# Ġeroglifiċi Eġizzjani

Ġeroglifiċi fuq it-tempju ta' Kom Ombo
**Ġeroglifiku** hu karattru tal-eqdem kitba Eġizzjana.

Il-kitba ġeroglifika Eġizzjana hi figurattiva: il-karattri li jagħmluha jirrappreżentaw oġġetti varji, — naturali jew magħmulin mill-bniedem — bħal pjanti, xbihat ta' allat, bnedmin u annimali .... L-eġittoloġi tradizzjonalment jiddistingwu tliet kategoriji ta' karattri: Il-karattri-kliem (jew *ideogrammi*), li jfissru oġġett jew, permezz tal-metonimija, azzjoni, il-karattri fonetiċi (jew *fonogrammi*), li jikkorrispondu għal konsonanti waħda jew sensiela ta' konsonanti  ; id-*determinattivi*, karattri "siekta" li jindikaw il-qasam lessikali li tappartieni għalih il-kelma.

Il-kitba ġeroglifika dehret fl-aħħar tar-raba' millenju qabel l-epoka tagħna fl-Eġittu l-Għoli (fin-nofsinhar tal-pajjiż) u ntużat sal-epoka Rumana, jiġifieri għal aktar minn tlett elef sena. L-għarfien tal-ġeroglifiċi ntilef meta l-imperatur Teodożju I għalaq il-postijiet ta' qima pagana madwar it-380, u kien meħtieġ il-ġenju ta' Jean-François Champollion wara l-iskoperta tal-iStele ta' Rosetta biex jikser, wara erbatax-il seklu, dak li kien qiesu "siġill fuq fomm id-deżert" .

## Etimoloġija

Il-kelma *ġeroglifiku* ġejja mill-Grieg ἱερογλύφος / *jeroglufos*, iffurmata minn ἱερός/ *jeros* ("imqaddes") u γλύφειν/ *glufein" ("tnaqqix").*

Fl-epoka Greko-Ruman, kienet tfisser "wieħed li jonqox il-ġeroglifiċi" u mhux il-ġeroglifiċi nfushom, li huma τὰ ἱερογλυφικά (γράμματα)/ *tà jeroglyfiká (grámmata)*, jiġifieri "il-karattri mqaddsa imnaqqxin" fuq il-monumenti (stele, tempji u oqbra). Fl-aħħar, saret bidla fit-tifsira, il-kelma *ġeroglifiċi* spiċċat biex tfisser il-karattri ġeroglifiċi stess.

L-Eġizzjani nfushom kienu jsejħu l-kitba *medu-netjer* ("kelma divina") li fit-traskrizzjoni hi *mdw nṯr* :

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |

It-terminu *ġeroglifiċi* illum twessa' fit-tifsira tiegħu u sar jintuża għal kitba oħra li tuża l-istess prinċipju logografiku bħall-Eġizzjan. Hekk, wieħed jgħid *ġeroglifiċi Ħittiti* jew *ġeroglifiċi Maja*. Min-naħa l-oħra ma nistgħux insejħu l-karattri Ċiniżi ġeroglifiċi (dawn huma sinogrammi). Ġeroglifiċi bħas-sinogrammmi jappartienu għal-grupp iżjed vast ta' logogrammi (li m'għandniex inħalltuh ma l-logotipi, simboli speċifiċi għal intrapriża jew prodott.)

## Storja u evoluzzjoni

 L-aħħar iskrizzjoni ġeroglifika magħrufa, Bieb ta' Adrijanu ġo Philae
Il-kitba ġeroglifika insibuha mir-raba' millenju QK: l-iskrizzjoni l-aktar antika ġiet skoperta fl-1992 fuq qabar fis-sit antik ta' Abydos, u tmur lura għas-snin 3250/3200 QK, jiġifieri fl-istess ħin meta dehru l-karattri kunejformi fil- Mesopotamja. Kienet tintuża għal aktar minn 3000 sena: l-aħħar iskrizzjoni magħrufa s'issa għandha d-data tal-24 ta' Awissu 394, u tinsab fil-tempju ta' Philae .

Mill-Imperu Antik Eġizzjan 'l hawn, l-Eġizzjan ġeroglifiku kien sistema ta' kitba li fiha kien hemm imħallta l-ideogrammi, karattri tal-konsonanti (unilitteri, bilitteri u anki trilitteri) u d-determinattivi (ara iżed 'l isfel). Mit-tmintax id-dinastija Eġizzjana 'l hawn, l-iskribi kienu jużaw ċertu numru ta' karattri bilitterali bħala sillabarji (*sȝ, bȝ, kȝ* eċċ. ) biex jittraskrivu l-ismijiet semitiċi jew ta' nisel semitiku, iżda l-kitba msejħa sillabika ma ġietx minn dan il-qasam.

