# Możambik

Il-**Mozambique**, uffiċjalment ir-Repubblika tal-Możambik (bil-Portugiż: República de Moçambique), huwa pajjiż fl-Afrika , fuq ix-xtut ta' l-Oċean Indjan.14 Hija mdawwar fit-Tramuntana mat-Tanżanija u l-Malawi, fil-majjistral maż-Żambja, fil-punent miż-Żimbabwe, fil-Lbiċ mas-Sważiland, fin-nofsinhar u l-Lbiċ mal-Afrika t'Isfel u lejn il-lvant mal-Oċean Indjan, fejn tmiss marittimament mal-Madagaskar, il-Komoros u t-territorji Franċiżi ta' Europa Island, Juan de Nova u Bassas da l-Indja. L-oriġini ta 'isimha hija Msumbiji, il-port Swaħili fil-Gżira tal-Możambik.

Fl-ewwel tliet snin tiegħu wara li ħa l-presidenza fl-2015, il-gvern ta' Filipe Nyusi wassal biex il-Możambik niżel fl-Indiċi tad-Demokrazija tal-Economist Intelligence Unit, u minn reġim ibridu għal wieħed awtoritarju.

## Storja

L-ewwel abitanti tal-Możambik kienu kaċċaturi u jiġbru Khoisan, antenati tal-popli Khoikhoi. Għalkemm ma nstabux ħafna fdalijiet fossili ta' ominidi, huwa raġonevoli li wieħed jaħseb li minħabba l-lokalità tiegħu fil-post fejn setgħet seħħet l-oriġini tal-bnedmin moderni, it-territorju attwali tal-Możambik ilu popolat għal ħafna eluf ta' snin.

Diversi sejbiet arkeoloġiċi jippermettu l-istudju ta' avvenimenti kruċjali fil-preistorja tal-Możambik, bħall-istabbiliment tal-popli Bantu fis-seklu iii, li introduċiet il-metallurġija bejn l-1 u r-4 seklu QK matul it-tielet fażi ta' espansjoni tiegħu. Minbarra l-għarfien espert tagħhom fil-ħidma mal-ħadid, il-Bantu kienu bdiewa tajbin, tkabbir taċ-ċereali, għeruq tal-ikel u siġar differenti u ż-żamma tal-bhejjem u bhejjem iżgħar, li pproduċiet żieda fil-popolazzjoni u espansjoni konsegwenti tul l-oċean. dak li llum hu ż-Żimbabwe u l-punent tal-Możambik tal-lum. Minbarra l-Bantu kien hemm popli oħra tal-biedja u ż-żamma tal-bhejjem fiż-żona tal-Możambik tal-lum.L-aktar magħruf mill-organizzazzjonijiet amministrattivi Bantu kien l-Imperu Monomotapa.

Fl-aħħar tas-seklu X gruppi Nyika ħarġu fin-nofsinhar-ċentru tal-Możambik. Ukoll fis-seklu X, settlement magħruf bħala Mapungubwe, li kien jinkludi ħafna Nyikas, żviluppat fiż-żona ta 'fuq tax-Xmara Limpopo.

### Preżenza Għarbija u Asjatika

Al Idrisi Planisphere.
Fis-seklu 8 in-negozjanti Għarab bdew jinnegozjaw f'dak li llum hu l-Możambik, iġibu fuħħar, drapp, ħġieġ, melħ u metalli u jixtru deheb, żejt tal-palm, qrun tar-rinoċeronti u avorju. Barra minn hekk, Persjani, Ċiniżi u Indoneżjani vvjaġġaw lejn il-kosta għall-kummerċ. Fis-seklu 10, l-esploratur Al-Masudi ddeskriva attività kummerċjali importanti fil-Golf Persjan u f'Bilad bħala Sofala. "Sofala (belt qrib Beira tal-lum), imwaqqfa mill-Shirazis fl-aħħar tas-seklu 10, kien il-punt ta 'kuntatt bejn żewġ kulturi Afrikani b'saħħitha: il-kultura Musulmana u kummerċjali tal-kosta tal-lvant, u l-kultura animista u metallurġika taż-Żimbabwe.

Min-naħa tiegħu, il-ġeografiku Al-Idrisi jgħid li fis-seklu 12 il-provinċja attwali ta’ Sofala kienet sors importanti ta’ ħadid, deheb u pil, filwaqt li rrimarka wkoll li dak iż-żmien iċ-Ċina u l-Indja diġà żammew relazzjonijiet kummerċjali stabbli mal-Afrika tal-Lvant.

