# Ruma

| Ruma |
| --- |
|  Italja |
|  Minn fuq għal isfel, mix-xellug għal-lemin : Kolossew , Bażilika ta’ San Pietru , Pantheon u Piazza della Rotonda , Funtana ta’ Trevi , Castel Sant'Anġlu , Pont Sant'Angelo u veduta tal-Vatikan. |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Amministrazzjoni |
| Pajjiż |  Italja Italja |
| Provinċja |  Lazio |
| Kap tal-Gvern |
Roberto Gualtieri (en)  |
| Isem uffiċjali | Roma Colonia Lucia Annia Commodiana |
| Ismijiet oriġinali | Roma |
| Kodiċi postali | `00118–00199` |
| Ġeografija |
| Koordinati | ﻿ / ﻿
 |
| RumaRuma (Italy) |
| , u  |
| Superfiċjenti |
1,287.36 kilometru kwadru |
| Għoli |
21 m |
| Fruntieri ma' |
Anguillara Sabazia (mul) , Ardea (en) , Castel Gandolfo (mul) , Ciampino (en) , Colonna (en) , Fiumicino (en) , Fonte Nuova (en) , Formello (en) , Grottaferrata (en) , Mentana (en) , Monte Porzio Catone (en) , Monte Compatri (en) , Monterotondo (en) , Poli (en) , Pomezia (en) , Sacrofano (en) , Trevignano Romano (mul) , Zagarolo, Albano Laziale (en) , Campagnano di Roma (en) , Castel San Pietro Romano (en) , Frascati (mul) , Gallicano nel Lazio (en) , Marino (en) , Palestrina (mul) , Riano (en) , Tivoli (en) , Guidonia Montecelio (mul) u San Gregorio da Sassola (en)  |
| Demografija |
| Popolazzjoni |
2,748,109 abitanti (1 Jannar 2023) |
| Informazzjoni oħra |
| Fondazzjoni |
It-TlietaambUTCIt-Tlieta "BCE" |
| Kodiċi tat-telefon | `06` |
| bliet ġemellati |
Pariġi, Krakovja, Johannesburg, Cincinnati, Douala (mul) , Marbella, Achacachi Municipality (en) , Tokjo, Sivilja, Benevento, Seoul, Contrada della Lupa (en) , Plovdiv, Kiev, Washington, D.C., Brasilia, Beijing, Belt tal-Messiku, Tirana, Belt ta' New York, Belgradu Achacachi (en)  |
|
comune.roma.it |

**Ruma** (Taljan:*Roma*  roːma ) hija belt u *komun* speċjali (imsemmi *Roma Capitale*) fl-Italja. Ruma hija l-belt kapitali tal-Italja u tar-reġjun Lazjo. B'2.9 miljun reżident f'1,285 km2 (496.1 mi kw), hija l-aktar belt popolata tal-pajjiż u r-raba' l-aktar popolata fl-Unjoni Ewropea mill-popolazzjoni ġewwa l-konfini tal-belt. Il-Belt Metropolitana ta' Ruma għandha popolazzjoni ta' 4.3 miljun ruħ. Il-belt tinsab fil-parti ċentrali tal-punent tal-Peniżola Taljana, tul ix-xtut tax-xmara Tevere. Il-Belt tal-Vatikan hija pajjiż indipendenti ġewwa l-konfini tal-belt ta' Ruma, l-uniku eżempju eżistenti ta' pajjiż ġewwa belt: għal din ir-raġuni, Ruma tiġi spiss definita bħala l-kapitali taż-żewġ stati.

L-Istorja ta' Ruma tmur lura għal aktar minn elfejn sena. Filwaqt li l-mitoloġija Rumana tgħid li Ruma twaqqfet madwar is-sena 753 QK, il-post ilu abitat minn ħafna qabel, u għalhekk il-belt hija waħda mill-eqdem siti kontinwament okkupati fl-Ewropa. Il-Popolazzjoni bikrija tal-belt oriġinat minn taħlita ta' Latini, Etruskani u Sabini. Wara, il-belt suċċessivament saret il-kapitali tar-Renju Ruman, tar-Repubblika Rumana u tal-Imperu Ruman, u hija meqjusa bħala waħda mill-postijiet tat-twelid taċ-ċiviltà tal-Punent u minn xi nies l-ewwel metropoli li qatt kien hemm. Hija magħrufa bħala "Roma Aeterna" (Il-Belt Eterna) u "Caput Mundi" (Kapitali tad-Dinja), żewġ kunċetti ċentrali fil-kultura antika Rumana.

Wara l-waqgħa tal-Imperu tal-Punent, li mmarka l-bidu tal-Medjuevu, Ruma bdiet taqa' bilmod taħt il-kontroll politiku tal-Papat, li kien stabbilit fil-belt mill-ewwel seklu AD sas-seklu 8, meta sar il-belt kapitali tal-Istati Papali, li damu sal-1870.

