Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Antropoloġija

L-**Antropoloġija** (mill-kelma Grieka: *ἄνθρωπος*, antropos, "bniedem"; u *λόγος*, logos, "taħdit" litt. li titkellem dwar il-bnedmin) hija l-istudju ta' l-umanità. L-antropoloġija tnisslet mix-xjenzi naturali, l-istudji umanistiċi, u x-xjenzi soċjali. Dan it-terminu ġie użat l-ewwel darba minn François Péron meta iddiskuta l-inkontri tiegħu ma' l- Aboriġini ta' Tasmania. L-Antropoloġija hija l-istudju tal-karatteristiċi fiżiċi, soċjali u kulturali ta' l-umanità. L-Etnografija tirreferi kemm għal waħda mill-metodi ewlenin ta' l-antropoloġija u kemm għat-test li jinkiteb bħala riżultat tal-prattika ta' l-antopoloġija u l-elementi tagħha.

Minn żmien ix-xogħol ta' Franz Boas u Bronisław Malinowski fl-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20, l-antropoloġija bdiet tiddistingwixxi ruħha minn xjenzi soċjali oħra minħabba l-enfażi fuq l-eżaminazzjoni fil-fond tal-kuntest, ipparagunar bejn kulturi differenti, u l-importanza li tefgħat fuq l-osservazzjoni parteċipattiva, jew immersjoni esperementali, fit-tul fiż-żona tar-riċerka. L-antropoloġija, partikolarment dik kulturali, enfasizzat ir-relattivita kulturali u l-użu ta' sejbiet mir-riċerka biex issir kritika kulturali. Din kienet partikolarment prominenti fl-Istati Uniti, mill-argumenti ta' Boas kontra l-ideoloġija razzjali tas-seklu 19, għall-ġlieda ta' Margaret Mead għall-ugwaljanza bejn is-sessi u l-liberazzjoni sesswali, sal-ktirika kurrenti ta' l-oppressjoni post-kolonjali u l-promozzjoni tal-multikulturaliżmu.
# Virġilju

Virġilju
**Publius Vergilius Maro** (t. 15 ta' Ottubru, 70 QK - 21 ta' Settembru, 19 QK) magħruf aħjar bħala **Virġilju**, kien poeta u filosfu Latin. Virġilju huwa magħruf l-aktar bħala l-awtur tal-Eklogi (magħrufa wkoll bħala *l-Bukoliki*) , il-Ġeorġiki u l-Enejde. Il-poeżiji tiegħu jittrattaw l-allat u l-miti, fi kliem ieħor, il-mitoloġija Griega.
# Lingwa Franċiża

| **Franċiż (*Français*)** |
| --- |
| **Mitkellma:** |  |
| **Reġjuni:** | Ewropa, Amerika, Afrika u Oċeanja |
| **Kelliema:** | lingwa materna : 77,2 miljun lingwa barranija : 280−300 miljun |
| **Familja**: | Lingwi Rumanzi |
| Uffiċjali |
| **Lingwa uffiċjali ta'**: | 29 pajjiżi Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti Unjoni Ewropea |
| **Regolati**: | Akkademja Franċiża |
| Kodiċijiet |
| **ISO 639-1:** | fr |
| **ISO 639-2:** | fra |
| **ISO 639-3:** | fra |
|   |
| Ara ukoll: Lingwa |

Il-**Franċiż** (*français*) hija lingwa Rumanza mitkellma minn madwar 300 miljun ruħ madwar id-dinja, prinċipalment fi Franza, ir-Repubblika Demokratika tal-Kongo u l-Kanada.
# Berlin

| Berlin |
| --- |
|  Ġermanja |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Amministrazzjoni |
|  |
| **Stat sovran** | Ġermanja |
| Kap tal-Gvern |
Kai Wegner |
| Isem uffiċjali | Berlin |
| Ismijiet oriġinali | Berlin |
| Kodiċi postali | `10115–14199` |
| Ġeografija |
| Koordinati | ﻿ / ﻿
 |
| BerlinBerlin (Germany) |
| u  |
| Superfiċjenti |
891.12 kilometru kwadru |
| Għoli |
34 m |
| Fruntieri ma' |
Brandenburg (en) , Barnim District (en) , Märkisch-Oderland (mul) , Oder-Spree District (en) , Dahme-Spreewald (mul) , Teltow-Fläming (mul) , Potsdam-Mittelmark (mul) , Potsdam, Havelland (mul) , Oberhavel (mul) , Kleinmachnow (en) u Stahnsdorf (en)  |
| Demografija |
| Popolazzjoni |
3,782,202 abitanti (31 Diċembru 2023) |
| Informazzjoni oħra |
| Fondazzjoni |
1244 |
| Kodiċi tat-telefon | `030` |
| bliet ġemellati |
Kiev, Los Angeles, Pariġi, Madrid, Istanbul, Varsavja, Moska, Brussell, Budapest, Tashkent, Belt tal-Messiku, Beijing, Ġakarta, Tokjo, Buenos Aires, Praga, Windhoek, Londrau Tel Aviv |
|
berlin.de |

