# Baku

| Baku |
| --- |
|  Ażerbajġan |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Amministrazzjoni |
|  |
| **Stat sovran** | Ażerbajġan |
| Kap tal-Gvern |
Eldar Azizov (en)  |
| Isem uffiċjali | Bakı |
| Ismijiet oriġinali | Bakı |
| Kodiċi postali | `AZ1000` |
| Ġeografija |
| Koordinati | ﻿ / ﻿
 |
| BakuBaku (Azerbaijan) |
|  |
| Superfiċjenti |
2,140 kilometru kwadru |
| Għoli |
−28 m |
| Demografija |
| Popolazzjoni |
2,300,500 abitanti (1 Jannar 2021) |
| Informazzjoni oħra |
| Kodiċi tat-telefon | `12` |
| Żona tal-Ħin |
UTC+4 |
| bliet ġemellati |
Kiev, Tbilisi, Stavanger, Christiansted, Vũng Tàu, Sivas, Basra, Bordeaux, Houston, Istanbul, İzmir, Mainz, Napli, Sarajevo, Tabriz, Jeddah, Amman, Dakar, Konya, San Pietruburgu, Acapulco, Balakovo, Londra, Venezja, Pretoria, Rio de Janeiro, Kontea ta' Honolulu, Aberdeenu Honolulu |
|
baku-ih.gov.az |

**Baku** hi l-belt kapitali tal-Ażerbajġan. Il-belt għandha popolazzjoni ta' 2,374,000 ruħ (sal-2015).

## Etimoloġija

L-isem ta’ Baku ġej mill-Persjan بادکوبه (bâdkoubé), li jfisser "nifs ta’ riħ" (magħmul minn باد / bâd li jfisser "riħ" u کوبه / koubé, derivat mill-verb کوبیدن / koubidan li jfisser "tħabbat") jew minn بادکوه (bâdkouh), li tfisser "il-muntanja tar-riħ". Skont interpretazzjoni oħra, l-isem tal-belt ifisser "il-ġnien tal-allat".

L-isem antik tal-belt kien bil-Persjan: Baraca/ باراکا.

## Ġeografija

Baku hija l-iktar kapitali ta’ altitudni baxxi fid-dinja. Hija tinsab 28 metru taħt il-livell tal-baħar Hija tinsab fil-lvant tal-pajjiż, fuq ix-xatt tan-nofsinhar tal-Peniżola Abşeron, fit-tarf tal-Baħar Kaspju.

Veduta ta' Baku
### Klima

Matul l-era Sovjetika, Baku kien wieħed mill-postijiet favoriti fejn joqogħdu għar-Russi li ġew biex igawdu l-bajjiet tagħha fuq il-Baħar Kaspju u l-klima ħafifa. Baku tabilħaqq tgawdi klima moderata u semi-arida tat-tip BSk skont il-klassifikazzjoni Köppen. Ix-xtiewi huma kesħin mingħajr ma jiffriżaw filwaqt li s-sjuf huma sħan mingħajr ma jkunu tixwit. Tagħmel silġ kważi kull xitwa u silġ qawwi huwa pjuttost frekwenti iżda ġeneralment qasir. Wara kull silġ, il-borra ddum biss ftit jiem. It-temperatura ħafna drabi tinżel taħt iż-0°C bil-lejl, iżda rari matul il-jum.

Is-settur tal-Lbiċ ta’ Greater Baku huwa l-iktar reġjun niexef fl-Ażerbajġan kollu bi preċipitazzjoni annwali ta’ inqas minn 200 mm.

## Storja

Huwa probabbli li fil-bidu tal-era tagħna, il-Peniżola Abşeron attwali kienet mgħaddsa, il-livell tal-Baħar Kaspju kien ħafna ogħla. Il-Wied ta’ Kura t’isfel kien ukoll taħt l-ilma, kif jindikaw mapep antiki.