Mir-Rinaxximent, kważi l-Papiet kollha ta' wara Nikola V (1422–55), għal erba' mitt sena segwew b'mod koerenti programm arkitettoniku u urbanistiku li għamlu l-belt ċentru artistiku u kulturali dinji. Minħabba dan, Ruma saret l-ewwel waħda miċ-ċentri maġġuri ewlenin tar-Rinaxximent Taljan, u wara, saret il-post tal-ħolqien tal-istil Barokk u tan-neoklassiċiżmu. Artisti famużi, pitturi, skulturi u periti, għamlu Ruma ċ-ċentru tal-attività tagħhom, waqt li ħolqu kapolavuri madwar il-belt. Fl-1871, Ruma saret il-kapitali tar-Renju tal-Italja, u fl-1946, tar-Repubblika Taljana.

Ruma għandha l-istatus ta' belt globali. Fl-2014, Ruma ġiet klassifikata l-erbatax l-aktar belt miżjura fid-dinja, it-tielet l-aktar fl-Unjoni Ewropea, u l-aktar attrazzjoni turistika popolari fl-Italja. Iċ-ċentru storiku tal-belt huwa elenkat mill-UNESCO bħala Sit ta' Wirt Dinji. Il-monumenti u l-mużewijiet bħall-Mużewijiet tal-Vatikan u l-Kolossew, huma fost l-aktar destinazzjonijiet li jżuruhom nies turistiċi fid-dinja, iż-żewġ postijiet jirċievu miljuni ta' turisti kull sena. Ruma ospitat l-Olimpjadi tas-sajf 1960 u s-sede tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizazzjoni tal-Ikel u l-Agrikoltura.

## Storja

### Etimoloġija

Skont il-leġġenda tar-Rumani Antiki stess ta' kif twaqqfet il-belt, l-isem "Roma" ġej mill-fundatur u l-re, Romulus.

Madankollu, jista' jkun li l-isem Romulus kien fil-fatt ġej minn Ruma stess. Kmieni fis-seklu 4, kien hemm diversi teoriji pproposti dwar l-oriġini tal-isem Roma. Ġew proposti bosta ipoteżijiet li ffukaw fuq l-għeruq lingwistiċi inċerti tal-isem.:

* Minn *Rumon* jew *Rumen*, isem arkajku tat-Tiber, li għandu l-istess għerq bħall-verb Grieg ῥέω (rhèo) u l-verb Latin *ruo*, li t-tnejn iffissru "fluss";
* Mill-kelma Etruska *ruma*, li l-għeruq tagħha huwa \*rum- "beżżul", forsi referenza għal-lupa li adottat u reddgħet it-tewmin bl-isem jixxibah Romulus u Remus, jew referenza għall-għamla tal-Għoljiet Palatini u Aventini.
* Mill-kelma Griega ῤώμη (rhōmē), li tfisser *qawwa*.

### Bidu

Hemm evidenza arkeoloġika ta' okkupazzjoni umana taż-żona ta' Ruma minn madwar 14,000 sena ilu, imma s-saff dens ta' skart miż-żminijiet ta' wara, joskura is-siti Palaeolitiċi u Neolitiċi. Il-preżenza ta' għodda tal-ġebel u armi tal-fuħħar u ġebel tafferma l-preżenza umana għal madwar 10,000 sena. Diversi skavi, ikkonfermaw il-fehma li Ruma kibret minn insedjamenti pastorali fl-Għolja Palatina fejn il-quddiem kellu jkun hemm il-Forum Ruman. Filwaqt li xi arkeoloġi jsostnu li Ruma kienet tabilħaqq imwaqqfa fin-nofs tas-seklu 8 QK (id-data tradizzjonali), din id-data hija suġġett kontroversjali. Madankollu, il-qawwa tal-ħrafa li kulħadd jaf dwar il-fondazzjoni leġġendarja ta' Ruma, għandha t-tendenza li tiddifletti l-attenzjoni mill-veri oriġini tagħha li huma ħafna aktar antikiti.

#### Leġġenda tat-twaqqif ta' Ruma

Il-Lupa Kapitolina treddgħa t-trabi tewmin Romulus u Remus.
L-istejjer tradizzjonali li waslulna mir-Rumani tal-qedem stess, jispjegaw l-istorja bikrija tal-belt f'termini ta' leġġendi. L-aktar magħrufa dawn il-miti, u forsi l-aktar famuża mill-miti Rumani, hija l-istorja ta' Romulus u Remus, it-trabi tewmin li reddgħithom lupa. Huma ddeċidew li jibnu belt, iżda wara ġlieda, Romulus qatel lil ħuh u l-belt ħadet ismu. Skond l-annalisti Rumani, dan sar fil-21 ta' April 753 QK. Din il-leġġenda trid tiġi rrikonċiljata ma' tradizzjoni oħra ta' storja li suppost ġrat qabel, li fiha r-refuġjat Trojan Aeneas, ħarab mill-Italja u waqqaf ir-razza tar-Rumani permezz ta' ibnu Iulus, l-isem tad-dinastija Ġulju-Klawdja.Dan twettaq mill-poeta Ruman Virġilju fl-ewwel seklu QK.

