranza tan-nobbli Litwani jitkellmu l-lingwa Pollakka, madankollu qatt ma qiesu lilhom infushom Pollakki u l-Unjoni ta' Lublin ġiet iffirmata biss waqt it-tieni tentattiv fl-1569, bil-ftehim li ż-żewġ stati jkunu entitajiet sovrani fi ħdan il-Commonwealth. L-opinjoni tagħhom ma nbidlitx fi ħdan l-għaqda u reġgħet ġiet ikkonfermata fil-Garanzija Reċiproka taż-Żewġ Nazzjonijiet fl-1791.

Vilnjani fi Triq Pilies fl-1873
Matul is-sekli, il-kompożizzjoni tal-popolazzjoni ta' Vilnius inbidlet biex saret etnikament inqas Litwana. Skont l-istoriku Vytautas Merkys, il-belt tilfet ħafna mill-popolazzjoni qadima tagħha matul il-furnaġġi brutali tal-armati Svediżi u Russi fis-sekli 17 u 18, u ġew sostitwiti minn dawk ġodda, madankollu l-Litwani wkoll abitaw kontinwament f'Vilnius. Skont iċ-Ċensiment tal-Imperu Russu tal-1897, 2.1% biss (3200 resident) identifikaw lilhom infushom bħala kelliema Litwan, filwaqt li l-kelliema tal-lingwa Pollakka (30.8%; 47,600 residenti) u l-Jiddish (40.0%; 61,800 residenti) kienu l-akbar gruppi lingwistiċi. tal-belt. Skont iċ-ċensimenti Parrokkjali tal-1857–1858, il-popolazzjoni Litwana baqgħet sinifikanti fil-Gvern ta' Vilna u, skont awturi differenti, kienet bejn 23.6% u 50.0% (210,273–418,880 residenti). Fl-1863, l-etnografu Roderich von Erckert identifika li l-akbar grupp etniku fil-Gvern ta' Vilna kienu l-Litwani (45.04%; 386,000 residenti). Fost is-Szlachta (nobbli) f’Vilnius matul iċ-ċensiment tal-1897, kien hemm 5,301 (46.3%) nobbli lokali u 6,403 (54.7%) ġodda, minn dawn 24.1% nobbli ġodda ġew mit-territorji tal-Gvern ta' Vilna, filwaqt li l-bqija tan-nobbli ġodda ġew lejn Vilnius mill-Gvern ta' Grodno, il-Gvern ta' Minsk, il-Gvern ta' Vitebsk, il-Gvern ta' Kovno, l-Art ta' Vistula u reġjuni oħra.

Vilnjani multikulturali fl-1915. Il-belt kienet famuża għat-tolleranza tagħha ta' diversi etniċi sal-Gwerra Dinjija
In-numri Etniċi Litwani fil-belt ta' Vilnius laħqu l-baxx rekord fl-1931 (1600 resident – ​​0.8%, filwaqt li Pollakki kienu jammontaw għal 65.9% – 128,600 resident) wara l-annessjoni tar-Reġjun ta' Vilnius fl-1922 mill-Polonja u l-Litwani biex jirtiraw temporanjament mir-reġjun kapitali ta' Kaunas.

Wara t-Trattat ta' Assistenza Reċiproka Sovjetika-Litwanja fl-1939, il-Litwanja reġgħet kisbet terz tar-Reġjun ta' Vilnius u għamlet sforzi biex tiltwanizza Vilnius bl-introduzzjoni tal-liġijiet Litwani. Il-Prim Ministru Antanas Merkys darba qal li kien intenzjonat "biex iġġiegħel lil kulħadd jaħseb bħal Litwani. L-ewwelnett, kien u għadu meħtieġ li jitneħħa l-element barrani mir-Reġjun ta' Vilnius". Il-Gvern Litwan daħħal fis-seħħ liġi li skontha “min fit-12 ta' Lulju, 1920 kienu meqjusa bħala ċittadini Litwani, u fis-27 ta' Ottubru, 1939 kienu residenti fit-territorju saru ċittadini Litwani” (din id-definizzjoni ta' ċittadinanza kienet użata biex ikeċċi numru kbir ta' ħaddiema taċ-ċivil Pollakki peress li matul il-perjodu Interbellum madwar 88,000 Pollakk emigraw lejn Vilnius minn sa Małopolska), filwaqt li madwar 150,000 Pollakki ġew ripatrijati mill-SSR Litwanja fl-1945–1956. Kważi l-popolazzjoni Lhudija kollha ġiet sterminata matul l-Olokawst fil-Litwanja.

Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, in-numru ta' Litwani etniċi fil-belt beda jirkupra (eż. diġà kien hemm 79,363 Litwan fl-1959, li kienu jammontaw għal 33.6% tar-residenti kollha fil-belt), madankollu l-ideat ta' Litwanizzazzjoni ġew sostitwiti l-aktar bis-Sovjetikalizzazzjoni tal-belt. popolazzjoni wara l-elezzjoni mbassra għas-Seimas tal-Poplu fl-1940.

Wara r-restawr tal-indipendenza fl-1990, il-popolazzjoni etnika Litwana fil-belt kompliet tikber fl-2011 għal 63.2% (337,000 residenti), u fl-2021 għal 67,44% (373,513 abitant) skont iċ-ċensimenti.

## Ekonomija

Ħafna kumpaniji internazzjonali għandhom il-kwartieri ġenerali lokali jew reġjonali tagħhom fid-Distrett tan-Negozju Ċentrali ta' Vilnius
L-orizzont modern ta' Vilnius mal-għabex biċ-ċentru tal-belt il-ġdid (Šnipiškės) fin-nofs, li fih jinsabu l-banek prinċipali, is-servizzi finanzjarji u l-kwartieri ġenerali tan-negozji
Vilnius huwa ċ-ċentru ekonomiku ewlieni tal-Litwanja. Il-PGD per capita (nominali) fiż-żona metropolitana ta' Vilnius (Kontea ta' Vilnius) huwa ta' kważi €30,000, li jagħmilha l-aktar belt sinjura fil-Litwanja u t-tieni l-aktar belt sinjura fl-istati Baltiċi wara Tallinn.

Il-baġit ta' Vilnius laħaq €1.0 biljun fl-2022. Mit-tieni kwart tal-2023 is-salarju medju fix-xahar fil-muniċipalità tal-belt ta' Vilnius laħaq €2,290.7 (gros) u €1,406.5 (netti).

Mill-2010 'l hawn, l-indikaturi tal-impjiegi u tal-qgħad qed jitjiebu kontinwament fil-Litwanja. L-impjiegi laħqu l-ogħla livell rekord ta' 77.5% fit-tielet kwart tal-2018 filwaqt li l-qgħad kien ta' 6.3% fir-raba’ kwart, rata osservata l-aħħar fl-2008. Madankollu, dan għandu jitqies fil-kuntest ta' popolazzjoni fl-età tax-xogħol li qed tiċkien. Ir-rata ta' attività laħqet it-82 % fl-2017. Il-kontej ta' Vilnius u Kaunas joffru opportunitajiet aħjar tas-suq tax-xogħol minn kontej oħra, u dan imexxi l-migrazzjoni interna interreġjonali. Madankollu, f'reġjuni oħra l-opportunitajiet ta' impjieg għadhom skarsi. Ir-rati tal-qgħad baqgħu għoljin b'mod persistenti fir-reġjuni l-inqas żviluppati (14.9% fil-Kontea ta' Utena meta mqabbla ma' 4.8% fil-Kontea ta' Vilnius). Indikaturi ewlenin oħra tas-suq tax-xogħol tjiebu, u reġgħu lura għal-livelli ta' qabel il-kriżi. Il-qgħad fit-tul naqas għal 2.1 % fit-tielet kwart tal-2018 (medja tal-UE: 2.9 %). Il-qgħad fost iż-żgħażagħ (13.3 %) u r-rata ta' żgħażagħ li ma kinux qed jaħdmu, edukazzjoni jew taħriġ (NEET, 9.1 %) kienu taħt il-medja tal-UE fl-2017.

B'mod ġenerali, is-sehem tal-popolazzjoni f'riskju ta' faqar jew esklużjoni soċjali (AROPE) naqas minn meta l-Litwanja ssieħbet fl-UE fl-2004. Madankollu, għadha fost l-ogħla fl-UE (29.6 % fl-2017, meta mqabbla ma' 22.4 % fl-UE). ). Ir-riskju ta' faqar jew esklużjoni soċjali fiż-żoni rurali huwa kważi d-doppju ta' dak taż-żoni urbani, li jikkorrispondi għad-differenza fir-rata tal-qgħad bejn il-bliet u ż-żoni rurali (4.5 % kontra 11 % fl-2017). B'mod partikolari ż-żoni metropolitani ta' Vilnius u Kaunas, fejn attività ekonomika sinifikanti hija ċċentrata, iwasslu għal differenza sinifikanti bejn ir-rati AROPE fiż-żoni urbani u rurali. Fl-2017, ir-rata AROPE fiż-żoni rurali kienet ta' 37.2%, meta mqabbla ma' 19.9% ​​fl-ibliet.