Id-dehra ta 'belt fuq il-peniżola ta' Abşeron tista 'tiġi spjegata minn fatturi fiżiċi u ġeografiċi, bil-lokazzjoni tagħha f'salib it-toroq tar-rotot migratorji u kummerċjali tat-tramuntana-nofsinhar u l-punent-lvant inkluża t-Triq tal-Ħarir. Jidħlu wkoll il-kundizzjonijiet klimatiċi u l-ġid tar-riżorsi tal-enerġija u l-fjuwil, li kien espost għall-wiċċ tal-art u kien jissejjaħ "nafta".

### Perjodu Sovjetiku

F'nofs April 1920, stakkamenti tal-11-il Armata tal-Ħaddiema u tal-Bdiewa Aħmar, wara li għelbu l-fdalijiet tal-armata ta' Denikin, waslu fil-fruntiera tat-Tramuntana tal-Ażerbajġan. Fis-27 ta’ April, l-Armata l-Ħamra qasmet il-fruntiera tal-Ażerbajġan u, fit-28 ta’ April, ħadet Baku. Ir-repubblika demokratika tal-Ażerbajġan, stabbilita fl-1918, taqa’. Il-qawwa Sovjetika hija stabbilita fl-Ażerbajġan.

Matul dan il-perjodu Sovjetiku, Baku saret il-kapitali tar-Repubblika Soċjalista Sovjetika tal-Azerbajġan u ttrasformat f'wieħed miċ-ċentri amministrattivi, industrijali, xjentifiċi u kulturali ewlenin tal-Unjoni Sovjetika. Matul il-Gwerra Patrijottika l-Kbira tal-1941-1945, Baku kien iċ-ċentru strateġiku ewlieni tal-provvista tal-fjuwil għall-avjazzjoni u l-armatura, li kien wieħed mill-fatturi importanti fir-rebħa tal-USSR. Fl-istess ħin, il-Ġermanja kellha l-għan li taqbad iż-żejt ta’ Baku, iżda minħabba t-telfa tal-Wehrmacht fil-ġlieda għall-Kawkasu, Baku ma kienx invadat. Fis-snin ta’ wara l-gwerra, Baku xorta baqa’ reġjun importanti taż-żejt tal-Unjoni Sovjetika.

Qabel ma l-Azerbajġan ipproklama l-indipendenza tiegħu mill-USSR fit-30 ta’ Awwissu 1991, seħħew pogroms kontra l-Armenja mit-13 sad-19 ta’ Jannar 1990 fil-kapitali, li ħallew madwar 90 mejta, mijiet midruba u eluf ta’ refuġjati Armeni skont l-awtoritajiet Sovjetiċi. Moska tibgħat kolonna armored lil Baku biex tieħu l-affarijiet f'idejha. Il-ġlied tal-20 ta’ Jannar 1990 ħalla 170 mejta fuq in-naħa tal-Ażeri Fl-għoli tal-belt, mausoleum li fih il-200 qabar kif ukoll “fjamma tal-memorja” tfakkar dan l-episodju. Dan tal-aħħar jippreċipita lill-Ażerbajġan u lill-Armenja fil-gwerra tan-Nagorno-Karabakh li tħalli kważi 30,000 mejta fuq iż-żewġ naħat kif ukoll 1,000,000 refuġjat Ażeri, li ħafna minnhom jgħixu fil-kapitali f’ħabitats improvvisati.

### Mill-indipendenza

Waqt li qed tirkupra mill-kriżijiet ekonomiċi u soċjali u s-snin post-Sovjetiċi tal-aħħar tas-seklu 20, Baku qed tesperjenza r-rinaxximent tagħha bħala l-akbar ċentru ekonomiku u kulturali fil-Kawkasu.