### Monarkija, repubblika, imperu

Wara l-fondazzjoni leġġendarja minn Romulus, Ruma kienet iggvernata għal perjodu ta' 244 sena minn sistema monarkika, l-ewwel minn sovrani ta' nisel Latin u Sabin, u wara minn reijiet Etruski. It-tradizzjoni issemmi seba' Reijiet: Romulus, Numa Pompilius, Tullus Hostilius, Ancus Marcius, Tarquinius Priscus, Servius Tullius u Tarquinius Superbus.

Fis-sena 509 QK, ir-Rumani keċċew l-aħħar re mill-belt u stabbilew repubblika Oligarkika. Imbagħad, Ruma bdiet perjodu kkaratterizzat b'ġlied intern bejn il-patrizji (l-aristokratiċi) u l-plebej (proprjetarji żgħar), u b'gwerer kontinwi kontra l-popolazzjonijiet tal-Italja ċentrali: l-Etruski, il-Latini, il-Volxi u l-Ekwi. Wara li saret il-ħakkiema ta' Latium, Ruma mexxiet diversi gwerrer (kontra l-Galli, Oxi-Sanniti u l-kolonja Griega ta' Taranto, alleati ma' Pirru, ir-Re tal-Epiru) li rriżultaw fil-konkwista tal-peniżola Taljana, miż-żona ċentrali sal-Magna Graecia.

Matul it-tielet u t-tieni seklu QK ġiet stabbilita l-eġemonija Rumana mal-Mediterran u l-Lvant,permezz tat-tliet gwerer Puniċi (264-146 QK), kontra l-belt ta' Kartaġni u tliet gwerrer oħra kontra l-Maċedonja (212-168 QK). Imbagħad, Ruma stabbilit l-ewwel provinċji Rumani: Sqallija, Korsika u Sardinja, Spanja Rumana, il-Maċedonja, il-Greċja (Akaja) u l-Afrika.

Mappa antika ta' Ruma.
Mill-bidu tas-seklu 2 QK, kien hemm kontest għall-poter bejn żewġ gruppi ta' aristokratiċi: l-ottimati, li jirrappreżentaw il-parti konservattiva tas-Senat, u l-populares, li kienu jiddependu mill-għajnuna tal-plebej (klassi baxxa urbana) biex jiksbu l-poter. Fl-istess perjodu, il-falliment tal-bdiewa ż-żgħar u l-istabbiliment ta' oqsma li jimpjegaw l-iskjavi, ipprovokaw il-migrazzjoni ta' għadd kbir ta' nies lejn il-belt. Għall-gwerra kontinwa kienet meħtieġa armata professjonali, u din kienet aktar leali lejn il-ġenerali tagħha milli lejn ir-repubblika. Minħabba dan, fit-tieni nofs tas-seklu 2 u matul l-ewwel seklu QK, kien hemm kunflitti kemm barra l-belt u internament: wara t-tentattiv fallut tar-riforma soċjali tal-populares Tiberju u Gajju Grakku, u l-gwerra kontra l-Jugurtha, kien hemm l-ewwel gwerra ċivili bejn Gajju Marju u Sulla. Wara kien hemm ir-rewwixta l-kbira tal-iskjavi taħt Spartaku u wara, l-istabbiliment tal-ewwel triumvirat b'Ċesri, Pompew u Krassu.

Il-konkwista ta' Gallja għamlet lil Ċesri qawwi u popolari immens, u dan wassal għat-tieni gwerra ċivili kontra s-Senat u Pompew. Wara r-rebħa tiegħu, Ċesri ħatar ruħu dittatur għal ħajtu. L-assassinju tiegħu wassal għat-tieni triumvirat bejn Ottovjanu (neputi u werriet ta' Ċesri), Marku Antonju u Lepidu, u għal gwerra ċivili oħra bejn Ottavjanu u Antonju. Fis-sena 27 QK, sar *princeps civitatis* u kiseb it-titlu ta' Augustus, b'hekk sar il-fundatur tal-prinċipat, diarkija bejn il-*princeps* u s-senat. Ruma ġiet stabbilita bħala imperu de facto li laħaq l-akbar espansjoni fit-tieni seklu taħt l-Imperatur Trajjanu, Ruma ġiet ikkonfermata bħala caput Mundi, (kapitali tad-dinja), espressjoni li kienet diġà ngħatat fil-perjodu Repubblikan. Matul l-ewwel żewġ sekli tiegħu, l-imperu kellu bħala mexxejja l-imperaturi tad-dinastija Ġulju-Klawdjana, id-dinastija Flavjana (Flavjanu bena l-amfiteatru bl-istess isem, magħrufa bħala l-Kolossew) u d-dinastija Antonina. Dan iż-żmien kien ikkaratterizzat ukoll bil-firxa tal-Kristjaneżmu, ippriedkat minn Ġesù Kristu fil-Ġudea fl-ewwel nofs tal-ewwel seklu (taħt Tiberju) u ppopolarizzat mill-appostli mal-imperu u lil hinn minnhu. L-epoka Antonina hija meqjusa bħala l-apoġew tal-Imperu, li territorju tiegħu kien jilħaq mill-Oċean Atlantiku għall-Ewfrate u mill-Brittanja sal-Eġittu.