Matul l-aħħar 15-il sena, il-Litwanja esperjenzat l-aktar konverġenza mgħaġġla fl-UE, iżda l-benefiċċji tat-tkabbir ekonomiku huma irregolari fir-reġjuni kollha. Id-disparitajiet fost ir-reġjuni tal-Litwanja kibru b'mod kostanti f'dan il-perjodu. Filwaqt li l-PGD per capita laħaq kważi 110 % tal-medja tal-UE fir-reġjun kapitali ta' Vilnius, huwa biss bejn 42 % u 77 % f'reġjuni oħra. Il-konverġenza mgħaġġla tal-pajjiż hija msaħħa prinċipalment minn żewġ reġjuni – ir-reġjun kapitali ta' Vilnius u l-Kontea ta' Kaunas – li jipproduċu 42% u 20% tal-PGD nazzjonali, rispettivament. Fl-2014–2016 dawn ir-reġjuni kibru bħala medja b'4.6 % (Vilnius) u 3.3 % (Kaunas), filwaqt li r-reġjuni l-oħra, li għandhom sehem ogħla ta' żoni rurali, staġnaw jew kienu f’riċessjoni.

Il-provvista ta' djar ġodda f'Vilnius u s-subborgi tagħha, l-akbar suq tal-proprjetà immobbli tal-pajjiż, laħqet l-ogħla livelli ta' wara l-kriżi u l-istokk ta' appartamenti mhux mibjugħa fl-akbar tliet bliet beda jiżdied mill-bidu tal-2017. Id-domanda għall-akkomodazzjoni hija għadu b'saħħtu, alimentat minn pagi li qed jogħlew malajr, kundizzjonijiet finanzjarji beninni u aspettattivi pożittivi. Fl-ewwel nofs tal-2018, in-numru ta' tranżazzjonijiet ta' kull xahar kien l-ogħla mill-ogħla livell tal-2007–2008. Il-biċċa l-kbira tal-investiment barrani dirett u l-investiment pubbliku produttiv fil-Litwanja huma kkonċentrati madwar iż-żewġ poli ewlenin tal-iżvilupp ekonomiku ta' Vilnius u Kaunas.

Il-Park Industrijali ta' Vilnius jinsab 18.5 kilometri mill-belt u l-art tiegħu hija maħsuba għal użu kummerċjali u industrijali.

### Xjenza u riċerka

L-Osservatorju Astronomiku tal-Università ta' Vilnius, fl-1753, huwa wieħed mill-eqdem fl-Ewropa u kien l-ewwel wieħed fil-Commonwealth Pollakk-Litwan.
Ċentri xjentifiċi u fakultajiet universitajiet fil-Wied Sunrise
Fl-1675, Tito Livio Burattini għex Vilnius u ppubblika ktieb Misura universale li fih issuġġerixxa li għall-ewwel darba juża t-terminu meter għal unità ta' tul. Fl-1753, fuq inizjattiva ta' Thomas Zebrowski, ġie stabbilit l-Osservatorju Astronomiku tal-Università ta' Vilnius, li kien fost l-ewwel osservatorji fl-Ewropa u l-ewwel fil-Commonwealth Pollakk-Litwan. Marcin Odlanicki Poczobutt mexxa r-rikostruzzjoni tal-osservatorju fl-1770–1772 (skond il-proġett Marcin Knackfus) u żgura li kien mgħammar bl-aħħar strumenti astronomiċi, mill-1773 beda osservazzjonijiet astronomiċi kostanti, li ġew irreġistrati fil-ġurnali ta' osservazzjoni (Franċiż: Cahiers des osservazzjonijiet), u ħoloq kostellazzjoni Taurus Poniatovii. Fl-1781, Jean-Emmanuel Gilibert stabbilixxa l-Ġnien Botaniku tal-Università ta 'Vilnius b'aktar minn 2000 pjanta, huwa pprovda wkoll l-ewwel erbarji, kollezzjonijiet ta' annimali mimlijin u għasafar, pjanti fossili, fdalijiet ta' annimali, u ġabra ta' minerali lill-Università ta' Vilnius. Wara t-Tielet Partizzjoni tal-Commonwealth, l-osservatorju ppubblika l-ewwel ġurnal tax-xjenzi eżatti fl-Imperu Russu imsejjaħ il-Ġurnal tax-Xjenzi Matematika (Russu: Вестник математических наук).

Sunrise Valley Xjenza u Teknoloġija Park (Litwan: Saulėtekio slėnio mokslo ir technologijų parkas) hija organizzazzjoni mingħajr skop ta' qligħ, imwaqqfa fl-2003. Il-park huwa ċ-ċentru ta 'intraprenditorija, promozzjoni ta' kollaborazzjoni fin-negozju u x-xjenza, provvista ta' infrastruttura u appoġġ ieħor għall-innovazzjoni. Aktar minn 20,000 student jistudjaw fil-faċilitajiet ta' l-Università ta' Vilnius u l-Università Teknika ta 'Vilnius Gediminas fil-Wied ta' Sunrise, u 5,000 xjenzat iwettqu r-riċerka tagħhom fiċ-ċentri tax-xjenza korrispondenti hemmhekk.

Iċ-Ċentru għax-Xjenzi u t-Teknoloġija Fiżika (il-Litwan: Fizinių ir technologijos mokslų centras) jew FTMC hija l-akbar istituzzjoni ta' riċerka xjentifika fil-Litwanja, li tispeċjalizza f’teknoloġiji tal-laser, optoelettronika, fiżika nukleari, kimika organika, teknoloġiji bijo u nano, xjenza tal-materjal elettrokimiku, elettronika , u oqsma xjentifiċi oħra. Iċ-ċentru nħoloq fl-2010 billi għaqqad l-istituti tal-Kimika, il-Fiżika, il-Fiżika tas-Semikondutturi f'Vilnius u l-istitut tat-Tessuti f'Kaunas. Iċ-ċentru fih 250 laboratorju (24 miftuħa għall-pubbliku) u jista’ jakkomoda aktar minn 700 riċerkatur u student. Barra minn hekk, iċ-ċentru joffri wkoll Studji tal-PhD u kull sena jorganizza konferenzi FizTech ta' studenti tal-PhD u riċerkaturi żgħażagħ. FTMC hija l-fundatur u l-uniku azzjonist tal-Park tax-Xjenza u t-Teknoloġija tal-Istitut tal-Fiżika f'Savanorių Avenue, li jipprovdi assistenza lill-kumpaniji li joperaw fil-qasam tar-riċerka u l-iżvilupp.

Iċ-Ċentru ta' Riċerka tal-Laser tal-Università ta' Vilnius (il-Litwan: Vilniaus universiteto Lazerinių tyrimų centras) huwa wieħed minn ħames dipartimenti fil-Fakultà tal-Fiżika, li jipprepara fiżiċi, fiżiċi tal-lejżer u speċjalisti tat-teknoloġija tal-laser. Id-dipartiment iwettaq riċerka fil-fiżika tal-lejżer, l-ottika mhux lineari, il-karatterizzazzjoni tal-komponenti ottiċi, il-bijofotonika u l-mikroteknoloġija tal-lejżer. Il-Litwanja hija waħda mill-mexxejja tad-dinja fil-produzzjoni ta' teknoloġiji tal-lejżer u għandha aktar minn 50% tas-sehem tas-suq dinji f'lejżers tal-impulsi ultrashort, li huma prodotti mill-kumpaniji bbażati f'Vilnius. Fl-2019, żviluppaw waħda mis-sistema tal-laser l-aktar qawwija fid-dinja SYLOS għal-laboratorju tal-Infrastruttura tad-Dawl Extreme f'Szeged, li jipproduċi impulsi ultra-qosra ta 'intensità għolja b'qawwa massima sa elf darba dik tal-aktar qawwija. impjant nukleari fl-Istati Uniti. Barra minn hekk, Corning Inc. xtrat il-liċenzja għall-qtugħ tal-ħġieġ mill-kumpanija tal-laser Altechna bbażata f’Vilnius u tużaha għall-manifattura ta' Gorilla Glasses.

Virginijus Šikšnys huwa bijokimiku prominenti tal-Università ta' Vilnius
Iċ-Ċentru tax-Xjenzi tal-Ħajja tal-Università ta' Vilnius (il-Litwan: Vilniaus universiteto Gyvybės mokslų centras) huwa ċentru ta' riċerka xjentifika, li jikkonsisti fi tliet istituti: Istitut tal-Bijokimika, Istitut tal-Bijoxjenzi u Istitut tal-Bijoteknoloġija. Iċ-ċentru nfetaħ fl-2016 u għandu 800 student, 120 student tal-PhD u 200 persunal xjentifiku-pedagoġiku li huma kapaċi jużaw laboratorji xjentifiċi b'aċċess miftuħ mgħammra bl-aktar tagħmir avvanzat hemmhekk. Ħdejn il-bini prinċipali hemm Technology Business Incubator għal negozji żgħar u medji fix-xjenzi tal-ħajja jew oqsma relatati.

L-Università Teknika ta' Vilnius Gediminas għandha tliet ċentri ta' riċerka fil-Wied ta' Sunrise: Ċentru ta' Riċerka tal-Inġinerija Ċivili, Ċentru tat-Teknoloġija għall-Informazzjoni tal-Bini u l-Immudellar Diġitali, Ċentru ta' Kompetenza tat-Trasport Intermodali u l-Loġistika.

Iċ-Ċentru Litwan għax-Xjenzi Soċjali (Litwan: Lietuvos socialinių mokslų centras) f'A. Goštauto St. 9 joħloq u jxerred għarfien xjentifiku fl-oqsma tal-ekonomija, is-soċjoloġija u l-liġi sabiex jimplimenta l-politika pubblika. Iċ-Ċentru jikkoopera mill-qrib mal-Gvern tal-Litwanja.

Santara Valley (Litwan: Santaros slėnis) huwa t-tieni wied tax-xjenza u r-riċerka f'Vilnius, li jiffoka fuq l-oqsma tal-mediċina, il-bijofarmaċewtika u l-bijoinformatika. Iċ-Ċentru tax-Xjenza tal-Fakultà tal-Mediċina tal-Università ta’ Vilnius, li jiswa €37.1 miljun, se jitlesta fil-wied fl-2021.