**Berlin** hija l-belt kapitali Ġermaniża u is-sede tal-Gvern Ġermaniż. Hija wkoll wieħed mis-16-il stat li flimkien jagħmlu l-Ġermanja. Hija ċ-ċentru tar-reġjun Berlin/Brandenburg. Fiha hemm joqogħdu 3.4 miljun ruħ u hija meqjusa bħala l-ikbar u l-aktar belt ppopolata fil-Ġermanja u t-tieni l-akbar belt fl-Unjoni Ewropea.

* Berlin
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
# Kolera

*Vibrio cholerae*: Il-batterju li jikkawża l-kolera (stampa meħuda b'SEM)
**Kolera** (magħrufa wkoll bħala **Kolera Ażjatika**) hija marda ikkawżata mill-batterju *Vibrio cholerae*, li normalment jispiċċa fil-ġisem wara li persuna tixrob ilma kontaminat, jew inkella tiekol ħut jew frott tal-baħar li ma jkunx imsajjar tajjeb. Din il-marda ġiet deskritta għall-ewwel darba b'mod xjentifiku minn tabib Portugiż Garcia de Orta fis-Seklu XVI.

### Sintomi

Is-sintomi jinkludu dawk is-sintomi ta' infezzjoni tat-tratt GI: dijarea akuta (eż. 1 L feċi/siegħa), uġiegħ fiż-żaqq, deni, nawżja u rremetar. Apparti dawn, hemm sintomi oħra relatati mad-diżidratazzjoni, kawża tat-telf kbir ta' likwidi mill-ġisem: għatx, bukgħawwieġ fil-muskoli, għajja u nuqqas ta' saħħa, tikmix tal-ġilda, metabolic acidosis severa flimkien ma' potassium depletion, anurja, circulatory collapse u cyanosis. Dawn kollha jwasslu għall-xokk ipovolemiku (telf massiv ta' fluwidi u electrolytes mill-ġisem), li jista' jwassal għall-mewt fi ftit sigħat.

### Riċerka

Ix-xjenzjati li taw l-akbar kontribuzzjonijiet fil-ġlieda kontra l-kolera kienu John Snow, li skopra l-ħolqa bejn il-marda tal-kolera u x-xorb ta' l-ilma fl-1854, u Robert Koch, li identifika l-*V. cholerae* bħala l-baċillu li jikkawża l-marda. Il-batterju kien ġie iżolat xi 30 sena qabel mill-anatomiku Taljan Filippo Pacini, iżda r-riżultati tiegħu ma kienux wisq magħrufa madwar id-dinja.

**L-Istorja tal-Kolera f'Malta**

Din Il-marda nfirxet għall-ewwel darba lejn il-Mediterran fis-seklu dsatax, l-aktar bejn l-1816 u l-1826, x’aktarx meta kaxkruha magħhom mill-Indja l-baħrin u s-suldati Ingliżi. Il-fejqan minn din il-marda kien diffiċli, u l-unika rimedju għaliha kienet xarba b’taħlita ta’ ħxejjex mediċinali, biex ittaffi l-uġigħ, iżda li ma tfejjaqx. F’Malta, il-kolera infexxet f’epidemija f’dawn id-dati:

fl-1837  (kienu mietu f’Malta 809, u f’Għawdex 366)

fl-1854 (kienu  mietu total ta’ 348 ruħ)

fl-1865 (kienu mietu 1,873 ruħ)

fl-1867 (kienu mietu 400 ruħ)

fl-1877 (kienu mietu 440 ruħ)

fl-1887.

**Sorsi Esterni**

Cholera Outbreaks in Asia and South East Asia, 2003 - 2012.

'1824 - 1827 Cholera Pandemic',

'Doctors during the 1837 Cholera Epidemic in Malta - Unearthing the Truth', Joseph Galea,

'The Eipdemiological Factors of Cholera in Gozo, Malta - 1837', Joseph Galea & Liberato Camilleri,

'Epidemiji fl-Istorja ta' Malta', Martin Morana