Fit-tielet seklu, fit-tmiem tad-dinastija Antonina, fi żmien id-dinastija tas-Severi, il-*principatus* ġie sostitwit minn gvern militari, li ftit taż-żmien wara kien segwit minn perjodu destabilizzanti ta' anarkija militari magħruf bħala l-Kriżi tat-Tielet Seklu. Fl-istess żmien l-ekonomija marret lura, l-inflazzjoni żdiedet u l-għedewwa storiċi ta' Ruma, it-tribujiet Ġermaniċi fil-Punent u l-Imperu Persjan fil-Lvant, żammew pressjoni kontinwa fuq il-fruntieri.

L-Imperatur Dijoklezjanu (284) pprova jsolvi l-problemi ekonomiċi u militari billi jintroduċi d-dominat (monarkija assoluta fejn l-imperatur kien deifikat), u impona l-kontroll tal-prezzijiet u ddeċentralizza l-amministrazzjoni. L-imperatur qasam l-imperu fi tnax-il djoċesi. Hu kien jiggverna, taħt it-titolu ta' *Augustus*, in-nofs tal-lvant (bir-residenza tiegħu f'Nicomedia) u ħatar lil Maximian bħala *Augustus tal-Punent* biex jiggverna n-nofs tal-Punent, u l-belt kapitali tmexxiet lejn Mediolanum. Is-suċċessjoni kienet regolata bil-ħolqien tat-Tetrarka: fil-fatt kull *Augustus*, kellu jaħtar imperatur żgħir, bit-titlu ta' *Ċesri*, biex jiggverna parti mit-territorju Ruman f'isem *Augustus* u li fl-aħħar kellu jilħaq l-imperatur il-ġdid.

Wara l-abdikazzjoni ta' Diocletian u Maximian fit-305 u l-kunflitti dinastiki ħafna, din is-sistema kkollassat, u l-mexxej il-ġdid, Kostantinu, iċċentralizzata l-poter mill-ġdid u, bl-Editt ta' Milan fit-313, ta' il-libertà ta' qima għall-Insara, u b'hekk rahan ruħu li jagħti stabbiltà għar-reliġjon ġdid. Huwa bena diversi knejjes, ta' l-poter ċivili ta' Ruma lil Papa Silvestru I u fil-Lvant waqqaf il-belt kapitali l-ġdida; Kostantinopli.

Il-Kristjaneżmu sar ir-reliġjon uffiċjali tal-imperu, grazzi għall-editt maħruġ fit-380 minn Theodosius, li kien l-aħħar imperatur tal-imperu unifikat: fil-fatt, wara mewtu, it-tfal tiegħu, Arcadius u Honorius, qasmu l-imperu f'żewg partijiet; l-imperu tal-Punent u l-imperu tal-Lvant. Il-kapitali tal-Imperu Ruman tal-Punent saret Ravenna.

Ruma kienet tilfet ir-rwol ċentrali tagħha fl-amministrazzjoni tal-imperu, b'hekk ġiet imkeċċija fl-410 mill-Viżigoti, immexxija minn Alaric I, iżda wkoll ġew imsebbħa mill-kostruzzjoni tal-bini sagru mill-Papiet (bil-kollaborazzjoni tal-imperatur). Il-Belt, fqira u spopolata, sofriet sakkeġġi ġodda fl-455, minn Ġenseriku, re tal-Vandali. L-imperatur dgħajjef tal-ħames seklu ma setgħax iwwaqqaf id-dikompożizzjoni, sakemm id-depożizzjoni ta' Romulus Augustus fit-22 ta' Awwissu 476, li mmarka t-tmiem tal-Imperu Ruman tal-Punent u, għal ħafna storiċi, kien il-bidu tal-Medju Evu.