L-Unjoni Ewropea għażlet lil Baku bħala l-kwartieri ġenerali tal-programm Traceca tagħha. Imniedi fl-1993, il-"kuritur tat-trasport Ewropa Kawkasu Asja" inizjalment kien maħsub biex jgħin lir-repubbliki ta 'qabel Sovjetiċi jinqalgħu mill-tutela ta' ħuhom il-kbir Russu u mill-iżolament ġeografiku. L-Asja Ċentrali hija fil-fatt ir-reġjun l-aktar 'il bogħod mill-oċeani fuq il-pjaneta. Sabiex tkun tista’ taċċessa u tiftaħ għas-swieq internazzjonali, l-UE pproponiet l-iżvilupp ta’ kuritur ta’ komunikazzjoni bejn il-Lvant u l-Punent li jgħaqqad it-toroq, il-ferrovija, il-pajpijiet, il-pajpijiet tal-gass, il-linji tat-telefon... L-Ewropa qed tinvesti ftit li xejn flus, Traceca tkun fuq kollox programm ta’ assistenza teknika. Min-naħa l-oħra, taħdem biex tgħaqqad flimkien l-atturi fil-qasam involuti fit-trasport, tagħti pariri u tindika disfunzjonijiet.

Vjal Neftchilar
## Trasport

### Trasport bl-Ajru

L-Ajruport Internazzjonali ta' Baku Heydar Aliyev (kodiċi IATA: GYD) huwa wieħed minn ħames ajruporti internazzjonali li jservu lill-Ażerbajġan. Preċedentement, dan l-ajruport kien jissejjaħ "Bina International Airport" (kodiċi IATA: BAK) wara l-isem tas-subborg li jinsab fih. Fl-10 ta’ Marzu 2004, ingħata l-isem ġdid f’ġieħ Heydar Aliyev, it-tielet president tar-Repubblika tal-Ażerbajġan. L-ajruport jinsab 25 kilometru fil-Lvant tal-belt u għandu żewġ airstrips. Minn dan l-ajruport, it-titjiriet huma ddestinati għall-Ewropa, il-Lvant Nofsani, u finalment l-Asja Ċentrali u tax-Xlokk.

### Trasport marittimu

Ferroviji u laneċ li jgħaqqdu Baku ma' Turkmenbachy u Aktau huma parti mis-sistema tat-trasport tal-Ażerbajġan, li tipparteċipa fi proġetti internazzjonali. It-tul tar-rotta tal-laneċ Baku—Turkmenbachy huwa 306 km.

Il-gazzetta Moscow Soir ħabbret f'Awwissu 1929 il-proġett biex jinħoloq il-qsim, li beda jopera fl-1963. L-ewwel dgħajjes kienu laneċ tat-tip Sovetskiy Azerbaijan mibnija fil-fabbrika Krasnoye Sormovo mill-1962 sal-1968. Aktar tard, ġew sostitwiti minn dgħajjes mibnija fit-tarzna ta’ Ulyanik fil-Jugoslavja. Mill-2006, it-tul tal-qsim huwa ta' tnax-il siegħa. Kull lanċa tieħu abbord 28 vagun u 200 passiġġier. It-tmien laneċ kollha jtajru l-bandiera tal-Ażerbajġan.

Alat, it-terminal tal-port il-ġdid ta’ Baku, irid jitlesta sal-2015. Proġett enormi: se jitħaffer kanal ta’ seba’ kilometri biex jakkomoda traffiku akbar u sistema ta’ “rail-ferry” se tippermetti li l-ferroviji jitilgħu fuq id-dgħajjes.

Il-“Zarifa Aliyev”, lanċa li tgħaqqad Baku mal-Każakstan permezz tal-Baħar Kaspju, qed iġorr 52 vagun tank. It-trasport tal-prodotti taż-żejt bħalissa jikkostitwixxi l-maġġoranza tat-traffiku. L-awtoritajiet Ażeri jittamaw li xi darba l-prodotti Ċiniżi jgħaddu minn hawn.