Jonas Kubilius, rettur fit-tul tal-Università ta' Vilnius, huwa magħruf għal xogħlijiet fit-teorija tan-numri Probabilistic, il-mudell Kubilius, it-Teorema ta' Kubilius u l-inugwaljanza Turan–Kubilius għandhom ismu. Jonas Kubilius rreżistiet b'suċċess tentattivi biex Russify Vilnius University. Il-Vilnjana Marija Gimbutas kienet l-ewwel li fformulat l-ipoteżi Kurgan. Fl-1963, Vytautas Straižys u sħabu ħolqu sistema fotometrika Vilnius li tintuża fl-astronomija. Ir-rebbieħa tal-Premju Kavli Virginijus Šikšnys huwa magħruf għall-iskoperti tiegħu fil-qasam CRISPR – invenzjoni tal-editjar tal-ġeni CRISPR-Cas9.

### Informazzjoni teknoloġika

Il-Litwanja u l-kapitali tagħha Vilnius huma post attraenti għall-kumpaniji barranin biex jiftħu l-uffiċċji tagħhom. Dan huwa dovut għal diversi raġunijiet ewlenin - impjegati bi kwalifiki għolja u infrastruttura tajba. Bosta skejjel sekondarji qed iħejju speċjalisti tas-sengħa f'Vilnius, l-aktar il-Fakultà tal-Matematika u l-Informatika tal-Università ta' Vilnius u l-Fakultà tax-Xjenzi Fundamentali tal-Università Teknika ta' Vilnius Gediminas. L-isfera tat-teknoloġija tal-informatika hija professjoni attraenti fost il-professjonisti kwalifikati minħabba s-salarji għoljin f'Vilnius (eż. il-fergħa Litwana ta' Google, stabbilita f’Vilnius, toffri salarju ta' ~€17,800 fix-xahar, li huwa wieħed mill-ogħla fil-Litwanja). Fl-2018, il-produzzjoni annwali tas-settur tat-teknoloġija tal-informatika fil-Litwanja kienet ta' €2.296 biljun, li ammont kbir minnhom inħoloq f'Vilnius.

Vilnius Tech Park f'Sapieha Park huwa l-akbar ċentru tal-istartjar tat-teknoloġija tal-informazzjoni fil-pajjiżi Baltiċi u Nordiċi u jgħaqqad startups internazzjonali, kumpaniji tat-teknoloġija, aċċeleraturi, inkubaturi. Fl-2019, fDi Intelligence (subdiviżjoni tal-esperti tal-investiment tal-Financial Times) ikklassifika lil Vilnius bħala l-belt numru wieħed fl-Indiċi tal-Attrazzjoni tal-FDI ta' Tech Start-up.

Fl-2011, Vilnius kellha l-iktar veloċità tal-internet mgħaġġla fid-dinja u minkejja t-tnaqqis fil-klassifiki f'dawn l-aħħar snin – xorta baqgħet waħda mill-aktar veloċi madwar id-dinja. L-Ajruport ta' Vilnius għandu wkoll wieħed mill-iktar internet pubbliku mingħajr fili veloċi (Wi-Fi) fost l-ajruporti Ewropej.

Iċ-Ċentru Nazzjonali tas-Sigurtà Ċibernetika tal-Litwanja ġie stabbilit f'Vilnius minħabba li qed jiżdiedu l-attakki tal-internet kontra l-organizzazzjonijiet tal-Gvern Litwan.

Bebras huwa konkors internazzjonali tal-informatika u t-teknoloġija tal-informatika, li jsir kull sena għal studenti ta' 3-12-il grad mill-2004. Mill-2017, l-ipprogrammar tal-kompjuter huwa mgħallem fl-iskejjel primarji.

Il-Litwanja u speċjalment il-kapital tagħha Vilnius hija ċentru popolari tal-kumpaniji fintech minħabba r-regolamenti flessibbli tal-istat fil-qasam tal-liċenzji tal-flus elettroniċi. Fl-2018, il-Bank of Lithuania ta liċenzja ta' flus elettroniċi lill-kumpanija Google Payment Lithuania, ibbażata f'Vilnius. Mill-2018, l-istartjar prominenti tal-flus elettroniċi Revolut għandha wkoll liċenzja tal-flus elettroniċi u kwartieri ġenerali f'Vilnius, barra minn hekk fl-2019 bdiet tmexxi l-klijenti tagħha lejn il-kumpanija Litwana Revolut Payments. Fit-23 ta' Jannar, 2019, l-ewwel Ċentru internazzjonali tal-Blockchain tal-Ewropa nfetaħ f'Vilnius.

### Finanzi u bankarji

Il-kwartieri ġenerali tal-Bank tal-Litwanja fi Vjal Gediminas
Vilnius huwa ċ-ċentru finanzjarju tal-Litwanja. Il-Ministeru tal-Finanzi jinsab f'Vilnius u huwa responsabbli għall-iżvilupp u l-infurzar ta' politika finanzjarja pubblika effiċjenti bil-ħsieb li tiġi żgurata l-istabbiltà makroekonomika tal-istat u t-tkabbir ekonomiku tiegħu. Il-Bank tal-Litwanja għandu wkoll kwartjieri ġenerali f'Vilnius u jrawwem sistema finanzjarja affidabbli u jiżgura tkabbir ekonomiku sostenibbli. Nasdaq Vilnius Stock Exchange, borża ewlenija fil-Litwanja, tinsab fiċ-ċentru tan-negozju K29 fi Konstitucijos Avenue.

Šnipiškės jospita l-kwartieri ġenerali tal-banek kummerċjali ewlenin fil-Litwanja
L-Uffiċċju Nazzjonali tal-Verifika tal-Litwanja (il-Litwan: Lietuvos Respublikos valstybės kontrolė) jinsab fi Triq V. Kudirka u jgħin lill-istat jamministra l-fondi pubbliċi u l-proprjetà bil-għaqal. Filwaqt li l-Ispettorat tat-Taxxa tal-Istat (il-Litwan: Valstybinė mokesčių inspekcija) għandu l-kwartieri ġenerali fi Triq Vasario 16-osios u huwa responsabbli għall-ġbir jew ir-rimborż tat-taxxi fil-pajjiż.

Mill-2023, 13-il bank fil-Litwanja qed ikollhom liċenzja ta' bank jew bank speċjalizzat, filwaqt li 6 banek qed iwettqu l-attivitajiet tagħhom bħala fergħat ta' banek barranin. Il-maġġoranza tas-sistema finanzjarja Litwana tikkonsisti minn banek kapitali tal-pajjiżi Nordiċi. L-akbar żewġ banek irreġistrati fil-Litwanja (AB SEB bankas, Swedbank, AB,) huma ssorveljati direttament mill-Bank Ċentrali Ewropew flimkien mal-esperti tal-Bank of Lithuania.

## Edukazzjoni

### Edukazzjoni terzjarja

Il-Grand Bitħa tal-Università ta' Vilnius u l-Knisja ta' San Ġwann
Fl-14 ta' Ottubru, 1773, il-Kummissjoni tal-Edukazzjoni Nazzjonali (il-Litwan: Edukacinė komisija) inħolqot mis-Sejm tal-Commonwealth Pollakk-Litwan u l-Gran Duka Stanisław August Poniatowski, li ssorveljaw l-iskejjel u l-Università ta' Vilnius, u kien responsabbli għal kwistjonijiet edukattivi oħra f'il-Commonwealth. Minħabba l-awtorità u l-awtonomija vasta tiegħu, huwa meqjus bħala l-ewwel Ministeru tal-Edukazzjoni fl-istorja Ewropea u kisba importanti tal-Illuminiżmu fil-Commonwealth.

Il-belt għandha ħafna universitajiet. L-akbar u l-eqdem hija l-Università ta' Vilnius b'24,716 student. Il-bini prinċipali tiegħu jinsab fil-Belt il-Qadima. L-università ġiet ikklassifikata fost l-aqwa 500 università fid-dinja mill-QS World University Rankings. L-università qed tipparteċipa fi proġetti mal-UNESCO u n-NATO, fost oħrajn. Fiha programmi ta' Masters bl-Ingliż u bir-Russu, kif ukoll programmi mogħtija f’kooperazzjoni ma' universitajiet madwar l-Ewropa kollha. L-università hija maqsuma f'14-il fakultà.

Universitajiet ewlenin oħra jinkludu l-Università ta' Mykolas Romeris (7,500 student), l-Università Teknika ta' Vilnius Gediminas (9,600 student), u l-Università Litwana tax-Xjenzi Edukattivi (magħquda fl-Università ta' Vytautas Magnus fl-2018). Skejjel ogħla speċjalizzati bi status universitarju jinkludu l-Akkademja Militari Ġenerali Jonas Žemaitis tal-Litwanja, l-Akkademja Litwana tal-Mużika u t-Teatru u l-Akkademja tal-Arti ta' Vilnius. Il-mużew assoċjat mal-Akkademja tal-Arti ta' Vilnius fih madwar 12,000 xogħol tal-arti.

Hemm ukoll ftit universitajiet privati ​​bħall-Università tal-Ġestjoni u l-Ekonomija tal-ISM, l-Università Ewropea tal-Istudji Umanistiċi, u l-Università Kazimieras Simonavičius.

Diversi kulleġġi jinsabu wkoll f'Vilnius inkluż il-Kulleġġ ta 'Vilnius, il-Kulleġġ tat-Teknoloġiji u d-Disinn ta' Vilnius, l-Iskola Internazzjonali tal-Liġi u n-Negozju, u oħrajn.