### Medju Evu

Minjatura turi s-Sakkeġġ ta' Ruma (410)
L-Isqof ta' Ruma, imsejjaħ il-Papa, kien importanti mill-jiem bikrija tal-Kristjaneżmu minħabba l-martirju taż-żewġ appostli, Pietru u Pawlu. L-Isqfijiet ta' Ruma dehru wkoll (u għadhom jidhru bħala Kattoliċi) bħala s-suċċessuri ta' Pietru; li kien l-ewwel Isqof ta' Ruma. B'hekk il-belt saret ta' importanza akbar bħala ċ-ċentru tal-Knisja Kattolika. Wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman tal-Punent fl-476 AD, Ruma kienet l-ewwel taħt il-kontroll ta' Odoacer u mbagħad saret parti mir-Renju Ostrogotiku qabel ma rritornat lejn il-kontroll Ruman tal-Lvant wara l-Gwerra Gotika, li qerdet il-belt. Il-popolazzjoni tal-belt naqset aktar minn miljun fil-210 AD għal 500,000 fil-273 u 35,000 wara l-Gwerra Gotika, li naqset gruppi ta' bini abitat b'intervall fost oqsma kbar ta' fdalijiet, veġetazzjonijiet, vinji u ġonna tas-swieq.

Wara l-invażjoni tal-Langobardi fl-Italja, il-belt baqgħet nominalment Biżantina, iżda fir-realtà l-Papiet segwew il-politika tal-ekwilibriju bejn il-Biżantini, il-Franki u l-Langobardi. Fis-729, ir-Re tal-Langobardi Liutprand, ta' donazzjoni lill-knisja il-belt ta' Sutri li tinsab fi tramuntana ta' Latium, b'hekk beda l-poter temporali tal-knisja. Fis-756, Pepin il-Qasir, wara li għeleb lill-Langobardi, ta' il-ġuriżdizzjoni temporali lill-Papa fuq id-Dukat Ruman u l-Esarkat ta' Ravenna, b'hekk inħolqu l-Istati Papali. Wara dan il-perjodu, it-tliet poteri pruvaw immexxu l-belt: il-papa, in-nobbli, flimkien mal-kapijiet tal-milizzji, l-imħallfin, is-Senat u l-poplu; u r-re tal-Franki, patricius u l-Imperatur. Dawn it-tliet partiti (teokratiku, repubbliku u imperjali) kienu karatteristiċi tal-ħajja Rumana matul il-Medju Evu kollu. Fil-lejl tal-Milied tas-sena 800, Charlemagne kien inkurunat f'Ruma bħala imperatur tal-Imperu Qaddis Ruman mill-Papa Leo III: f'dik l-okkażjoni, il-belt ospitat għall-ewwel darba ż-żewġ setgħat li ssaraw il-poter universali li kellu jkun kostanti għall-Medju Evu.

Inkurunazzjoni ta' Charlemagne fil-25 ta' Diċembru 800
Fit-846, l-Għarab Musulmani daħlu fi ħdan il-belt mingħajr suċċess, imma rnexxielhom jisirqu affarijiet mill-bażiliki ta' San Pietru u San Pawl. Wara t-tmiem tal-poter Karolingjan, Ruma waqgħet bħala priża għall-anarkija fewdali: diversi familji nobbli komplew il-ġlieda kontra l-Papa u l-imperatur. Dawn kienu ż-żminjiet ta' Theodora u bintha Marozia, sefturi u ommijiet ta' diversi papiet, u ta' Crescentius, li kien eżempju ta' qawwa fewdali, kif ukoll iġġieled kontra l-Imperaturi Otto II u III. L-iskandli ta' dan il-perjodu, imbuttaw il-papa li jirriforma ruħhu: l-elezzjoni tal-Papa kienet riservata għall-kardinali, u riforma tal-kleru kien attentat. Il-forza ta' wara dan it-tiġdid, kien il-monk Ildebrando da Soana, li darba kien elett papa taħt l-isem ta' Gregorju VII, huwa sar involut fil-Kontroversja tal-Investitura kontra l-Imperatur Henry IV. Sussegwentement, Ruma kienet maħruqa minn Normani ta' Robert Guiscard, dan kien daħal fil-belt bl-appoġġ tal-Papa, li kien assedjat fil-Castel S. Angelo.

Matul dan il-perjodu, il-belt kienet immexxija b'mod awtonomu minn *senatore* jew *patrizio*: fis-seklu 12. Din l-amministrazzjoni, li hija normali fil-bliet Taljani, evolviet f'komun, forma ġdida ta' organizzazzjoni soċjali, espressjoni ta' klassijiet sinjuri ġodda. Il-Papa Lucius II kien diġà lest biex jiġġieled kontra l-komun Ruman, u wara, il-ġlieda tkompliet mis-suċċessur tiegħu, li kien il-Papa Eugene III: imbagħad, il-komun kien alleat man-nobbli, li kien appoġġatat minn Arnaldo da Brescia, monk li kien riformatur soċjali u reliġjuż. Wara l-mewt tal-Papa, Arnaldo ittieħed priġunier minn Adrianus IV, b'hekk immarka t-tmiem awtonomu tal-komun. Taht il-Papa Innocent III, li mmarka r-renju tal-apoġew tal-papiżmu, il-komun illikwida is-senat, u ġie sostitwit minn *Senatore*, dan kien suġġett għall-Papa.