Kienet x'kienet il-funzjoni tagħhom, il-karattri kienu dejjem figurattivi: kienu jirrappreżentaw xi ħaġa tanġibbli, ta' spiss tingħaraf faċilment, anke minn xi ħadd li ma jkunx jaf it-tifsira tal-karattru. Fil-fatt, fid-disinn tal-ġeroglifiċi, l-Eġizzjani ħadu l-ispirazzjonu minn madwarhom: oġġetti ta' ħajja ta' kuljum, annimali, pjanti, partijiet tal-ġisem. Matul l-epoka tal-Imperu Antik, l-Imperu Nofsani u l-Imperu l-Ġdid kien hemm madwar seba' mitt karattru ġeroglifiku, waqt li fl-epoka Greko-Rumana, kien hemm aktar minn sitt elef.

Il ġeroglifiċi kienu minquxin fuq il-ġebel jew fil-każ tal-kitba jeratika, imħażżin bil-kalami u l-linka fuq materjal inqas durevoli.

L-użu ta' ġeroglifiċi minquxin deher qabel il-Ċiviltà Fargħunija, u hekk m'għandux x'jaqsam mal-ħtiġijiet amministrattivi ta' stat fil-formazzjoni tiegħu. Kien limitat għal oqsma fejn l-estetika u/jew il-valur ta' kliem maġiku kienu importanti: formoli ta' offerti, affreski funerarji, testi reliġjużi, iskrizzjonijiet uffiċjali. Il-kitba kienet għall-ewwel tikkonsisti f’isktrizzjonijiet qosra – titli li jirreferu għal sovran, battalja, kwantità, imbagħad madwar l-2700 QK, matul il-renju tal-Fargħun Netjerikhet notevoli għall-iżvilupp tal-funzjonijiet reliġjużi u r-riti funerarji, bdew jiżviluppaw frażi mibnija li nsibu l-iżjed fil-piramidi.

Ħajt tat-Tempju ta' Ombo Kom
Wara ż-żmien li ħadet is-sistema ta' kitba tat-tip ġeroglifiku biex tiżviluppa, nistgħu niddistingwu erba' fażijiet ta' evoluzzjoni (u ta' semplifikazzjoni progressiva) ta' din il-kitba: wara l-fażi ġeroglifika, tiġi l-fażi tal-ġeroglifiċi linjari, imbagħad tiġi dik tal-kitba jeratika, imbagħad tmiss dik tal- kitba demotika, u fl-aħħar jiġi l-Koptiku, bħala l-aħħar pass tal-proċess ta' astrazzjoni u semplifikazzjoni.

L-ewwel semplifikazzjoni tas-sistema ta' kitba Eġizzjana li jiddistingwu l-Eġittoloġi, hi dik tal-ġeroglifiċi linjari. Dawn żammew l-aspett figurattiv tal-ġeroglifiċi minquxin, iżda huma mpinġijin b'inqas reqqa minn dawk tal-aħħar. Il-ġeroglifiċi linjari huma l-ewwel pass lejn l-astrazzjoni ta' din is-sistema ta' rappreżentazzjoni. Kienu jpinġuhom fuq is-sarkofagi tal-injam u l-papiri tal-"kotba tal-mejtin".

Il-kitba jeratika jew saċerdotali, it-tielet stadju tal-evoluzzjoni tas-sistema ta' kitba Eġizzjana, hi l-forma kursiva tagħha u kienet ristretta għal dokumenti amministrattivi u dokumenti privati. Kienu jiktbuha bil-pinzell fuq l-ostraka (biċċiet tal-fuħħar jew ġebla tal-franka), twavel żgħar tal-injam jew, aktar rari fuq il-papiru u l-parċmina, li kienu jqumu ħafna iżjed.

Mill-epoka Sajitika (is-sittax-il dinastija Eġizzjana), il-jerartika kienet parzjalment sostitwita minn kursiva ġdida, id-demotika jew tal-poplu. Din hi semplifikazzjoni estrema tal-jeratika, riżervata għall-atti amministrattivi u dokumenti tal-ħajja ta' kuljum u għalhekk issemiet "popolari". Il-jeratika ma baqgħitx tintuża ħlief biex jinkitbu xi testi saċerdotali jew reliġjużi, flimkien mal-ġeroglafiċi u għalhekk ħadet l-isem "saċerdotali." Fl-epoka Tolemajka, il-Grieg beda aktar u aktar jintuża bħala l-lingwa amministrattiva: minn 146 QK il-kuntratti miktubin biss bid-demotika kienu tilfu kull valur legali[Referenza meħtieġa].