Sas-seklu 13 kien hemm bejn tletin u erbgħin belt-stat Swaħili fuq il-kosta Afrikana tal-Lvant. Fil-Możambik, l-estensjoni estrema tan-Nofsinhar tagħha kienet il-belt ta 'Angoche. Ħafna portijiet ta' żmienna, bħall- Gżira tal- Możambik, Ibo, u probabbilment Inhambane, inbnew fi bliet tal- kummerċ Swaħili tal- qedem.

Huwa meqjus li l-esploratur Ċiniż Zheng He kważi laħaq il-Kanal tal-Możambik fil-vjaġġi tiegħu fl-1410s.

“Fis-seklu 14, bliet Għarab Afrikani, jew Swaħili, tal-kummerċ iffjorixxu tul il-kosta mis-Somalja fit-Tramuntana sa Kilwa f'dik li llum hija t-Tanżanija tan-Nofsinhar. Tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Możambik, sa Angoche, żviluppaw sultanati iżgħar tas-Swaħili. Sas-seklu 16 kienu ħarġu serje ta' swieq madwar ir-reġjun, appoġġjati minn kummerċ intra-reġjonali ta' materja prima u kummerċ fuq distanzi twal fid-deheb, ram, avorju u skjavi.

### Kolonizzazzjoni Ewropea

L-ewwel vjaġġ ta' Vasco da Gama, li ddefinixxa l-istorja tal-Afrika tal-Lvant fis-seklu 15.
Tempju Kattoliku fil-Gżira tal-Możambik, wirt tal-kolonizzazzjoni Portugiża.
L-era kolonjali bdiet fl-1505, meta l-Portugiżi waqqfu forti f'Sopala, u damet sa l-1975, meta l-Możambik kiseb l-indipendenza sħiħa mill-Portugall.

Il-vjaġġ ta' Vasco da Gama madwar il-Kap tat-Tama Tajba fl-1498 immarka d-dħul tal-Portugall fil-kummerċ, il-politika u s-soċjetà tal-Oċean Indjan. Tabilħaqq, mill-1500 post kummerċjali Portugiżi saru portijiet permanenti fuq ir-rotta l-ġdida lejn il-lvant, sabiex fl-1505 ittieħdet id-deċiżjoni li tokkupa l-Afrika tal-Lvant. Barra minn hekk, fl-1507 twaqqfet insedjament permanenti fil-Gżira tal-Możambik, li jintlaħaq l-għan li ż-żona jkollha l-kontroll Portugiż madwar l-1530.25​

Ladarba l-port ta' Sofala kien ikkontrollat ​​fil-bidu tas-seklu 16, gruppi ta' negozjanti Portugiżi marru jfittxu deheb, organizzaw gwarnixxini u postijiet tal-kummerċ f'Vila de Sena u Tete fuq ix-Xmara Zambezi, u fittxew li jistabbilixxu monopolju.

Matul dak il-perjodu, l-akbar theddida għall-eġemonija Portugiża kienet it-Torok, li bejn l-1538 u l-1553 nedew diversi attakki mill-Baħar l-Aħmar u l-Golf Persjan. Dawn l-avvanzi, i]da, ma setgux jirnexxu min[abba d-diffikultajiet fil-provvista tal-injam biex jinbnew il-vapuri.Barra minn hekk, l-isforzi difensivi Portugi]i kellhom il-konsegwenza li jdg[ajfu l-qawwa navali taghom. Huwa għalhekk li nfetaħ vojt, użat mill-Ingliżi u l-Olandiżi biex jestendi lejn il-Lvant.

Iż-żona tal-Możambik tal-lum kienet tappartjeni lil Spanja mill-1580 sal-1640, minħabba l-għaqda tagħha mal-Portugall.[ċitazzjoni meħtieġa] Min-naħa tagħhom, il-Franċiżi bdew l-esplorazzjonijiet tagħhom biss fil-bidu tas-seklu 17, u waqqfu l-Lvant Franċiż tagħhom. India Company fl-1664. .​ Fil-ħeġġa tagħhom biex jippreservaw il-monopolju kummerċjali tagħhom u l-interessi strateġiċi tagħhom fiż-żona, il-Portugiżi ma qagħdux lura milli jxerrdu kull tip ta 'biża' biex joħolqu atmosfera ta' ostilità estrema lejn Ewropej oħra.​

Il-paċi ġiet iffirmata mal-Ingliżi (fl-1635) u l-Olandiżi (fl-1640), miġjuba fost l-oħrajn mit-tliet telfiet Olandiżi fis-snin 1600, fit-tentattivi tagħhom biex jistabbilixxu ruħhom fiż-żona, kif ukoll mid-diffikultajiet tan-navigazzjoni ppreżentati minn il-kanal tal-Możambik.