F'dan il-perjodu l-papiet kellhom rwol ta' importanza sekulari fl-Ewropa tal-Punent, huma spiss kienu jaġixxu bħala arbitri bejn il-monarki Kristjani u jeżerċitaw il-poteri addizzjonali tal-politiċi.

Fl-1266 Charles t'Anjou, li kien sejjer fin-nofsinhar għall-ġlieda kontra l-Hohenstaufen f'isem il-Papa, ġie maħtur Senatur. Charles stabilixxa s-Sapienza, l-università ta' Ruma. F'dak il-perjodu, il-Papa miet, u l-kardinali, ġew ikkonvokati f'Viterbo, u ma setgħux jaqblu dwar is-suċċessur tiegħu: il-poplu tal-belt kien irrabjat dwar dan, b'hekk kisser is-saqaf tal-bini li ltaqgħu fih, u spiċċa l-ħabs sakemm kien innominat il-Papa l-ġdid: f'dan il-mument seħ il-marka tat-twelid tal-konklav. F'dan il-perjodu, il-belt kienet ukoll għebet minn ġliedit kontinwi fost il-familji nobbli: l-Annibaldi, il-Caetani, il-Colonna, l-Orsini, u l-Conti, huma kellhom il-fortizzi tagħhom mibnija fuq l-edifiċji Rumani tal-qedem, u ġġieldu kontra xulxin biex jikkontrollaw il-papa.

Il-Papa Bonifacju VIII, imwieled f'Caetani, kien l-aħħar Papa li ġġieled għad-dominju universali tal-Knisja: huwa pproklama kruċjata kontra l-Colonna, u fl-1300 hu sejjaħ għall-ewwel Jubilee tal-Kristjaneżmu, li laqqa l-miljuni ta' pellegrini f'Ruma. Madankollu, it-tamiet tiegħu kienu ddeklinati kontra r-re Franċiż Filippu, li ħadu priġunier f'Anagni, b'hekk ikkawżat il-mewt tiegħu. Wara dan, Papa ġdid għall-Franċiżi kien elett, u l-post tiegħu kien rilokat fil-qosor ġewwa Avignon (1309–1377). Matul dan il-perjodu l-belt kienet traskurata, sakemm il-poter waqa' f'idejn ir-raġel plebjan, Cola di Rienzo. Idealist u dilettant ta' Ruma tal-qedem, Cola ħolom dwar it-twelied il-ġdid tal-Imperu Ruman: wara li kiseb il-poter bit-titlu ta' *Tribuno*, ir-riformi tiegħu ġew miċħuda mill-poplu. Wara li kien imġiegħel li jaħrab, Cola seta' ġie lura fost il-firxa tal-kardinal Albornoz, fir-rwol responsabbli tar-restawr tal-poter tal-knisja Taljana. Hu kiseb il-poter lura għal żmien qasir u kien iġġudikat mill-poplu, u Albornoz seta' jieħu f'idejh il-pussess tal-belt, fl-1377 taħt Gregorju XI, huwa reġa sar is-sede tal-papa. Meta rritorna l-Papa f'Ruma f'dik is-sena, inħoloq ix-Xiżma tal-Punent (1377–1418), u matul l-erbgħin sena ta' wara, il-belt kienet priża tal-ġlied li għeb il-knisja.

### Żmien kmieni modern

It-*Tempietto* (San Pietro in Montorio) — eżempju eċċellenti tal-arkitettura tar-Rinaxximent Taljan
Fl-1418, il-Kunsill ta' Konstanz issetilja x-xiżma tal-punent, u l-papa Ruman, Martin V, kien elett.
Dan ġab seklu ta' paċi intern lejn Ruma, li mmarka il-bidu tar-Rinaxximent. Il-Papiet tal-ewwel nofs tas-seklu 16, minn Nikola V, il-fundatur tal-Librerija Vatikana, għal Piju II, umanist u litterat, minn Sistu IV, papa gwerrier, għal Alessandru VI, immorali u nepotist, minn Ġulju II, suldat u patrun, għal Leo X, li ta' ismu għal dan il-perjodu ("is-seklu ta' Leo X"), dawn kollha ddedikaw l-enerġija tagħhom għas-sbuħija tal-Belt Eternali, għall-qawwa tal-istokk tagħhom, u għall-patroċinju tal-arti.

Matul dawn is-snin, iċ-ċentru tar-Rinaxximent Taljan mexa minn Ruma għal Firenze. Xogħlijiet majestużi, bħall-Bażilika ta' San Pietru, il-Kappella Sistina u l-*Ponte Sisto* (l-ewwel pont li nbena madwar it-Tiber, għalkemm fuq bażi Ruman) ġew maħluqa. Biex twettaq dan, il-Papiet kienu nvoluti fl-aqwa artisti taż-żmien, inklużi Mikelanġlu, Perugino, Raphael, Ghirlandaio, Luca Signorelli, Botticelli, u Cosimo Rosselli.