Finalment, il-Koptiku kien l-aħħar fażi tal-lingwa u tal-kitba Eġizzjana. Dan għadu jintuża sal-lum, imma biss bħala lingwa liturgika. Jinkiteb permezz tal-alfabett Grieg li ġew miżjudin miegħu seba' karattri demotiċi għall-ħsejjes li mhumiex fil-Grieg.

Il-kitba Eġizzjana m'għadhiex tintuża illum biex tinkiteb xi lingwa. Madankollu, skont xi riċerkaturi, kienet hi, permezz tal-proto-Sinajitiku, li welldet l-alfabett Feniċju, li minn naħa tiegħu nissel l-alfabett Lhudi, Aramajk u Grieg, u minn tal-aħħar ħargu l-karattri Latini u Ċirilliċi.

## Is-sistema ta' kitba

Riproduzzjoni tal-istele ta' Rosetta
Il-ġeroglifiċi huma kollha, jew kważi kollha, figurattivi: dawn jirrappreżentaw elementi veri jew immaġinarji, xi kultant stilizzati u semplifikati, iżda fil-parti l-kbira, jintgħarfu perfettament.

Jean-François Champollion, id-deċifratur tal-ġeroglafiċi, meqjus bħala missier l-Eġittoloġija ddefinixxa s-sistema ġeroglifika hekk:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Din hi sistema kumplessa, kitba li hi fl-istess ħin figurattiva, simbolika, u fonetika, fl-istess test, fl-istess frażi, u għandi ngħid kważi fl-istess kelma.. |  |

Fil-fatt, l-istess karattru jista' jiġi interpretat b'modi differenti skont il-kuntest: bħala fonogramma (qari fonetiku), bħala ideogramma jew bħala determinattiv (qari semantiku). Se naraw iktar tard li l-karattri determinattivi, li ma jinqarawx, jgħinu fil-qari billi "jiddeterminaw" il-qasam lessikali li l-kelma tappartieni għalih. Għalhekk, il-karattru determinattiv ta' "raġel bilqiegħda" (A1 fil-lista totali tal-ġeroglifiċi skond il-klassifikazzjoni ta' Gardiner) jakkumpanja l-kliem li juru l-funzjoni ("viżier", "qassis"), il-professjoni ("bennej"), l-etniċità ("Ażjatiku", "Eġizzjan", "Libjan", "Nubjan ") jew rabta tal-familja ("missier", "iben", "ħu").

Fis-sezzjonijiet li ġejjin, il-ġeroglafiċi se jiġu traslitterati, jiġifieri jerġgħu jiġu traskritti permezz ta' simboli ta' sistema oħra.

### Qari fonetiku

Fil-qari fonetiku wieħed jaqra l-karattru independentament mit-tifsira tiegħu, skont il-prinċipju ta' rebus. Il-fonogrammi huma ffurmati jew minn konsonanti (karattri msejħin "mono-" jew unilitteri"), żewġ karattri (karattri "bilitteri") jew tlieta (karattri "trilitteri"). L-erbgħa u għoxrin karattru unilitteru jagħmlu il-psewdo-alfabett ġeroglifiku (ara hawn taħt).

Il-kitba ġeroglifika tixbaħ lil abġad: il-vokali ma jinkitbux, differenti mill-kunejformi pereżempju. Hi kitba difettuża (*scriptio defectiva*).

Mela, il-ġeroglifiku li jirrappreżenta papra jinqara "sȝ", għax dawn kienu l-konsonanti tal-kelma għal dan l-annimal. Fl-istess ħin wieħed juża l-karattru ta' papra mingħajr l-ebda konnessjoni mal-annimal biex jirrappreżenta l-fonemi "s" u "ȝ" wara xulxin (independament mill-vokali li jistgħu jakkumpanjaw dawn il-konsonanti) u hekk jikteb kliem bħal "sȝ", (iben) jew, b'żieda ta' karattri li nagħtu dettalji dawrhom iktar tard, "sȝw", (għases), "sȝṯ.w" (terra ferma).

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | : il-karattru *sȝ* ; |

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 | : l-istess karattru użat waħdu (is-sens tal-linja vertikali żgħira jiġi spjegat aktar tard) li jfisser "papra" jew ma' determinattiv addattat, "iben", żewġ kelmiet bl-istess konsonanti; |

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |

 | : Il-karattru *sȝ* ġewwa l-kelam *sȝw*, (għases) u fi |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |

 |

 | : *sȝṯ.w*, (terra ferma). |

#### L-"alfabett" ġeroglifiku

Għal xi karattri, il-prinċipju ta' rebus sar dak ta' akrostika: tinqara biss l-ewwel konsonanti tal-kelma.