### Edukazzjoni primarja u sekondarja

L-Iskola Nazzjonali tal-Arti M. K. Čiurlionis hija skola tal-arti prestiġjuża, li toffri edukazzjoni b'xejn lil Litwani b'talent
L-edukazzjoni primarja u sekondarja baxxa hija obbligatorja fil-Litwanja. It-tfal iridu jibdew jattendu l-edukazzjoni preprimarja minn sitt snin u l-edukazzjoni hija obbligatorja sal-età ta’ 16-il sena. L-edukazzjoni primarja u sekondarja hija b’xejn fl-istadji kollha, iżda hemm ukoll skejjel privati ​​bi ħlas għat-tagħlim f’Vilnius. Is-sistema edukattiva hija rregolata mill-Gvern tal-Litwanja u l-Ministeru tal-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Isport tal-Litwanja li l-kwartieri ġenerali jinsabu f'Vilnius.

L-Iskola tal-Katidral ta’ Vilnius, li ssemmiet l-ewwel darba fl-1397, hija l-ewwel skola Litwana magħrufa. Vilnius Vytautas the Great Gymnasium, stabbilit fl-1915, huwa l-ewwel gymnasium Litwan fil-Lvant tal-Litwanja. Fl-2018, il-belt kellha 120 skola (mingħajr preskola) b'61,123 student u 4,955 edukatur. Erbgħa minn ħames skejjel l-aħjar klassifikati fil-Litwanja jinsabu f'Vilnius, filwaqt li l-Liċeo ta' Vilnius huwa n-numru wieħed.

Il-minoranzi etniċi fil-Litwanja huma permessi li jkollhom l-iskejjel tagħhom. F'Vilnius hemm 7 skejjel elementari, 8 skejjel primarji, 2 progymnasiums u 12-gymnasiums iddedikati eċċezzjonalment għal tfal tal-minoranzi fejn il-lezzjonijiet isiru bil-lingwi tal-minoranzi biss. Fl-2017, kien hemm 4,658 Pollakk u 9,274 Russu li studjaw fil-lingwi minoritarji tagħhom fil-belt.

Vilnius għandha 11-il skola vokazzjonali li jipprovdu edukazzjoni vokazzjonali.

L-Iskola Nazzjonali tal-Arti M. K. Čiurlionis hija l-unika skola tal-arti fil-Litwanja li tkopri ċ-ċiklu kollu ta' tagħlim ta' 12-il sena. Vilnius Justinas Vienožinskis Art School hija skola oħra prominenti tal-arti f'Vilnius.

Il-biċċa l-kbira tal-gradwati tal-iskola f'Vilnius aktar tard jistudjaw fl-universitajiet jew kulleġġi peress li l-Litwanja hija waħda mill-pajjiżi ewlenin fid-dinja fl-istatistika tal-OECD tal-popolazzjoni b'edukazzjoni terzjarja (57.5% ta' 25-34 sena fl-2021).

Vilnius għandha 9 skejjel internazzjonali: International School of Vilnius, Vilnius International French Lyceum, British International School of Vilnius, American International School of Vilnius, eċċ.

### Libreriji

Waħda mill-kmamar tal-qari tal-Librerija tal-Università ċentrali ta' Vilnius tas-seklu 16, imżejna fl-1803 bir-ritratti tat-12-il persuna l-aktar prominenti fl-antikità, l-arti u x-xjenza
Il-librerija ċentrali tal-muniċipalità tal-belt ta' Vilnius (il-Litwan: Vilniaus miesto savivaldybės centrinė biblioteka) topera libreriji pubbliċi f'Vilnius. Għandha 16-il librerija pubblika, li jinsabu f'anzjani differenti ta' Vilnius, waħda minnhom (Saulutė) hija ddedikata għal-letteratura tat-tfal biss. Parti kbira minn dawn il-libreriji jorganizzaw korsijiet tal-litteriżmu tal-kompjuter li huma bla ħlas. L-użu tal-libreriji pubbliċi jeħtieġ karta LIBIS (sistema ta' informazzjoni integrata tal-libreriji Litwani) b'xejn.

Martynas Mažvydas Librerija Nazzjonali tal-Litwanja (Litwan: Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka), li tinsab fi Vjal Gediminas u mwaqqfa fl-1919, hija istituzzjoni kulturali nazzjonali li tiġbor, torganizza u tippreserva l-kontenut tal-wirt kulturali bil-miktub tal-Litwanja, tiżviluppa l-ġbir ta’ dokumenti Litwani u barranin. rilevanti għar-riċerka, il-ħtiġijiet edukattivi u kulturali tal-Litwanja, u jipprovdi servizzi ta' informazzjoni tal-librerija lill-pubbliku. Mill-1 ta' Lulju 2019, il-katalgu elettroniku tiegħu għandu 1,140,708 rekord biblijografiku.

Il-Librerija Wroblewski tal-Akkademja tax-Xjenzi Litwana (Litwan: Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka) hija librerija xjentifika ta' sinifikat statali, istituzzjoni kulturali, xjentifika u edukattiva. Il-fundatur tagħha hija l-Akkademja tax-Xjenzi Litwana. Iċ-ċittadini kollha tal-Litwanja u pajjiżi barranin huma intitolati li jużaw is-servizzi tal-Librerija. Mill-1 ta' Jannar, 2015, l-istokk tal-Librerija kien jgħodd 3,733,514 volum. Fl-1 ta' Jannar, 2015, il-Librerija Wroblewski tal-Akkademja tax-Xjenzi Litwana kellha 12,274 utent irreġistrat.

Kull università u kulleġġ Litwani għandhom il-librerija tagħha stess, iddedikata għall-istudenti, professuri u alumni tagħhom. L-aktar librerija universitarja moderna notevoli hija ċ-Ċentru Nazzjonali tal-Komunikazzjoni u l-Informazzjoni Xjentifika Aċċess Miftuħ tal-Università ta' Vilnius (il-Litwan: Vilniaus universiteto bibliotekos Mokslinės komunikacijos ir informacijos centras) f’Saulėtekis Valley, li nfetaħ fl-2013 u joffri aktar minn 800 post tax-xogħol f'erja totali ta' 14,043. m2 (151,164.2 sq ft). Il-Librerija tal-Università Ċentrali ta' Vilnius, il-Librerija tal-Università Teknika ta' Vilnius Gediminas, il-Librerija tal-Università ta' Mykolas Romeris, il-Librerija tal-Università tal-Ġestjoni u l-Ekonomija tal-ISM, il-Librerija tal-Università Ewropea tal-Istudji Umanistiċi, il-Librerija tal-Università Kazimieras Simonavičius jinsabu f'dawn il-kumplessi tal-universitajiet f'Vilnius.

## Reliġjon

Il-Knisja ta' San Nikola hija l-eqdem knisja Kattolika li baqgħu ħajjin f'Vilnius u l-Litwanja, mibnija qabel l-1387
Il-Knisja ta' San Każimir, l-ewwel knisja barokka f'Vilnius, magħrufa għall-akustika eċċellenti tagħha u l-kunċerti tal-orgni ma' mużiċisti internazzjonali rinomati
Diġà fis-seklu 17 Vilnius kienet magħrufa bħala belt ta' ħafna reliġjonijiet. Fl-1600 ġie ppubblikat f’Londra l-ktieb ta' Samuel Lewkenor li jiddeskrivi l-ibliet b'universitajiet. Lewkenor isemmi li fost iċ-ċittadini ta’ Vilnius kien hemm Kattoliċi, Ortodossi, segwaċi ta' Ġwanni Kalvin u Martin Luther, Lhud u Musulmani Tatari.

Matul is-seklu 17, Vilnius kellha reputazzjoni bħala belt li ma kellha ebda rivali fl-Ewropa f'termini ta' numru ta' knejjes ta' konfessjonijiet differenti. Fl-aħħar tas-seklu, din ir-reputazzjoni ġiet ikkonfermata mix-xogħol ta' Robert Morden meqjus ħafna (u kemm-il darba reġgħet ippubblikat mill-ġdid), “Rectified Geography, or Description of the World”, li qal li l-ebda belt oħra fid-dinja ma tista' taqbeż lil Vilnius f'termini ta' in-numru ta' knejjes u tempji ta' diversi reliġjonijiet, ħlief forsi Amsterdam.

Illum, Vilnius hija s-sede tal-Arċidjoċesi Kattolika Rumana ta' Vilnius, bl-istituzzjonijiet ekkleżjastiċi ewlenin u l-Katidral Arċidjoċesan (il-Katidral ta' Vilnius) jinsabu hawn. Bosta Insara beatifikati, martri, qaddejja ta' Alla u qaddisin huma assoċjati ma' Vilna. Dawn, fost l-oħrajn, jinkludu l-martri Franġiskani ta' Vilna, il-martri Ortodossi Anthony, John and Eustathius, Saint Casimir, Josaphat Kuntsevych, Andrew Bobola, Raphael Kalinowski, Faustina Kowalska, Jurgis Matulaitis-Matulevičius.

Hemm diversi knejjes Kattoliċi Rumani attivi oħra fil-belt, flimkien ma 'monasteri żgħar magħluqa u skejjel reliġjużi. L-arkitettura tal-knisja tinkludi stili Gotiku, Rinaxximent, Barokk u Neoklassiku, u eżempji importanti ta' kull wieħed jinsabu fil-belt il-qadima. Barra minn hekk, il-Kattoliċiżmu tar-Rit tal-Lvant żamm preżenza f'Vilnius mill-Unjoni ta' Brest. Il-Bieb Basilijan, barokk, huwa parti minn monasteru ta' rit tal-Lvant.