Il-perjodu kien ukoll infamuż għall-korruzzjoni papali, b'ħafna Papiet li kienu missirijiet, u f'involvimenti fin-nepotiżmu u s-simonija. Il-korruzzjoni tal-Papiet u l-ispejjeż enormi għall-proġetti tal-bini tagħhom wassal f'parti ta' Riformazzjoni u, min-naħa, il-Kontro-Riformazzjoni. Papiet bħal Alessandru VI, kien magħruf sew għad-dekadenza tiegħu, partijiet selvaġġi, vakanti żejda u l-ħajja immorali. Madankollu, taħt dawn il-papiet sinjuri u vakanti, Ruma ġiet trasformata f'ċentru ta' arti, poeżiji, mużika, letteratura, edukazzjoni u kultura. Ruma saret kapaċi biex tikkompeti ma' bliet Ewropej ewlenin taż-żmien f'termini ta' ġid, arti, tagħlim u arkitettura.

Il-perjodu tar-Rinaxximent biddel wiċċ Ruma drammatikament, b'xogħolijet bħal tal-Pietà minn Mikelanġlu u l-affreski tal-Appartament Borgia, dawn kienu magħmula matul ir-renju ta' Innocent. Ruma laħqet l-ogħla punt ta' sbuħija taħt il-Papa Ġulju II (1503–1513) u s-suċċessuri tiegħu Leo X u Klement VII, żewġ membri tal-familja Medici.

## Trasport

Ajruport Leonardo da Vinci–Fiumicino

Ruma tinsab fiċ-ċentru tan-netwerk radjali ta’ toroq li bejn wieħed u ieħor isegwu l-linji tat-toroq Rumani tal-qedem li bdew mill-Għolja Kapitolina u għaqqdu lil Ruma mal-imperu tagħha. Illum Ruma hija mdawra, f'distanza ta' madwar 10 km (6 mi) mill-Kapitol, mill-ring-road (il-Grande Raccordo Anulare jew GRA).

Minħabba l-pożizzjoni tagħha fiċ-ċentru tal-peniżola Taljana, Ruma hija n-nodu ferrovjarju prinċipali għall-Italja ċentrali. L-istazzjon tal-ferrovija prinċipali ta’ Ruma, Termini, huwa wieħed mill-akbar stazzjonijiet tal-ferrovija fl-Ewropa u l-aktar użat fl-Italja, b’madwar 400 elf vjaġġatur jgħaddu minnu kuljum. It-tieni l-akbar stazzjon fil-belt, Roma Tiburtina, ġie żviluppat mill-ġdid bħala terminus tal-ferrovija b'veloċità għolja. Kif ukoll ferroviji frekwenti ta' bi nhar ta' veloċità għolja lejn l-ibliet ewlenin Taljani kollha, Ruma hija konnessa filgħaxija b'servizzi ta' 'ferroviji ta' dgħajjes' għal Sqallija, u internazzjonalment b'servizzi ta' travi ta' matul il-lejl lejn Munich u Vjenna.

Ruma hija moqdija minn tliet ajruporti. L-Ajruport Internazzjonali interkontinentali Leonardo da Vinci, l-ajruport ewlieni tal-Italja jinsab fil-Fiumicino fil-qrib, fil-Lbiċ ta’ Ruma. L-Ajruport antik ta' Ruma Ciampino huwa ajruport konġunt ċivili u militari. Huwa komunement imsejjaħ "Ajruport ta 'Ciampino", peress li jinsab ħdejn Ciampino, fix-Xlokk ta' Ruma. It-tielet ajruport, l-Ajruport Urbe ta’ Ruma, huwa ajruport żgħir u bi traffiku baxx li jinsab madwar 6 km (4 mi) fit-tramuntana taċ-ċentru tal-belt, li jieħu ħsieb il-biċċa l-kbira tat-titjiriet privati u tal-ħelikopters. Is-sistema ewlenija tal-ajruporti tal-belt (magħmula minn Fiumicino u Ciampino), bi 32.8 miljun passiġġier ittrasportati fl-2022, hija t-tieni l-aktar sistema tal-ajruporti fl-Italja.

Port ta' Civitavecchia

Għalkemm il-belt għandha l-kwartier tagħha stess fuq il-Baħar Mediterran (Lido di Ostia), din għandha biss marina u kanal-port żgħir għad-dgħajjes tas-sajd. Il-port ewlieni li jservi Ruma huwa l-Port ta 'Civitavecchia, li jinsab madwar 62 km (39 mi) fil-majjistral tal-belt.