*Eżempji tal-użu ta' ideogrammi għall-valur unilitteru tagħhom.*.| Ideogramma | Oġġett rappreżentat | Użu bħala ideogramma | Valur fonetiku tal-ideogramma | Valur unilitteru |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ħalq | "ħalq" | /rȝ/ | /r/ |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 | sieq | "post (fejn wieħed iqiegħed siequ) » | /bw/ | /b/ |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | kobra | "kobra" | /ḏt/ | /ḏ / |

Hekk, nistgħu niġbru fi gruppi l-erbgħa u għoxrin karattru unilitteru f'xorta ta' "alfabett" ġeroglifiku, li, però qatt ma ntuża biex jieħu post il-ġeroglifiċi l-oħra, għalkemm dan seta' jsir. Infatti il-kliem Eġizzjan kollu setgħu jinkitbu permezz ta' dawn il-karattri, iżda l-Eġizzjani qatt ma ħadu dan il-pass u ssemplifikaw il-kitba kumplessa tagħhom f’alfabett. Il-psewdo alfabett Eġizzjan huwa magħmul minn karattri li jindikaw konsonanti waħda biss, għalkemm xi wħud minnhom jindikaw aktar minn waħda meta jintużaw bħala ideogrammi.

*Psewdo-alfabett ġeroglifika, fl-ordni konvenzjonali tad-dizzjunarji u l-grammatki*| Karattru | Trażlitterazzjoni | Oġġett rappreżentat | Valur fonetiku | Kodiċi ta' Gardiner |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ȝ | avultun | *alef* Lhudija | G 1 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ỉ | qasba twarrad | *jod* Lhudija | M 17 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 | y | qasba twarrad | *jod* Lhudija | - |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ˁ | driegħ quddimija | *għajin* Lhudija | D 36 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | w | ferħ tas-summien | [u] | G 43 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | b | sieq | [b] | D 58 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | p | siġġu | [p] | Q 3 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | f | serp bil-qrun | [f] | I 9 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | m | kokka | [m] | G 17 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | n | ilma | [n] | N 35 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | r | ħalq | [r] | D 21 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | h | pjan jew bitħa ta' dar | [h] | O 4 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ḥ | merilla tal-ħajt tal-għażel | [h] emfatiku | V 28 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ḫ | kobba spag (?) | [x] | Aa 1 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ẖ | denb ta' barri | [ç] | F 32 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | s | firrol | [z] | O 34 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ś | għażel mitwi | [s] | S 29 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | š | għadira | [ʃ] | N 37 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ḳ | żurżieqa | [kw] | N 29 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | k | qoffa | [k] | V 31 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | g | buqar | [g] | W 11 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | t | ħobża | [t] | X 1 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ṯ | xikel għall-annimali | tj | V 13 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | d | id | [d] | D 46 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ḏ | kobra | [d͡ʒ] | I 10 |

#### Kumplamenti fonetiċi

Ras ta' gendus, serp, id ...

Il-kitba Eġizzjana hi spiss superfluwa: fil-fatt, jiġri spiss ħafna li kelma tkun segwita minn karattri diversi li jindikaw l-istess ħsejjes biex jiggwidaw il-qarrej. Pereżempju, il-kelma *nfr*, "sabieħ, tajjeb, perfett" tista' tinkiteb bit-trilitteru

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 biss, iżda ħafna aktar spiss ma' dan it-trilitteru kienu jiġu miżdudin l-unilitteri *f* u *r*. Allura tinkiteb *nfr + f +*r, imma tinqara *nfr*.

Il-karattri superfluwi li jakkumpanjaw il-karattri bilitteri jew trilitteri jissejħu "kumplamenti fonetiċi". Dawn ġeneralment jitqegħdu wara l-karattru li jikikumplamentaw, u b'hekk iservu ta' għajnuna għall-qari. Però xi minn daqqiet l-iskriba jaqleb l-ordni għal raġunijiet ta' kalligrafija u jqegħdhom warajh jew jinkwadrawh (ara hawn isfel):

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |

 | *mdw +d +w* (il-kumplamenti huma mqegħdin wara) → tinqara *mdw*, "kliem, ilsien" ; |

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |

 | *ḫ +p +ḫpr +r +j* (il-kumplamenti jinkwadraw) → tinqara *ḫpr.j*, "Khepri". |

Il-kumplamenti fonetiċi jgħinu biex wieħed jista' jiddistingwi bejn kliem omofoni, jiġifieri li għandhom l-istess pronunzja imma tifsira differenti. Fil-fatt, il-karattri mhux dejjem jinqraw l-istess:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | pereżempju s-siġġu jista jinqara *st*, *ws* u *ḥtm*, skont il-kuntest li jkun qiegħed fih |

Il-preżenza tal-kumplamenti fonetiċi - u determinattiv addatat – tgħin fil-qari ta' dak li jkun ġej:

* **st** :