Katidral Ortodoss tat-Theotokos, mibni fis-seklu 14 mill-Gran Duka Algirdas għar-Ruteni li għadhom kif waslu fil-kwartier Rutenju ta' Vilnius (Latin: Civitas Ruthenica)
Vilnius ilha dar għal preżenza Kristjana Ortodossa tal-Lvant mis-seklu 13 jew saħansitra 12. Monasteru Ortodoss Russu famuż ta' l-Ispirtu s-Santu, huwa ħdejn il-Bieb ta' Dawn. Il-Knisja Ortodossa ta' Santa Paraskeva fil-Belt il-Qadima hija s-sit tal-magħmudija ta' Annibal, il-bużnannu ta' Pushkin, mit-Tsar Pietru l-Kbir fl-1705. Ħafna Temmin Qadim, li ħarġu mill-Knisja Ortodossa Russa fl-1667, stabbilixxew ruħhom fil-Litwanja. Il-Knisja ta' San Mikiel u San Kostantinu nbniet fl-1913. Illum il-Kunsill Suprem ta' Dawk li jemmnu l-Qadim huwa bbażat f'Vilnius.

Diversi gruppi Protestanti u Kristjani huma rappreżentati f'Vilnius, l-aktar Luterani Evanġeliċi u Battisti.

Ir-reliġjon ta' qabel il-Kristjana tal-Litwanja, iċċentrata fuq il-forzi tan-natura personifikati minn divinitajiet bħal Perkūnas (l-alla tar-ragħad), qed tesperjenza interess dejjem jikber. Romuva waqqfet fergħa f'Vilnius fl-1991.

#### Gruppi reliġjużi f'Vilnius (ċensiment 2011)

* Kattoliku Ruman-350,797-65.5%
* Ortodossi tal-Lvant-47,827-8.9%
* Temmin Qadim-5,593-1.0%
* Luterana Evanġelika-1,594-0.3%
* Evanġeliku Riformat-1,186-0.2%
* Musulmani Sunni-798-0.2%
* Ġudaiżmu-796-0.2%
* Grieg Kattoliku-167-<0.1%
* Karaites-139-<0.1%
* Oħrajn-5,050-0.9%
* Xejn-47,655-8.9%
* Ebda tweġiba-74,029-13.8%

### Ġudaiżmu u Karaiżmu

Sinagoga Korali
Darba magħrufa bħala Yerushalayim D'Lita (il-“Ġerusalemm tal-Litwanja”), Vilnius, sa mis-seklu 18, kienet ċentru dinji għall-istudju tat-Torah, u kellha popolazzjoni Lhudija kbira. Skular ewlieni tal-Ġudaiżmu u l-Kabbala ċċentrata f’Vilnius kien il-famuż Rabbi Eliyahu Kremer, magħruf ukoll bħala l-Vilna Gaon. Il-kitbiet tiegħu għandhom influwenza sinifikanti fost il-Lhud Ortodossi sal-lum. Il-Vilna Shas, l-edizzjoni l-aktar użata tat-Talmud ġiet ippubblikata f'Vilnius fl-1886. Il-ħajja Lhudija f'Vilnius ġiet meqruda matul l-Olokawst; hemm ġebla tat-tifkira ddedikata lill-vittmi tal-ġenoċidju Nażista fiċ-ċentru tal-ex Ghetto Lhudi – issa Triq Mėsinių. Il-Mużew Statali Lhudi ta' Vilna Gaon huwa ddedikat għall-istorja tal-ħajja Lhudija Litwana. Is-sit tal-akbar sinagoga ta' Vilnius, mibnija fil-bidu tas-snin 1630 u mġarrfa mill-Ġermanja Nażista waqt l-okkupazzjoni tagħha tal-Litwanja, instab minn radar li jippenetra l-art f’Ġunju 2015, bi skavi li se jibdew fl-2016.

Il-Karaiti huma setta Lhudija li emigraw lejn il-Litwanja mill-Krimea. Għalkemm in-numru tagħhom huwa żgħir ħafna, il-Karaiti qed isiru aktar prominenti mill-indipendenza tal-Litwanja, u rrestawraw il-kenesas tagħhom (eż. il-Kenesa ta' Vilnius).

### Pellegrinaġġ

L-intern tal-Kappella tal-Bieb tal-Awn bil-pittura tal-Madonna tal-Bieb tal-Awb
Mill-Kristjanizzazzjoni tal-Litwanja fl-1387, Vilnius sar wieħed miċ-ċentri ewlenin tal-Kristjaneżmu fil-Litwanja u sit tal-pellegrinaġġ Kristjan. Iċ-Ċentru tal-Pellegrinaġġ ta' Vilnius (il-Litwan: Vilniaus piligrimų centras) jikkoordina pellegrinaġġi, jassisti fil-preparazzjoni xierqa tagħhom, u jieħu ħsieb il-kura pastorali tal-pellegrinaġġ. Ħafna postijiet f'Vilnius huma assoċjati ma' mirakli divini jew jimmarkaw avvenimenti sinifikanti għall-Kristjani. Il-Kappella tal-Bieb tal-Awn iżuru kull sena eluf ta' pellegrini Kristjani. Fil-bidu, il-bibien kienu parti mill-Ħajt difensiv ta' Vilnius, madankollu fis-seklu 16 ingħataw lill-Karmelitani, li installaw kappella fil-bibien b'pittura Kattolika prominenti tas-seklu 17 il-Madonna tal-Bieb tal-Ħobż. Il-pittura aktar tard ġiet imżejna b'tiżjin tal-fidda miksija bid-deheb u hija mdawra b’leġġenda u mirakli divini.

L-ewwel pittura tal-Ħniena Divina minn Eugeniusz Kazimirowski (1934) fis-Santwarju tal-Ħniena Divina, Vilnius
Is-Santwarju tal-Ħniena Divina huwa sit ieħor importanti tal-pellegrinaġġ, li għandu x-xbieha tal-Ħniena Divina. Vilnius saret il-post fejn twieled id-devozzjoni tal-Ħniena Divina meta Santa Fawstina bdiet il-missjoni tagħha taħt il-gwida u d-dixxerniment tad-direttur spiritwali l-ġdid tagħha, il-beatu Michał Sopoćko. Fl-1934, l-ewwel xbieha tal-Ħniena Divina ġiet miżbugħa minn Eugeniusz Kazimirowski taħt is-superviżjoni ta' Faustina Kowalska u bħalissa tinsab imdendla fis-Santwarju tal-Ħniena Divina f'Vilnius. Fis-santwarju ssir festa tal-Adorazzjoni tas-Santissimu Sagrament 24 siegħa kuljum. Id-Dar Santa Fawstina fejn kienet tgħix qabel tinsab f'V. Grybo St f'Antakalnis u hija miftuħa għall-pellegrini kuljum.

Knisja ta' San Filep u San Ġakobb ħdejn il-Pjazza Lukiškės għandha l-pittura ta' Omm Alla ta' Lukiškės, li hija gglorifikata bil-mirakli divini. L-ikona kienet miżbugħa fis-sekli 15 – 16 u hija waħda mill-eqdem monumenti tal-pittura ta' kavaletti fil-Litwanja. Ġie miġjub mill-Ġeneral tal-artillerija tal-Gran Dukat tal-Litwanja Motiejus Korvinas Gosievskis mill-Gwerra Russo-Pollakka. Mill-1684 'il quddiem bdew jiġu esperjenzati mirakli fil-Monasteru Dumnikan ta' Vilnius, relatati max-xbieha ta' Omm Alla ta' Lukiškės, li fl-1737 ġew ippubblikati fi ktieb tal-mirakli Mystical fountain (Litwan: Mistinis fontanas). L-ikona ġiet restawrata u rritornata lid-Dumnikani fl-2012.

Tliet Slaleb huwa monument prominenti f'Vilnius. Skont leġġenda diskussa tal-martri Franġiskani ta' Vilnius, ippreżentata fil-Kronika ta' Bychowiec, erbatax-il patri Franġiskani ġew mistiedna f'Vilnius minn Podolia minn Petras Goštautas. Il-patrijiet ippridkaw l-evanġelju pubblikament u denigraw lill-allat pagani Litwani. Ir-residenti tal-belt irrabjati ħarqu l-monasteru u qatlu l-erbatax-il patri. Sebgħa minnhom qatgħu rashom fuq il-Bleak Hill; is-sebgħa l-oħra ġew imsallab u jintefgħu fix-Xmara Neris jew Vilnia.

Kalvarju Verkiai, c. 1840s. Inbniet bħala sinjal ta' gratitudni għar-rebħa fit-Tieni Gwerra tat-Tramuntana
Il-Kalvarju ta' Verkiai (jew il-Kalvarju ta' Vilnius) huwa t-tieni l-eqdem kalvarju fil-Litwanja wara Žemaičių Kalvarija. Hija tinsab f'Verkiai, lokal ta' Vilnius. Il-Kalvarju nbena fl-1662–69 bħala sinjal ta' gratitudni għar-rebħa fit-Tieni Gwerra tat-Tramuntana (1655–60). Iċ-ċerimonja tal-konsagrazzjoni tal-Istazzjonijiet il-ġodda tas-Salib saret f'Pentekoste fid-9 ta' Ġunju 1669. Il-Kalvarju jinkludi 20 kappella tal-briks, seba' bieb tal-injam u wieħed tal-briks, u pont wieħed b'kappella tal-injam. It-triq tispiċċa fil-Knisja tas-Sejba tas-Salib Imqaddes. Fl-1962 il-kappelli kollha, ħlief erbgħa l-eqreb tal-knisja, ġew meqruda mill-awtoritajiet Sovjetiċi bid-dinamiti matul il-lejl. Il-Kalvarju ġie rikostruwit fl-1990–2002 u l-kappelli ġew ikkonsagrati solennement f'Pentekoste fl-2002. Pellegrinaġġi fil-Kalvarju huma organizzati regolarment mal-kleru.