### Konsolidazzjoni Portugiża

Sofala fl-1683.
L-Imperu Portugiż irnexxielu jkeċċi lill-kompetituri kolonjali Ewropej tiegħu 'l bogħod mill-kosti tal-Afrika tal-Lvant. «Il-Portugiżi ppruvaw jilleġittimizzaw u jikkonsolidaw il-pożizzjonijiet tagħhom fil-kummerċ u l-kolonizzazzjoni billi ħolqu prazos (għotjiet tal-art) marbuta mal-okkupazzjoni Ewropea. Għalkemm inizjalment il- prazos ġew żviluppati biex jitmexxew mill- Ewropej, permezz ta' żwiġijiet imħallta saru ċentri Luso-Afrikani jew Luso-indiġeni, difiżi minn armati kbar ta' skjavi Afrikani msejħa chikunda.

Fil-Możambik, il-kapijiet tat-tribujiet Afrikani biegħu skjavi lill-Ewropej u l-iskjavitù kienet ipprattikata minn negozjanti Għarab, Persjani u Indjani u mill-Portugiżi (prazeiros).Fil-fatt, bejn l-1500 u l-1800, kważi miljun ruħ Dak li llum hu l-Możambik u l-Madagaskar kienu mibjugħa bħala skjavi.

Għalkemm l-influwenza Portugiża kibret, is-setgħa tagħha kienet limitata u eżerċitata permezz ta 'xi uffiċjali u settlers, li kienu garantiti awtonomija kbira. Jekk bejn l-1500 u l-1700 kien possibbli li tiġi kkontrollata l-espansjoni kummerċjali Għarbija, bil-waqgħa tal-Forti Ġesù fil-Gżira ta' Mombasa fl-1698 (issa li tappartjeni lill-Kenja), il-Portugiżi sabu ruħhom f'sitwazzjoni ta' żvantaġġ u l-qawwa tagħhom naqset. Bħala riżultat, l-investiment naqas filwaqt li Lisbona ddedikat ruħha għal negozju aktar qligħ mal-Indja u l-Lvant Imbiegħed, kif ukoll il-kolonizzazzjoni tal-Brażil.

### Sekli 18 u 19

Bolla tal-posta mill-1877.
Matul is-sekli 18 u 19, il-Mazrui u l-Għarab Omani kkontrollaw ħafna mill-kummerċ marittimu tar-reġjun, u ċaqalqu l-influwenza Portugiża fin-nofsinhar. Sal-1780, il-Portugiż kienu tilfu kull influwenza fit-tramuntana ta' Cabo Delgado minħabba l-avvanzi tal-Oman.Ħafna prazos sparixxew fl-ewwel nofs tas-seklu 19.

F'dak iż-żmien, poteri kolonjali oħra bħall-imperi Brittaniċi u Franċiżi (dawn tal-aħħar ġejjin mill-Madagaskar) saru dejjem aktar involuti fil-kummerċ u l-politika tal-Afrika tal-Lvant Portugiża. F'dak is-sens, biss bil-qsim tal-Afrika waqt il-Konferenza ta 'Berlin fl-1885, il-penetrazzjoni Portugiża ġiet trasformata f'okkupazzjoni militari, li wasslet għal amministrazzjoni kolonjali vera matul l-ewwel snin tas-seklu 20.

Tabilħaqq, il-Portugall talab strixxa ta 'art mill-Możambik sal-Angola, li ġiet aċċettata mill-awtoritajiet imperjali Ġermaniżi, il-ġirien kolonjali tiegħu fit-Tramuntana tal-Afrika tal-Lvant Ġermaniża, iżda mhux mill-Ingliżi. Minħabba d-djun tal-Portugiż, u l-kapaċità militari Portugiża, iżgħar mill-Ingliżi, fl-1891 il-Portugall kien sfurzat jirrinunzja għall-pretensjonijiet tiegħu u jaċċetta l-linji definiti mill-Ingliżi. F'dak is-sens, għalkemm il-mappa tal-Możambik kienet definita mill-erba' sekli taħt dominazzjoni Portugiża, ir-riżultat huwa dovut aktar għal sekwenza każwali ta 'tentattivi ta' espansjoni milli għal politika ta' suċċess.