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 | *st* (miktuba *st+t* ; l-aħħar karattru hu d-determinattiv tad-dar jew li għandu xjaqsam magħha), "siġġu, tron, inħawi" ; |

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 | *st* (miktuba *st+t* ; l-aħħar karattru hu l-bajda, determinattiv tal-isem tal-alla mara Iside), "Iside". |

* **ws** :

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |

 | *wsjr* (miktua *ws*+*jr*, bil-kumplament fonetiku l-għajn, li jinqara *jr*, segwit mid-determinattiv ta' alla), "Ożiride". |

* **ḥtm** :

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |

 | | *ḥtm.t* (miktuba *ḥ+ḥtm+m+t*, bid-determinattiv tax-xakall), tip ta' annimal salvaġġ, forsi ors ; |

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |

 | *ḥtm* (miktuba *ḥ*+*ḥtm*+*t*, bid-determinattiv tal-għasfur itir), "għosfor". |

Fl-aħħarnett, xi kultant ġara li xi kliem inbidlu fil-pronunzja tagħhom fl-Eġizzjani antik: f'dan il-każ, mhux rari li l-kitba adottat kompromess fin-notazzjoni, iż-żewġ modi ta' qari kienu indikati flimkien. Dan hu partikolarment il-każ għall-aġettiv *bnrj*, "ħelu" (jiġifieri ta' togħma tajba), li sar *bnj*, u għall-verb *swri*, "xorob", li sar *swj*. Fl-Eġizzjan nofsani jinkitbu *bnrj* u *swri*,

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  | u |  |  |  |  |  |

 |

 | , li jinqara fl-istess ħin *bnj* u *swj*, ir-*r* ma tneħħietx biex tinżamm rabta tal-kitba mal-kelma antika. |

### Qari semantiku

Barra l-interpretazzjoni fonetika, il-karattri jistgħu jinqraw għat-tifsira tagħhom: f'dan il-każ nitkellmu dwar logogrammi (aktar preċiżament dwar ideogrammi) u determinattivi (jew semagrammi).

#### Logogrammi

Ġeroglifiku użat bħala logogramma jindika l-oġġett li hu l-xbieha tiegħu. Il-logogrammi għalhekk huma l-aktar spiss nomi komuni; huma ġeneralment akkumpanjati b'linja wieqfa li turi l-valur tal-logogramma (l-użu tal-linja wieqfa hi spjegata iżjed 'l isfel) fit-teorija, kull ġeroglifiku seta' jservi bħala logogramma. Il-logogrammi jistgħu ikunu akkumpanjati minn kumplamenti fonetiċi. F'xi każijiet, ir-relazzjoni semantika hija indiretta, metonimika jew metaforika.

*Eżempji ta' ġeroglifiċi użati bħala logogrammi. Fl-aħħar tliet eżempji, ir-relazzjoni semantika hi metonimika jew metaforika.* | Ġeroglifiċi | Pronunzja | Oġġett rappreżentat | Tifsira |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | *rˁ* | xemx |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | *pr* | dar |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 | *swt* | qasba (*t* hi l-kumplament fonetiku) |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | *ḏw* | muntanja |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 | *nṯr* | standard tat-tempju | Alla |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 | *bȝ* | għasfur b'ras ta' bniedem (rappreżentazzjoni tradizzjonali tal-Ba) | ruħ, "Ba" |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 | *dšr* | "fenikottru" – il-fonogramma li tikkorrispondi miegħu tfisser "aħmar", u l-għasfur hu assoċjat permezz ta' metonimija ma' dan il-kulur. |

#### Determinattivi

Id-determinattivi jew semagrammi jitqegħdu fl-aħħar tal-kelma. Dawn huma karattri siekta li jservu biex juru l-qasam lessikali tal-kelma. Billi l-każijiet ta' omografi huma spissi ħafna (speċjalment peress li konsonanti biss jinkitbu), l-għajnuna tad-determinattivi hi importanti ħafna. Kieku l-istess proċedura kienet teżisti fil-Malti, konna niktbu wara l-kliem omografi indiċi li ma jinqarax, iżda li jiċċara t-tifsira: pereżempju hekk nistgħu niddistingwu bejn "bies [imħabba]" u "bies [għasfur]".