Mużew tal-Wirt tal-Knisja (Litwan: Bažnytinio paveldo muziejus) jesibixxi l-eqdem u l-akbar mill-knejjes kollha tal-Gran Dukat tal-Litwanja teżor tal-Katidral ta' Vilnius u artefatti liturġiċi minn knejjes oħra tal-Arċidjoċesi Kattolika Rumana ta' Vilnius.

Vilnius hija l-unika belt fl-istati Baltiċi b’Nunzjatura Appostolika, li fiha qagħdu l-Papa Ġwanni Pawlu II u l-Papa Franġisku waqt iż-żjarat tagħhom fil-Litwanja, il-Latvja u l-Estonja.

## Parks, pjazez u ċimiterji

Tliet slaleb fil-park Kalnai
Kważi nofs Vilnius hija koperta minn żoni ħodor, bħal parks, ġonna pubbliċi u riservi naturali. Barra minn hekk, Vilnius hija dar għal bosta lagi, fejn ir-residenti u l-viżitaturi jgħumu u barbecue fis-sajf. Tletin lag u 16-il xmara jkopru 2.1% taż-żona ta' Vilnius, u xi wħud minnhom għandhom bajjiet bir-ramel.

Vingis Park, l-akbar fil-belt, ospita diversi dimostrazzjonijiet kbar matul l-ispinta tal-Litwanja lejn l-indipendenza fis-snin tmenin Sezzjonijiet tal-Maratona ta' Vilnius annwali jimxu tul mogħdijiet pubbliċi tul ix-xtut tax-Xmara Neris. Iż-żona ħadra ħdejn il-Pont l-Abjad hija żona popolari oħra biex tgawdi t-temp tajjeb, u saret ix-xena ta' diversi avvenimenti mużikali u big screen.

Pjazza Lukiškės
Pjazza tal-Katidral fil-belt il-qadima hija mdawra b'diversi siti l-aktar importanti storikament tal-belt. Pjazza Lukiškės hija l-akbar u hija mdawra b'diversi bini tal-gvern: il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin Litwan, il-Ministeru tal-Finanzi, l-Ambaxxata Pollakka, u l-Mużew tal-Vittmi tal-Ġenoċidju, fejn il-KGB ittortura u qatel bosta avversarji għall-komunista reġim. Statwa kbira ta' Lenin fiċ-ċentru tneħħiet fl-1991. Il-Pjazza tal-Belt ilha ċentru ta' fieri, ċelebrazzjonijiet u avvenimenti f'Vilnius, inkluża l-Fiera Kaziukas. Hemm imżejjen is-siġra tal-Milied tal-belt. Iċ-ċerimonji tal-Istat normalment isiru fi Pjazza Daukanto, quddiem il-Palazz Presidenzjali.

Ġnien Bernardinu (Bernardinu sodas)
Fl-20 ta' Ottubru, 2013, wara r-rikostruzzjoni, ġie inawgurat il-Ġnien Bernardinai, ħdejn it-Torri Gediminas, li qabel kien magħruf bħala Sereikiškės Park. Ġiet restawrata l-atmosfera awtentika ta' Vladislovas Štrausas mis-seklu 19. Huwa post għal kunċerti, festivals u wirjiet.

Chiune Sugihara Sakura Park ġie stabbilit fl-2001 u ġnien Ġappuniż tlesta u nfetaħ fl-2023 (it-tnejn f'Šnipiškės).

Iċ-Ċimiterju ta' Rasos, ikkonsagrat fl-1801, huwa l-post tad-difna ta' Jonas Basanavičius u firmatarji oħra tal-Att tal-Indipendenza tal-1918, flimkien mal-qalb tal-mexxej Pollakk Józef Piłsudski. Tnejn mit-tliet ċimiterji Lhud ta' Vilnius ġew meqruda mill-awtoritajiet komunisti matul l-era Sovjetika; Il-fdalijiet tal-Vilna Gaon ġew trasferiti għal dak li kien fadal. Inbena monument fuq il-post ta' l-ex ċimiterju Lhudi f'Užupis. Saru madwar 18,000 dfin fiċ-Ċimiterju Bernardino, stabbilit fl-1810; Ingħalaq fis-snin sebgħin u issa qed jiġi restawrat. Iċ-Ċimiterju ta' Antakalnis, imwaqqaf fl-1809, fih diversi monumenti lis-suldati Pollakki, Litwani, Ġermaniżi u Russi, flimkien mal-oqbra ta' dawk li mietu waqt l-avvenimenti ta' Jannar.

## Turiżmu

Turisti fil-Belt il-Qadima ta' Vilnius
Ir-Repubblika ta' Užupis, mikronazzjoni f'Vilnius li jżuruha spiss it-turisti, hija mimlija kultura u arti tal-Boemja.
Skont id-dejta miġbura mid-Dipartiment tal-Istatistika Litwan, total ta' 1,200,858 viżitatur kienu mikrija kmamar f'postijiet ta' akkomodazzjoni f'Vilnius fejn qattgħu total ta' 2,212,109 lejl fl-2018. Meta mqabbel mal-istatistika tal-2017, in-numru ta' mistednin kiber bi 12 % u 11% rispettivament.

Fl-2018 81% tal-viżitaturi kollha li qagħdu f'Vilnius kienu barranin (970,577), li huwa 11% aktar mis-sena ta' qabel. Ħafna mill-viżitaturi barranin ġew mill-Belarus (102,915), il-Ġermanja (101,999), il-Polonja (99,386), ir-Russja (90,388) u l-Latvja (61,829). Mistednin minn dawn il-pajjiżi ammontaw għal 47% tal-mistednin barranin kollha, li jikru kmamar f'postijiet ta' akkomodazzjoni f'Vilnius. B'mod sħiħ, 230,281 Litwan (19 % tal-mistednin kollha) kienu f'postijiet ta' akkomodazzjoni ta' Vilnius matul l-2018 (li hija 18 % aktar mill-2017).

Skont Stħarriġ tal-Viżitaturi ta' Vilnius tal-2018, 48 % tat-turisti żaru Vilnius għall-ewwel darba, 85 % tat-turisti ppjanaw il-vjaġġ waħedhom u 15 % vvjaġġaw ma' aġenziji tal-ivvjaġġar. Skont l-istess stħarriġ, 40% tat-turisti speċifikaw li ddeċidew li jżuru Vilnius sabiex jitgħallmu dwar l-istorja u l-wirt tal-belt; madankollu, 23% tat-turisti ppjanaw ukoll vjaġġi lejn żoni oħra tal-Litwanja (eż., Trakai, Kaunas, Druskininkai, Šiauliai, eċċ.). Bosta Bjelorussi (madwar 200,000 li jingħataw viża għall-ivvjaġġar kull sena) qed jaslu għax-xiri fiċ-ċentri tax-xiri tal-belt u malli jitilqu jippreżentaw anke rċevuti twal ta' nofs metru lid-dwana.

Fl-2018, iċ-Ċentri ta' Informazzjoni Turistika ta' Vilnius żaru total ta' 119,136 viżitatur (95,932 barrani u 23,204 Litwan), żieda ta' 5% meta mqabbla mal-istatistika tal-2017. Fl-2017, iċ-ċentri żaru 113,818 viżitatur (97,072 barrani u 16,746 Litwan).

L-aħjar servizzi turistiċi f'Vilnius huma l-kwalità tas-servizzi tar-ristoranti (kafè), attrazzjonijiet tal-belt il-qadima, servizzi ta' lukandi (jew postijiet oħra ta' akkomodazzjoni), vjaġġi lejn Trakai, parks (żoni ħodor), konnessjoni mal-Ajruport ta' Vilnius, ikel f'lukandi, ristoranti , kafetteriji.

Vilnius hija waħda mill-ftit bliet kapitali Ewropej li jippermettu ballooning bl-arja sħuna mill-belt bi kważi 1,000 vjaġġ imwettqa fl-2022.

Fil-Barometru tal-Ispejjeż tal-Belt 2019, Vilnius ġiet ikklassifikata bħala n-numru wieħed fost il-kapitali Ewropej talli offra l-aħjar valur lill-viżitaturi.

Il-Palazz tal-Kunċerti u l-sport ta' Vilnius, oriġinarjament mibni mill-awtoritajiet Sovjetiċi fuq il-post ta' ċimiterju Lhudi, huwa mistenni li fl-2022 jiġi trasformat fiċ-ċentru tal-konvenzjonijiet ewlieni fl-istati Baltiċi. Il-proġett huwa kontroversjali.

#### Lukandi

Grand Hotel Kempinski Vilnius
Il-Litwanja hija membru tal-Unjoni Ewropea tal-Hotelstars, li tipprovdi klassifikazzjoni tal-lukandi armonizzata bi kriterji u proċeduri komuni fil-pajjiżi parteċipanti. Vilnius għandha sitt lukandi ta' 5 stilel, kollha jinsabu fil-Belt il-Qadima ta' Vilnius. Hemm ukoll 27 lukanda ta' 4 stilel. Il-Grand Hotel Kempinski Vilnius, b'veduta diretta tal-Pjazza tal-Katidral, hija meqjusa bħala l-aktar lukanda lussuża f'Vilnius u toffri kmamar presidenzjali għal madwar €3,000 kull lejl (aktar minn tliet darbiet il-medja tas-salarju nett fix-xahar f'Vilnius) u spiss tkun magħżula mill-kapijiet tal-istat, stilel tal-films, mużiċisti famużi u ċelebritajiet oħra waqt iż-żjarat tagħhom fil-Litwanja.