### Seklu 20

Triq Beira fil-bidu tal-seklu 20
Avenue ċentrali ta' Lourenço Marques (kurrenti Maputo) fl-1905.
Fil-bidu tas-seklu 19, il-Portugiżi kienu ttrasferixxew ħafna mill-amministrazzjoni lil kumpaniji privati ​​kbar, bħall-Możambik (provinċji attwali ta' Manica u Sofala), Zambezia jew Niassa (provinċji attwali ta' Cabo Delgado u Niassa), immexxija u ffinanzjati prinċipalment mir-Renju Unit, li stabbilixxa linji tal-ferrovija biex jgħaqqad Beira ma 'Nyasaland u Rhodesia tat-Tramuntana, u żviluppa pjantaġġuni taz-zokkor, copra u sisal.

Għalkemm l-iskjavitù tneħħa uffiċjalment, lejn l-aħħar tas-seklu 19 il-kumpaniji implimentaw politiki tax-xogħol sfurzat, u jipprovdu lill-irġiel biex jaħdmu fil-minjieri u fil-pjantaġġuni fil-kolonji Brittaniċi ġirien, kif ukoll fl-Afrika t'Isfel. Il-Kumpanija Zambezia, l-aktar profittabbli, approprjat diversi prazeiros, u stabbilixxiet postijiet militari avvanzati. Inbnew toroq, portijiet u mezzi oħra ta' komunikazzjoni, b'mod partikolari ferrovija li tgħaqqad iż-Żimbabwe u l-port ta' Beira.

Minħabba r-riżultati ħżiena tiegħu, taħt l-Estado Novo ta' Salazar, il-kontroll tal-Imperu Portugiż żdied u l-konċessjonijiet ma ġewx imġedda, u għalhekk fl-1929 il-Kumpanija ta' Niassa sparixxa u fl-1942 dik tal-Możambik. Fl-1951 il-kolonji Portugiżi kollha fl-Afrika ngħataw l-isem ta' Provinċji Ultramarini tal-Portugall.

Matul dan il-perjodu intensifikat il-konċentrazzjoni tal-poter f'idejn kumpaniji u individwi Portugiżi.

Fis-snin ħamsin, il-Portugiżi implimentaw serje ta’ pjanijiet ta’ żvilupp biex jespandu u jimmodernizzaw l-infrastruttura nazzjonali tat-trasport u l-komunikazzjonijiet. Prezzijiet għoljin ta’ wara l-gwerra għall-prodotti tropikali taw spinta lill-ekonomija, li rriżulta detrimentali għall-popolazzjoni indiġena.

Il-Front tal-Liberazzjoni tal-Możambik (Frelimo) nieda gwerra tal-gwerilliera kontra l-gvern Portugiż fl-1964.

Fl-1975, minħabba l-effetti tar-Rivoluzzjoni tal-Qronfol fil-Portugall, il-Możambik kiseb l-indipendenza tiegħu flimkien mar-reġjuni l-oħra li kienu għadhom jappartjenu lill-imperu kolonjali Portugiż.

Il-Możambik sar ir-Repubblika Popolari tal-Możambik. Il-gvern tal-Frelimo ddikjara n-nazzjonalizzazzjoni tal-edukazzjoni, il-kura tas-saħħa, il-banek barranin, u ħafna korporazzjonijiet transnazzjonali. Ġew promossi rħula komunali, li ġabru flimkien bdiewa mxerrda; ġew organizzati forom kollettivi ta’ produzzjoni; u l-assistenza medika, teknika, u edukattiva ġiet simplifikata.

Ir-reġim tal-Frelimo ddefinixxa lilu nnifsu bħala soċjalista, u adotta l-Marxiżmu-Leniniżmu bħala l-orjentazzjoni ideoloġika tiegħu. Ftit wara l-indipendenza, faqqgħet gwerra ċivili bejn Frelimo, appoġġjat mill-Unjoni Sovjetika u Kuba, u l-oppożizzjoni, ir-Reżistenza Nazzjonali Możambikana (Renamo), appoġġjata mill-Afrika t'Isfel u l-Istati Uniti. Ir-reġim ta' Samora Machel mexxa ġlieda awtoritarja kontra t-tribaliżmu u pprova jnaqqas l-influwenza tar-reliġjonijiet, li ntlaqgħet b'reżistenza mill-popolazzjoni.