Hemm ħafna determinattivi: allat, bnedmin, partijiet tal-ġisem tal-bniedem, annimali, pjanti eċċ. Ċerti determinattivi għandhom tifsira proprja u tifsira figurattiva. Pereżempju r-roll tal-papiru,

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | iservi biex jindika l-kitba jew l-idejat astratti. |

Hawn nagħtu xi eżempji tal-użu tad-determinattivi biex nuru l-importanza tagħhom:

*Eżempji ta' determinattivi ġeroglifiċi li jneħħu l-ambigwità bejn l-omofoni* nfr*.*| Kelma |

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |

 |

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 |
| Pronunzja | nfr.w | nfr.t | nfr.w | nfr | nfr |
| Piktogramma determinattiva | tifel jagħmel idejh ma' ħalqu | mara bilqiegħda | dar | strixxa drapp bil-frenża | buqar bis-sinjal tal-plural |
| Qasam lessikali indikat | tifel jew tifla, żagħżugħ jew żagħżugħa | mara | dar, binja | drap, ilbies | buqar, platti tal-fuħħar, xorb |
| Tifsira tal-kelma | rekluti militari | xebba | pedamenti | ilbies | inbid, birra |

*Nota*:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | Dan id-determinattiv juri li l-kelma tiġri tliet darbiet, jiġifieri l-plural (billi l-lingwa Eġizzjana kellha plural imtenni kultant indikat b'żewġ linji). |

Dawn il-kliem kollha għandhom konnotazzjoni tajba "tajjeb, sabieħ, perfett". Ta' minn jinnnota li dizzjunarju reċenti jagħti xi għoxrin kelma li jinqraw "nfr" jew jibdew b'din il-kelma – prova tar-rikkezza straordinarja tal-lingwa Eġizzjana.

### Id-direzzjoni tal-kitba

Il-ġeroglifiċi jinkitbu mil-lemin għax-xellug, mix-xellug għal-lemin, jew minn fuq għal isfel, imma d-direzzjoni tas-soltu hi mil-lemin għax-xellug. Il-qarrej, biex ikun jaf id-direzzjoni tal-kitba, irid iħares lejn id-direzzjoni li fiha huma mdawrin il-ġeroglifiċi asimmetriċi. Pereżempju, meta l-figuri tal-bniedem u l-annimali, li jistgħu jingħarfu faċilment, iħarsu lejn ix-xellug, il-kitba trid tinqara mix-xellug għal-lemin u viċeversa.

Il-kliem mhumiex separati bi spazji jew punteġġjatura. Madankollu, xi karattri jidhru l-iżjed fl-aħħar tal-kelma, u għalhekk xi drabi hu possibbli li wieħed jagħraf il-kliem b'dan il-mod. Però huwa ċar li l-qsim ta' test fi kliem jista' jsir biss b'għarfien sod tal-lingwa u s-sintassi tagħha.

### Il-kwadrat

Il-ġeroglifiċi ma jitqegħdux sempliċement f'linja wieħed wara l-ieħor: fil-fatt, dawn jitqassmu b'mod armonjuż f'kwadri jew kaxex virtwali (jiġifieri, mhux impinġijin), jew *kwadrati*, bl-istess mod bħas-sinogrammi. Bid-differenza li s-sinogrammi jimlew il-kwadrat sħiħ waqt li ċerti ġeroglifiċi jimlew nofs biss, orizzontalment jew vertikalment, u x'uħud kwart biss.

*Eżempji ta' ġeroglifiċi li jokkupaw kwadrat, nofs kwadrat u kwart ta' kwadrat* | Kwadrat | Nofs kwadrat orizontali | Nofs kwadrat vertikali | Kwart ta' kwadrat |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |

 |

 |

L-ordni tal-kitba tal-elementi rranġati f'kwadrat hi indipendenti mid-direzzjoni tal-kitba ġlobali li tista' tkun minduda (kwadrati rranġati f'ringieli) jew wieqfa (kwadrati rranġati f'kolonni). Il-karattri li jokkupaw kwadrat jinqraw mix-xellug għal-lemin u mbagħad minn fuq għal isfel jew minn fuq għal isfel u mbagħad mix-xellug għal-lemin.

### Karatteristiċi kalligrafiċi u restrizzjonijiet

Hemm bosta karatteristiċi kalligrafiċi. L-ewlenin fosthom huma dawn:

1. il-karattri huma maqsumin f'kwadrati (ara hawn fuq);
2. biex jiġi żgurat li kwadrat ikun komplut, kultant il-karattri jinqalbu biex is-sett jiġi iżjed kumpatt. Bl-istess mod, il-kumplamenti fonetiċi jintgħażlu b'mod li joqgħodu tajjeb fil-kwadrat anki akkost li xi ftit minnhom ikunu superfluwi;
3. xi karattri jistgħu jitħallew barra, speċjalment dawk li jindikaw il-fonemi *ȝ* u *j*;
4. il-karattri li jindikaw l-allat jitqegħdu fir-ras ta' dikjarazzjoni, frażi jew kelma komposta, bħala antepożizzjoni onorifika (inverżjoni rispettuża).

Madankollu, anki jekk il-ġeroglifiċi jkunu maqlubin dan ma jagħmilx differenza fit-trażlitterazzjoni u l-qari.