Fl-2019, Vilnius kellha 82 lukanda, 8 motels u 40 faċilità ta' akkomodazzjoni oħra b'6,822 kamra u 15,248 sodda. L-ogħla okkupazzjoni tal-kmamar tal-lukanda kienet f'Awwissu u l-inqas fi Frar.

Skont stħarriġ tal-viżitaturi ta' Vilnius tal-2018, 44 % tal-viżitaturi f’Vilnius qagħdu f'lukandi ta' medda medja (3–4 stilel), 12 % qagħdu f'lukandi standard jew ekonomiċi (1–2 stilel) u 11 % qagħdu f'lukandi lussużi ta' 5 stilel lukandi.

## Sports

Siemens Arena
Maratona ta' Vilnius fl-2015
It-tournament CEV Beach Volley Nations Cup tal-2024 sar fid-Distrett tan-Negozju Ċentrali ta' Vilnius
Diversi timijiet tal-baskitbol huma bbażati fil-belt: BC Wolves, li bdew jikkompetu fl-istaġun 2022–23 tal-Litwanian Basketball League (LKL) u l-akbar wieħed huwa BC Rytas, li jipparteċipa fiċ-Champions League internazzjonali tal-Basketball (BCL) u l-LKL, li rebħet it-Tazza ULEB (predeċessur tal-EuroCup) fl-2005 u l-EuroCup fl-2009. L-arena tad-dar tagħha hija l-Lietuvos Rytas Arena b'2,500 siġġu; il-logħbiet Ewropej kollha u logħbiet domestiċi importanti jintlagħbu fl-Avia Solutions Group Arena ta' 10,000 siġġu.

Vilnius għandha wkoll diversi timijiet tal-futbol. FK Žalgiris huwa t-tim ewlieni tal-futbol. Il-klabb jilgħab fl-LFF Stadium f'Vilnius (kapaċità 5,067). Il-kostruzzjoni tal-Istadium Nazzjonali multifunzjonali tal-Litwanja ilha għaddejja f'Šeškinė mill-1987.

Mill-2022, is-SEB Arena li għadha kif ġiet estiża, li fiha 28 courts tat-tennis, hija l-akbar kumpless tat-tennis fl-Ewropa ċentrali u d-dar tat-timijiet Litwani tat-tennis u l-isquash. Huwa wkoll il-post għat-tournaments tat-tennis ta' Vilnius Open u Vitas Gerulaitis Cup, parti mill-ATP Challenger Tour.

Iċ-champions Olimpiċi fl-għawm Lina Kačiušytė u Robertas Žulpa huma minn Vilnius. Hemm diversi pixxini pubbliċi f'Vilnius b'Lazdynai Swimming Pool hija l-unika pixxina ta' daqs Olimpiku tal-belt.

Il-belt hija d-dar tal-Assoċjazzjoni Bandy Litwana, Federazzjoni tal-Badminton, Federazzjoni tal-Isport tal-Kanoeing, Assoċjazzjoni tal-Baseball, Federazzjoni tal-Biathlon, Unjoni tal-Baħħara, Federazzjoni tal-Futbol, ​​Federazzjoni taċ-Ċnut, Federazzjoni tal-Isport taċ-Ċikliżmu, Federazzjoni tal-Qaws, Federazzjoni tal-Atletika, Federazzjoni tal-Hockey tas-Silġ, Federazzjoni tal-Baskitbol, ​​Curling Federazzjoni, Federazzjoni tal-Qdif, Federazzjoni tal-Lotta, Assoċjazzjoni tal-Iskejzjar tal-Veloċità, Federazzjoni tal-Ġinnastika, Unjoni Ekwestri, Federazzjoni Moderna tal-Pentathlon, Unjoni tal-Isparar, Federazzjoni tat-Triathlon, Federazzjoni tal-Volleyball, Unjoni tat-Tennis, Federazzjoni tat-Taekwondo, Federazzjoni tal-Weightlifting, Assoċjazzjoni tat-Table Tennis, Assoċjazzjoni tal-Iskijjar, Federazzjoni tar-Rugby, Federazzjoni tal-Għawm.

Il-Maratona ta' Vilnius hija maratona internazzjonali b'eluf ta' parteċipanti kull sena.

Vilnius kienet waħda mill-ibliet ospitanti għat-Tazza tad-Dinja tal-Futsal tal-FIFA 2021.

## Trasport

Daħla ewlenija ta' l-Ajruport Internazzjonali ta' Vilnius
In-navigabbiltà tax-xmara Neris hija limitata ħafna u ma jeżistux rotot regolari tal-ilma, għalkemm kienet użata għan-navigazzjoni fil-passat. Ix-xmara titla 'fil-Belarus, tgħaqqad Vilnius u Kernavė, u ssir tributarju tax-xmara Nemunas f'Kaunas.

L-Ajruport ta' Vilnius huwa l-akbar ajruport fil-Litwanja b'madwar 50 destinazzjoni lejn 25 pajjiż. L-ajruport jinsab biss 5 km (3.1 mi) miċ-ċentru tal-belt u għandu konnessjoni ferrovjarja diretta mal-istazzjon tal-ferrovija ta' Vilnius.

L-istazzjon tal-ferrovija ta' Vilnius huwa hub importanti li jservi konnessjonijiet diretti tal-passiġġieri għal Minsk, Karaliaučius, Moska u San Pietruburgu kif ukoll huwa punt ta' tranżitu tal-Kuritur IX Pan-Ewropew.

Vilnius hija l-punt tat-tluq tal-awtostrada A1 li tgħaddi mal-Litwanja u tgħaqqad it-tliet bliet ewlenin (Vilnius, Kaunas u Klaipėda) u hija parti mir-rotta Ewropea E85. L-awtostrada A2, li tgħaqqad Vilnius ma' Panevėžys, hija parti mill-E272. Awtostradi oħra li jibdew f'Vilnius jinkludu A3, A4, A14, A15, A16. Il-bypass tan-Nofsinhar ta' Vilnius hija t-triq A19.

### Trasport pubbliku

In-netwerk tal-karozzi tal-linja u n-netwerk tat-trolleybus huma mmexxija minn Vilniaus viešasis transportas. Hemm aktar minn 60 xarabank, 18-il trolleybus, 6 xarabank rapidu u rotta waħda bil-lejl. In-netwerk tat-trolleybus huwa wieħed mill-aktar estensivi fl-Ewropa. Aktar minn 250 xarabank u 260 trolleybuses jittrasportaw madwar 500,000 passiġġier kull jum tax-xogħol. L-ewwel rotot regolari tal-karozzi tal-linja ġew stabbiliti fl-1926, u l-ewwel trolleybuses ġew introdotti fl-1956.

Fl-aħħar tal-2007, ġiet introdotta sistema elettronika ġdida ta' biljetti ta' kull xahar. Kien possibbli li tinxtara karta elettronika fil-ħwienet u fl-istands tal-gazzetti u tiġi kkreditata b’ammont xieraq ta’ flus. Il-karti tal-biljetti elettroniċi ta' kull xahar jistgħu jinxtraw darba u jiġu kkreditati b'ammont xieraq ta' flus b'diversi modi inkluż l-Internet. Biljetti ta' kull xahar tal-karta preċedenti kienu jintużaw sa Awwissu 2008.

Is-sistema tal-biljetti reġgħet inbidlet mill-15 ta' Awwissu, 2012. L-E-Cards ġew sostitwiti minn Vilnius Citizen Cards ("Vilniečio Kortelė"). Issa huwa possibbli li tixtri karta jew tibdel waħda qadima fl-istands tal-gazzetti u tkun ikkreditata b'ammont xieraq ta' flus jew tip partikolari ta' biljett. Biljetti ta' vjaġġ wieħed ġew sostitwiti b’biljetti ta' 30 u 60 minuta.

Is-sistema tat-trasport pubbliku hija ddominata mill-karozzi tal-linja Volvo u Mercedes-Benz b'art baxx kif ukoll trolleybuses Solaris. Hemm ukoll ħafna vetturi tradizzjonali Škoda, mibnija fir-Repubblika Ċeka, li għadhom fis-servizz, u ħafna minn dawn ġew irranġati b'mod estensiv internament. Dan huwa riżultat ta' titjib kbir li beda fl-2003 meta nxtraw l-ewwel karozzi tal-linja Mercedes-Benz ġodda fjamanti. Fl-2004, ġie ffirmat kuntratt ma' Volvo Buses biex jinxtraw 90 xarabank 7700 ġdida fjamanta matul it-tliet snin ta' wara.

Tramm elettriku u sistema tal-metro permezz tal-belt ġew proposti fis-snin 2000. Madankollu, l-ebda waħda ma għamlet progress lil hinn mill-ippjanar inizjali. Fl-2018, is-Seimas tar-Repubblika tal-Litwanja approva proġett ġdid tal-metro bil-qbil tal-president.

Fl-2014, ġiet imnedija app mobbli b'biljetti tat-trasport pubbliku fuq smartphones.