Il-gwerra ċivili damet tliet deċennji, beda fl-1977.

Is-suldati tal-FRELIMO wettqu wkoll delitti serji tal-gwerra matul il-gwerra ċivili.

Il-FRELIMO ġiegħel lin-nies jaħdmu għalihom, u l-perjodi ta' koskrizzjoni spiss estendew lil hinn minn dak li kien permess legalment. L-għajxien f’irħula komunali sar obbligatorju f’ċerti provinċji. Madankollu, f'xi żoni, in-normi kulturali kienu jeħtieġu li l-familji jgħixu ċerta distanza minn xulxin.

Għalhekk, in-nies spiss kienu jiġu mġiegħla jidħlu f'irħula komunali taħt il-ponta ta' arma mis-suldati tal-FRELIMO jew mill-alleati Żimbabweni tagħhom. Kif jiftakar resident lokali wieħed:

Qatt ma ridt nitlaq mid-dar il-qadima tiegħi u mmur fir-raħal komunali. Anke bil-gwerra, ridt nibqa' fejn kelli l-art u l-imħażen tiegħi. Għal żmien twil, qatt ma konna għexna ma' daqstant nies flimkien f'post wieħed. Kulħadd kellu jgħix fil-bitħa tiegħu. Il-Komeredes [suldati Żimbabwjani] ġew id-dar tiegħi u qaluli li kelli mmur fir-raħal komunali, fejn kien hemm tant nies. Ippruvajt nirrifjuta, u mbagħad taw in-nar lid-dar tiegħi, lill-imħażen tiegħi, u lill-għelieqi tiegħi. Heddewni li joqtluni u qaluli lill-familja tiegħi u lili biex nibqgħu sejrin. Ġewwa r-raħal komunali, konna ngħixu bħal ħnieżer. Kien bħal maqjel tal-ħnieżer. Kien hemm tant minna ngħixu qrib ħafna ta' xulxin. Jekk xi ħadd jorqod ma' martu, kulħadd seta' jisma' x'qed jagħmlu. Meta konna mmorru fl-għelieqi jew fiċ-ċimiterji biex nidfnu l-mejtin, is-suldati kellhom jimxu warajna u quddiemna. Meta n-nisa kienu jmorru ħdejn ix-xmara biex jinħaslu, is-suldati kellhom imorru wkoll, u spiss kienu jaraw lin-nisa tagħna għarwenin. Kienet diżgrazzja sħiħa f'dak l-għeluq. Normalment konna niddependu fuq l-għajnuna umanitarja għall-ikel, imma qatt ma konna nafu meta kienet se tasal. Kien terribbli; għalhekk ħafna nies kienu jaħarbu mill-villaġġ komunali lura lejn djarhom fejn kienu stazzjonati s-suldati tar-RENAMO. L-istupru sar ukoll prattika mifruxa fost is-suldati tal-FRELIMO.

Bħala parti minn sensiela ta' miżuri ta' wara l-indipendenza, il-FRELIMO introduċiet "kampijiet ta' riedukazzjoni" fejn intbagħtu delinkwenti minorenni, avversarji politiċi, u elementi allegatament antisoċjali bħal prostituti, ħafna drabi mingħajr proċess minħabba nuqqas ta' mħallfin. Aktar tard, osservaturi barranin iddeskrivewhom bħala "ċentri infami ta' tortura u mewt." Huwa stmat li 30,000 priġunier mietu f'dawn il-kampijiet. Il-gvern ġie akkużat ukoll li qatel eluf ta' nies hekk kif ipprova jestendi l-kontroll tiegħu madwar il-pajjiż.

Il-gwerra ċivili ntemmet fl-1992.

Iżda l-Frelimo żamm il-poter tiegħu. Il-partit għamel dan permezz ta' repressjoni politika, manipulazzjoni tal-proċessi elettorali u sistemi ta' patrunaġġ.

Madankollu, ix-xenarju politiku nbidel fl-aħħar għaxar snin. Huwa aktar diffiċli għall-istat li jżomm – jew jespandi – il-qabda awtoritarja tiegħu.

Ir-reġimi awtoritarji jikkontrollaw l-oppożizzjoni u d-dissens, iżda l-kapaċità tal-istat li jagħmel dan qed tonqos.

## Referenzi