### Trasport bil-ferrovija

Illum, ferroviji fuq distanzi twal jaslu fl-istazzjon ta 'Baku. Minn dan l-istazzjon il-ferroviji jitilqu lejn Moska, Kyiv, Tbilisi, San Pietruburgu, Kharkov, Tumen, Rostov-on-Don u lejn l-ibliet Ażerbajġani: Akstafa, Belokan, Horadiz, Ganja, Astara. Wara l-ftuħ tal-linja Baku-Tbilisi-Kars, huwa ppjanat li jinfetħu konnessjonijiet għal Kars u Istanbul. Il-ferroviji tal-vjaġġi jitilqu mill-istazzjon ta’ Kichli.

### Trasport bit-trakk

Is-sewwieqa tat-trakkijiet komunement jitkellmu dwar it-“Triq tal-Ħarir”, li għalihom primarjament tfisser ir-rotta bejn il-Ġeorġja u l-Ażerbajġan. Din it-triq ġdida fjamanta llum twassal għall-port il-qadim ta’ Baku. Iżda terminal ġdid ultra-modern qed jinbena f'Alat, fin-nofsinhar tal-belt.

### Metro

Il-Metro ta 'Baku (Bakı Metropoliteni fl-Ażeri) bħalissa jinkludi tliet linji ta' 36.7 km li jgħaqqdu 25 stazzjon.

L-ewwel taqsima (Bakı Soveti–Narimanov) tal-ewwel linja ddaħħlet fis-servizz fis-6 ta 'Novembru 1967, b'tul ta' 6.5 km, b'ħames stazzjonijiet. L-ewwel taqsima (28 ta’ Mejju – Xatayi) tat-tieni linja fetħet fi Frar 1968 (2.4 km u żewġ stazzjonijiet). Il-ftuħ komplew sal-aħħar tas-snin tmenin Il-waqgħa tar-reġim Sovjetiku waqqfet il-kostruzzjoni tal-metro.

Il-metro hija miftuħa mis-6 a.m. sas-1 a.m., iżda xi stazzjonijiet ma joperawx il-ħin kollu. Il-ferroviji huma spazjati żewġ minuti 'l bogħod minn xulxin matul is-sigħat peak u minn ħames sa ħmistax-il minuta 'l bogħod minn xulxin matul is-sigħat off-peak.

### Funikular

Funikular inizjalment infetaħ fl-1960 iżda ngħalaq għar-rinnovament fl-2007 u mbagħad reġa' nfetaħ fit-23 ta' Mejju 2012. L-unika linja tgħaqqad Neftchilar Avenue ma' Kirov Park.

## Relazzjonijiet internazzjonali

### Ġemellaġġi

Baku hija ġemellata ma’ :

| Belt | Pajjiż | Sena |
| --- | --- | --- |
| Aberdeen |  Renju Unit |  |
| Acapulco |  Messiku |  |
| Amman |  Ġordan | 1989 |
| Balakovo |  Russja |  |
| Basra |  Iraq |  |
| Bordeaux |  Franza | 1979 |
| Vũng Tàu |  Vjetnam |  |
| Christiansted |  Gżejjer Verġni tal-Istati Uniti |  |
| Kontea ta' Honolulu |  Stati Uniti | 1998 |
| Dakar |  Senegal |  |
| Jeddah |  Arabja Sawdija |  |
| Honolulu |  Stati Uniti | 1998 |
| Houston |  Stati Uniti | 1976 |
| Istanbul |  Turkija |  |
| Izmir |  Turkija | 1985 |
| Kiev |  Ukrajna | 1997 |
| Konya |  Turkija |  |
| Londra |  Renju Unit |  |
| Mainz |  Ġermanja | 1984 |
| Napli |  Italja |  |
| Pretorja |  Afrika t'Isfel |  |
| Rio de Janeiro |  Brażil |  |
| San Pietruburgu |  Russja | 1998 |
| Sarajevo |  Bożnija u Ħerżegovina | 1972 |
| Sivas |  Turkija |  |
| Stavanger |  Norveġja |  |
| Tabriz |  Iran |  |
| Tbilisi |  Ġeorġja | 1993 |
| Venezja |  Italja |  |