Fl-2017, Vilnius bdiet l-akbar titjib storikament tas-servizzi tal-karozzi tal-linja tagħha billi xtrat 250 xarabank ġdida b'art baxx. Dan irriżulta f'60% tal-karozzi tal-linja pubbliċi jkunu ġodda fjamanti sa nofs l-2018, u ppermetta lill-passiġġieri tagħha jużaw teknoloġiji moderni bħal Wi-Fi b'xejn u jiċċarġjaw l-apparat elettroniku tagħhom waqt li jkunu qed jivvjaġġaw. Fil-5 ta' Settembru, 2017, ġew ippreżentati 50 karozza tal-linja Isuzu ġdida u karozzi tal-linja Scania artikolati ġew imwiegħda fil-futur qrib ħafna. Il-Muniċipalità tal-Belt ta' Vilnius organizzat ukoll konkors għal 41 trolleybus ġdid u r-rebbieħ tagħha Solaris impenjat ruħha li twassal it-trolleybuses kollha sal-ħarifa tal-2018, li għandhom ukoll il-Wi-Fi u l-karatteristiċi tal-iċċarġjar b'xejn. Fit-13 ta' Novembru, il-Muniċipalità tal-Belt ta' Vilnius iffirmat kuntratt ma' Solaris għall-150 karozza tal-linja Solaris Urbino li fadal tal-aħħar ġenerazzjoni IV (100 standard u 50 artikolati), ukoll bil-iċċarġjar Wi-Fi u USB b'xejn. Fl-20 ta' Settembru 2019, ġew ippreżentati ħames autobus Karsan Jest Electric kollha elettriċi, li jservu d-89 rotta fi toroq dojoq.

Mill-2017, biljett ta' 30 minuta jiswa 0.65 ewro, biljett ta' 60 minuta jiswa 0.90 ewro, u biljett wieħed mixtri abbord jiswa 1.00 ewro. Hemm tipi oħra ta' biljetti, kemm għal żmien qasir kif ukoll għal żmien twil. Hemm diversi skontijiet għal studenti, studenti u anzjani.

* Solaris Urbino 18 bus and Škoda 26Tr Solaris trolleybuses fl-Vilnius
* Roti oranġjo, disponibbli għall-kiri
* Stazzjon tal-ferrovija ta' Vilnius

## Kura tas-saħħa

Dar li fiha twaqqfet is-Soċjetà Medika ta' Vilnius fl-1805
Bini li fih ġie stabbilit l-ewwel sptar tat-tagħlim (klinika) f'Vilnius
Il-Vilnians ħadu ħsieb l-indafa u s-saħħa b'mod responsabbli diġà fi żmien il-Gran Dukat tal-Litwanja peress li l-belt kellha kmamar tal-banju pubbliċi u kwart tad-djar f'Vilnius kellhom djar tal-banju individwali, ukoll kważi nofs id-djar kellhom distilleriji tal-alkoħol. Fl-1518, it-tabib tal-mediċina u l-kanonku Martynas Dušnickis stabbilixxa l-ewwel špitolė (Malti: spital) f'Vilnius, li kienet l-ewwel istituzzjoni bħal sptar fil-Litwanja u kkura nies li ma setgħux jieħdu ħsiebhom infushom minħabba l-kundizzjoni tas-saħħa tagħhom, l-età. , u l-faqar.

Il-Fratellanza ta' San Rok żammet sptarijiet u xelters primittivi (špitolė) għall-morda u l-persuni b'diżabilità f'Vilnius mill-1708 sal-1799, għalkemm mhux magħruf jekk l-aħwa kellhomx xi tip ta' edukazzjoni medika, huwa magħruf li l-aħwa impjegaw paramediċi, tobba, u kirurgi, inklużi infermiera nisa li setgħu jieħdu ħsieb il-pazjenti nisa tagħhom, u numru sinifikanti tal-pazjenti tagħha kellhom mard trażmess sesswalment. Sptarijiet Kattoliċi oħra rrifjutaw li jittrattaw pazjenti bħal dawn. Ukoll, il-fratellanza kenniet nisa tqal u t-tfal abbandunati tagħhom, pazjenti oħra li fittxew għajnuna għal ġrieħi, tuberkulosi, rewmatiżmu, artrite, eċċ.

Fl-1805, is-Soċjetà Medika ta' Vilnius twaqqfet fuq inizjattiva ta' Joseph Frank (iben Johann Peter Frank), li kienet l-ewwel soċjetà ta' dan it-tip fl-Ewropa tal-Lvant u sal-lum tgħaqqad tobba u professuri tal-mediċina f’Vilnius. Fl-istess sena, is-soċjetà waqqfet sptar tat-tagħlim (klinika) taħt il-Fakultà tal-Mediċina tal-Università ta' Vilnius.

Fl-1918–1941, is-Soċjetà tal-Għajnuna Sanitarja Litwana operat f'Vilnius.

Il-Ministeru tas-Saħħa jinsab f'Vilnius u huwa responsabbli għall-kura tas-saħħa fil-Litwanja. Il-Vilnians għandhom iħallsu l-assigurazzjoni tas-saħħa obbligatorja (6.98% tas-salarju), li hija rregolata mill-Fond Territorjali tal-Assigurazzjoni tas-Saħħa ta' Vilnius u tiggarantixxi kura tas-saħħa b'xejn lil kull persuna assigurata, madankollu xi residenti huma eżentati minn din it-taxxa (eż., persuni b'diżabilità, tfal, studenti full-time, eċċ.).

L-Isptar Universitarju ta' Vilnius Santaros Klinikos u l-Isptar Kliniku tal-Belt ta' Vilnius huma l-isptarijiet primarji f'Vilnius. Hemm ukoll tmien polikliniċi, iċ-Ċentru Mediku tal-Ministeru tal-Intern, u numru ta 'faċilitajiet privati ​​għall-kura tas-saħħa fil-belt.

## Midja

Il-paġna tat-titolu ta' Kurier Litewski (1760, Vilnius)
L-ewwel gazzetta perjodika Litwana (kull ġimgħa) Kurier Litewski ġiet ippubblikata f'Vilnius mill-1760 sal-1763. Vilnius hija dar għal bosta gazzetti, rivisti u pubblikazzjonijiet inklużi Lietuvos rytas, Lietuvos žinios, Verslo žinios, Respublika, Valstiečių laikraštis, Mokesčių žinios, Aktualijos, 15min, Vilniaus diena, Vilniaus Krašidas, Lietuvos adas, Lietuvos avidas, Bernardių, Lietuvos žinios, Valstiečių laikraštis. lt, Russu Litovskij kurjer, Pollakk Tygodnik Wileńszczyzny.

It-Torri tat-TV ta' Vilnius jinsab fil-mikrodistrett ta' Karoliniškės u jittrasmetti sinjali tat-televiżjoni lil Vilnius kollu. L-aktar netwerks li dehru fil-Litwanja għandhom kwartjieri ġenerali f'Vilnius inklużi LRT televizija, TV3, LNK, BTV, LRT Plius, LRT Lituanica, TV6, Lietuvos rytas TV, TV1, TV8, Sport1, Liuks!, Info TV
L-ewwel stazzjon tar-radju stazzjonarju f'Vilnius Rozgłośnia Wileńska tnieda fil-mikrodistrett ta' Žvėrynas fit-28 ta' Novembru 1927, iżda aktar tard ġie mċaqlaq għall-Vjal Gediminas tal-lum fl-1935. M-1, l-ewwel stazzjon tar-radju kummerċjali fil-Litwanja, beda xxandar minn Vilnius f' 1989. Bosta stazzjonijiet tar-radju oħra tal-Litwanja jew tal-lingwi barranin ixandru wkoll minn Vilnius, ħafna minnhom sinjali ġejjin mit-Torri tat-TV ta' Vilnius jew mid-Dar tal-Istampa ta' Vilnius.

L-Unjoni Litwana tal-Ġurnalisti (il-Litwan: Lietuvos žurnalistų sąjunga) u s-Soċjetà Litwana tal-Ġurnalisti (il-Litwan: Lietuvos žurnalistų draugija) għandhom kwartjieri ġenerali f'Vilnius.

## Bliet tewmin – sister cities

Vilnius hija ġemellata ma':

* Aalborg, Danimarka
* Almaty, Każakstan
* Astana, Każakstan
* Chicago, Stati Uniti
* Dnipro, Ukrajna
* Donetsk, Ukrajna
* Duisburg, Ġermanja
* Erfurt, Ġermanja
* Gdańsk, Polonja (1998)
* Guangzhou, Ċina
* Joensuu, Finlandja
* Kyiv, Ukrajna
* Krakow, Polonja
* Łódź, Polonja
* Madison, Stati Uniti
* Pavia, Italja
* Reykjavík, Iżlanda
* Riga, Latvja
* Salzburg, Awstrija
* Taipei, Tajwan
* Tallinn, Estonja
* Tbilisi, Ġeorġja
* Varsavja, Polonja

## Gallerija

* Belt il-Qadima ta' Vilnius
* Il-Katidral ta' Vilnius u l-kampnar tiegħu
* Torri ta' Gediminas
* Distrett tan-Negozju Ċentrali ta' Vilnius
* Palazz Presidenzjali
* Palazz Presidenzjali
* Knisja ta' Santa Tereża u Bieb tal-Ħobż
* Pjazza tal-Belt
* It-Torri ta' Gediminas, il-Knisja ta' Sant'Anna, il-Bieb tal-Ħin, Triq Pilies, Šnipiškės u l-Palazz Presidenzjali Litwan
* Parque Vingis Park (Parkas Vingio), Vilnius
* Knisja ta' Sant'Anna ta' Józef Czechowicz (1874)
* Intern, tħares lejn l-artal maġġur tal-Knisja ta' Sant'Anna

## Referenzi

## Ħoloq esterni

* www.vilnius.lt
* Storja ta' Vilnius