Il-belt tbati minn problemi tat-traffiku l-aktar minħabba dan il-mudell radjali tat-toroq, li jagħmilha diffiċli għar-Rumani biex jiċċaqilqu faċilment mill-viċinanza ta 'waħda mit-toroq radjali għall-oħra mingħajr ma jidħlu fiċ-ċentru storiku jew jużaw ir-ring-road. Dawn il-problemi mhumiex megħjuna mid-daqs limitat tas-sistema tal-metro ta’ Ruma meta mqabbla ma’ bliet oħra ta’ daqs simili. Ruma għandha biss 21 taxi għal kull 10,000 abitant, ferm inqas minn bliet Ewropej ewlenin oħra. Il-konġestjoni kronika kkawżata mill-karozzi matul is-snin sebgħin u tmenin wasslet għal restrizzjonijiet fuq l-aċċess tal-vetturi għaċ-ċentru tal-belt ta’ ġewwa matul il-ħinijiet tal-jum. Żoni, fejn japplikaw dawn ir-restrizzjonijiet, huma magħrufa bħala Żoni ta’ Traffiku Limitat (Zona a Traffico Limitato (ZTL)). Iktar reċentement, traffiku qawwi bil-lejl f'Trastevere, Testaccio u San Lorenzo wassal għall-ħolqien ta' ZTLs bil-lejl f'dawk id-distretti.

Roma Metrorail u Mappa tal-Underground, 2016

F'Ruma topera sistema tal-metro bi tliet linji msejħa Metropolitana. Il-kostruzzjoni tal-ewwel fergħa bdiet fis-snin tletin. Il-linja kienet ġiet ippjanata biex tgħaqqad malajr l-istazzjon tal-ferrovija prinċipali maż-żona E42 ippjanata ġdida fis-subborgi tan-Nofsinhar, fejn fl-1942 suppost kellha ssir il-Fiera Dinjija. L-avveniment qatt ma seħħ minħabba l-gwerra, iżda ż-żona aktar tard ġiet iddisinjata mill-ġdid parzjalment u ssemmiet mill-ġdid Esposizione Universale Roma fis-snin 50 biex isservi bħala distrett tan-negozju modern. Il-linja fl-aħħar infetħet fl-1955, u issa hija l-parti tan-nofsinhar tal-Linja B.

Il-linja A nfetħet fl-1980 minn Ottaviano sa stazzjonijiet ta' Anagnina, aktar tard estiża fi stadji (1999–2000) sa Battistini. Fis-snin 90, infetħet estensjoni tal-linja B minn Termini sa Rebibbia. Il-linji A u B jaqsmu fl-istazzjon Roma Termini. Fergħa ġdida tal-linja B (B1) infetħet fit-13 ta’ Ġunju 2012 wara spiża stmata tal-bini ta’ €500 miljun. B1 jgħaqqad mal-linja B fi Piazza Bologna u għandu erba' stazzjonijiet fuq distanza ta' 3.9 km (2 mi).

It-tielet linja, il-linja C, qed tinbena bi spiża stmata ta’ €3 biljun u se jkollha 30 stazzjon fuq distanza ta’ 25.5 km (16 mi). Se tissostitwixxi parzjalment il-linja ferrovjarja eżistenti Termini-Pantano. Se jkollu ferroviji awtomatizzati sħaħ, mingħajr sewwieq. L-ewwel taqsima bi 15-il stazzjon li jgħaqqdu Pantano mal-kwart ta’ Centocelle fil-parti tal-lvant tal-belt, infetħet fid-9 ta’ Novembru 2014. It-tmiem tax-xogħol kien skedat fl-2015, iżda s-sejbiet arkeoloġiċi ħafna drabi jdewmu x-xogħol ta’ kostruzzjoni taħt l-art.

Ir-raba' linja, linja D, hija ppjanata wkoll. Se jkollu 22 stazzjon fuq distanza ta '20 km (12 mi). L-ewwel taqsima kienet ipproġettata li tiftaħ fl-2015 u t-taqsimiet finali qabel l-2035, iżda minħabba l-kriżi finanzjarja tal-belt, il-proġett tpoġġa sospiż.

It-trasport pubbliku fuq l-art f'Ruma huwa magħmul minn netwerk ta' karozzi tal-linja, tram u ferroviji urbani (linji FR). In-netwerk tal-karozzi tal-linja għandu aktar minn 350 linja tal-karozzi tal-linja u aktar minn tmint elef waqfien tal-karozzi tal-linja, filwaqt li s-sistema tat-tram aktar limitata għandha 39 km (24 mi) ta 'binarju u 192 waqfa. Hemm ukoll trolleybuses.

## Sit ta' Wirt Dinji

Iċ-Ċentru Storiku ta' Ruma, il-Proprjetajiet tal-Vatikan f'dik il-Belt li Jgawdu Drittijiet Ekstraterritorjali u l-Knisja ta' San Paolo Fuori le Mura ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1980.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' ħames kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-**kriterju (i)** "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-**kriterju (ii)** "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-**kriterju (iii)** "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-**kriterju (iv)** "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-**kriterju (vi)** "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

## Referenzi