### Karattri miżjudin

#### Sostituzzjoni b'linja mżerżqa

Karattru kultant meqjus offensiv "welled"
Il-karattri offensivi, ta' gwaj, tabù, rari jew kumplessi jistgħu jiġu mibdulin f'linja mżerżqa:

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |

 | *ms(j)*, verb li jfisser "welled", jista' jinkiteb: |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |

 | id-determinattivi ta' mara qiegħda teħles (l-aħħar karattru) kien kultant meqjus offensiv (jew sempliċiment diffiċli wisq biex jitpinġa); |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |

 | *m(w)t*, "mewt", tinkiteb ukoll: |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |

 | biex jiġi evitat id-determinattiv tal-għadu fuq l-art (l-aħħar karattru), karattru ta' gwaj. |

#### Cartouche

*Cartouche*, li jfisser *skartoċċ* bil-Franċiż, għandu din il-forma:

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |
| --- |
|  |
| Hawn jitqegħdu l-ġeroglifiċi |
|  |

 |  |

Jitqegħdu fil-*cartouches* l-ismijiet ta' allat (eċċezzjonalment) u l-aħħar żewġ ismijiet, re tal-Eġittu l-Għoli u l-Baxx u iben Re, tat-titli tal-faragħuni (dejjem):

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |
| --- |
|  |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |

 |
|  |

 |  |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |
| --- |
|  |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |

 |
|  |

 |  |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |
| --- |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |

 |

 |
|  |

 |  |

 |
| *jtn*, "Aton" | *jmn-rˁ*, "Amon-Re" | *qljwpȝdrȝ.t*, "Kleopatra" |

#### Karattri biex jimlew

Jintużaw xi karattri biex jimtlew il-kwadrati li ma jkunux kompluti.

#### Karattri magħqudin

Hemm xi karattri li huma magħmulin minn diversi oħra magħqudin flimkien. Dawn il-karattri, però jeżistu indipendentament u jservu bħala karattri ġodda: pereżempju, driegħ quddimija żżom xettru sservi bħala determinattiv għall-kliem li jfissru "mexxa, iggverna, ikkmanda" u d-derivati tagħhom.

#### Repetizzjoni

Jekk karattru ta' nom jidher darbtejn wara xulxin dan jindika li hu mtenni, waqt li jekk jidher tliet darbiet juri li hu fil-plural.

#### Karattri mhux figurattivi

Dawn huma:

* Linja wieqfa li tindika li l-karattru hu ideogramma (fil-każi ta' ambigwità fejn l-istess karattru jista' jservi bħala ideogramma jew karattru fonetiku);
* Żewġ linji mżerżqin li juru li nom huwa mtenni jew tliet linji weqfin li juru li nom hu fil-plural;
* U, misluf mill-kitba jeratika, is-suffiss tal-formazzjoni tal-plural:

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

.

### L-ortografija

Il-kunċett ta' ortografija "korretta" fl-Eġizzjan ġeroglifiku ma nistgħux inħarsu lejh bħal fil-lingwi moderni. Tabilħaqq, għal kważi kull kelma, kien hemm varjant wieħed jew aktar. Għalhekk, wieħed jiddubita jekk il-kunċett ta' ortografija kienx jeżisti fil-lingwa Eġizzjana. Fil-fatt, insibu:

* Karattri żejda;
* Ommissjoniet ta' grafemi, li ma nafux kinux apposta jew le;
* Bdil ta' grafema b'oħra, li jagħmilha impossibbli li ssir distinzjoni bejn "żball" jew ortografija "alternattiva";
* Żbalji u ommissjonijiet fil-kitba tal-karattrii, l-aktar problematiċi meta l-kitba tkun kursiva: kitba jeratika imma l-iżjed demotika fejn l-skematizzazzjoni tal-karattri hi estrema.

## Referenzi

## Eżempji ta' ġeroglifiċi

Ġeroglifiċi meħudin mill-Ġrammatka Eġizzjana ta' Jean-François Champollion[aħbi]

## Bibljografija

* **Dwar l-etimoloġija, l-istorja u l-evoluzzjoni** :
	+ Jean Vercoutter (1992). Presses universitaires de France (ed.). *L'Égypte et la vallée du Nil, Tome 1*. It-test "PUF" mhux se jintuża (għajnuna)
	+ Elmar Edel (1955). Pontificium Institutum Biblicum (ed.). *Altägyptische Grammatik*. pp. 1–12. Parametru mhux magħruf `|belt=` injorat (għajnuna)
	+ Alan Henderson Gardiner (1973). The Griffith Institute (ed.). *Egyptian Grammar - Being an Introduction to the Study of Hieroglyphs*. pp. 6 u wara. ISBN 0-900416-35-1.
	+ Gustave Lefebvre (1955). Imprimerie de l’Institut français d’archéologie orientale (ed.). *Grammaire de l’égyptien classique*. pp. 5 u wara. Parametru mhux magħruf `|belt=` injorat (għajnuna)
	+ Pascal Vernus (1982). Le Sycomore (ed.). *Espace et idéologie dans l'écriture égyptienne*. Parametru mhux magħruf `|belt=` injorat (għajnuna)
	+ Christiane Ziegler (1991). Editions de la Réunion des musées nationaux (ed.). *Les Hiéroglyphes, département des Antiquités égyptiennes*. Parametru mhux magħruf `|belt=` injorat (għajnuna)
	+ Antonio Loprieno (2004). Cambridge University Press (ed.). *Ancient Egyptian - A Linguistic Introduction*. pp. 5 u wara.
	+ Michel Malaise et Jean Winand (1999). CIPL, Aegyptiaca Leodiensia 6 (ed.). *Grammaire raisonnée de l'égyptien classique*. Parametru mhux magħruf `|belt=` injorat (għajnuna)
	+ Jean-Pierre Guglielmi (2010). Assimil (ed.). *L'Égyptien hiéroglyphique - (+ 4 CD awdjo)*. Parametru mhux magħruf `|belt=` injorat (għajnuna)
	+ *Cours d'égyptien hiéroglyphique*. Parametru mhux magħruf `|référence=` injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf `|awturs=` injorat (għajnuna)
	+ François Neveu (1996). Khéops (ed.). *La langue des Ramsès - grammaire du néo-égyptien*. Parametru mhux magħruf `|belt=` injorat (għajnuna)
	+ W. V. Davies (1996). British Museum Press (ed.). *Egyptian Hieroglyphs*.
	+ J. F. Healy (1990). Berkeley : University of California Press (ed.). *The early Alphabet*. ISBN 0-520-07309-6. Parametru mhux magħruf `|belt=` injorat (għajnuna)
	+ James Peter Allen (2000). Cambridge (ed.). *Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs*. ISBN 0-521-77483-7..
* **Dwar il-kitba "sillabika"**  :
	+ Jean-François Champollion (1836). Institut d'Orient : M. Sidhom (ed.). *Principes généraux de l'écriture sacrée égyptienne : appliquée à la représentation de la langue parlée*. ISBN 2-905304-00-6. Parametru mhux magħruf `|publi=` injorat (għajnuna); Parametru mhux magħruf `|belt=` injorat (għajnuna)
	+ Jaroslav Černý u Sarah I. Groll (1975). Biblical Institute Press (ed.). *A Late Egyptian Grammar*. p. 2. Parametru mhux magħruf `|belt=` injorat (għajnuna)
	+ Adolf Erman (1979). Georg Olms Verlag (ed.). *Neuägyptische Grammatik*. pp. 15–19. Parametru mhux magħruf `|belt=` injorat (għajnuna)
	+ Ernest Alfred Thompson Wallis Budge (1910). Dover Publications (ed.). *Egyptian language : easy lessons in Egyptian hieroglyphics*. ISBN 0-486-21394-3. It-test "E. A. Wallis Budge" mhux se jintuża (għajnuna); Parametru mhux magħruf `|belt=` injorat (għajnuna)
	+ Friedrich Junge (1999). Harrassowitz Verlag (ed.). *Neuägyptisch - Einführung in die Grammatik*. pp. 44 sq. Parametru mhux magħruf `|belt=` injorat (għajnuna)
	+ Jean-Claude Goyon (2006). Éditions A.C.V. (ed.). *Grammaire de l'égyptien hiéroglyphique : du moyen empire au début du nouvel empire*. ISBN 2-913033-10-5. Parametru mhux magħruf `|belt=` injorat (għajnuna)
* **Dwar is-sistema ta' kitba** :
	+ Erhart Gräfe (2001). Harrassowitz Verlag (ed.). *Mittelägyptisch - Grammatik für Anfänger*. pp. 5–15. Parametru mhux magħruf `|belt=` injorat (għajnuna)
	+ Gustave Lefebvre (1955). Imprimerie de l’Institut français d'archéologie orientale (ed.). *Grammaire de l’égyptien classique*. pp. 9–25. Parametru mhux magħruf `|belt=` injorat (għajnuna).
* **Dwar il-valur fonetiku tal-karattri "alfabetiċi"**  :
	+ Gaston Maspero (1917). H. Champion (ed.). *Introduction à l'étude de la phonétique égyptienne*. Parametru mhux magħruf `|belt=` injorat (għajnuna)
	+ Gustave Lefebvre (1955). Imprimerie de l’Institut français d’archéologie orientale (ed.). *Grammaire de l’égyptien classique*. pp. 25–31. Parametru mhux magħruf `|belt=` injorat (għajnuna)

## Ħoloq esterni

*