# Greċja antika

**Il-Greċja antika** huwa l-isem li bih huwa magħruf il-perjodu tal-istorja Griega, matul millennju sal-mewt ta' Alessandru l-Kbir, avveniment li mmarka l-bidu tal-perjodu Ellenistiku. Il-Greċja antika hija meqjusa mill-istoriċi bħala l-pedament tal-kultura oċċidentali. Il-kultura Griega kellha influwenza qawwija fl-Imperu Ruman, u b'mod ġenerali fuq il-kultura oċċidentali kollha, li fuqha influwenzat u tkompli tinfluwenza, speċjalment fil-lingwa, il-politika, is-sistemi edukattivi, il-filosofija, ix-xjenza, l-arti u l-arkitettura tad-dinja moderna, billi stimulat ir-Rinaxximent tal-Ewropa tal-Punent u n-neoklassiċiżmu fis-sekli 18 u 19 fl-Ewropa u l-Amerika.

Il-Greċja antika jew l-Ellade huwa terminu użat biex jirreferi għad-dinja tal-lingwa Griega tal-antikità. Jirreferi mhux biss għall-peniżola ġeografika tal-Greċja moderna, iżda wkoll għaż-żoni kollha tal-kultura Griega li kienu kkolonizzati mill-Griegi.

Ċipru u l-gżejjer tal-Baħar Eġew, il-kosta tal-Anatolja, Sqallija u n-nofsinhar tal-Italja (reġjun magħruf dak iż-żmien bħala l-Magna Graecia), minbarra diversi djar u kolonji fl-istati attwali tal-Albanija, il-Bulgarija, l-Eġittu, Franza tan-Nofsinhar, il-Libja, il-kosta Mediterranja tal-Peniżola Iberika u l-Ukrajna (il-peniżola tal-Krimea). Hemmhekk huwa inkluż ukoll l-Imperu Persjan ta' dak iż-żmien, wara l-konkwisti ta' Alessandru l-Kbir.

## Storja

### Ċiviltà preistorika u l-Età tal-Bronż

L-ewwel skoperti ta' ħajja umana fit-territorju Grieg jikkonfermaw l-eżistenza ta' popolazzjonijiet awtoktoni fil-Paleolitiku, madwar is-sena 70,000 Q.K. Madwar is-sena 6000 Q.K. -fil-bidu tan-Neolitiku- il-popli nattivi żviluppaw l-agrikoltura u magħha saru progressivament sedentarji, estendew il-prattika tal-manifattura taċ-ċeramika u ħolqu istituzzjonijiet politiċi bażiċi. Wara bdew jużaw il-bronż, iżda r-raffinar tal-użu tiegħu seħħ wara l-kuntatt mal-popolazzjonijiet immigranti.

Huwa maħsub li t-tribujiet li kienu se jsiru l-Griegi emigraw lejn in-nofsinhar lejn il-Balkani f'diversi mewġiet li bdew f'nofs l-Età tal-Bronż (madwar 2000 Q.K.). Sorsi oħra jindikaw proċess migratorju diġà fil-ħames millennju Q.K. li ġej mill-Mesopotamja u s-Sirja. Skont dawn, l-ewwel migranti sabu abitanti nattivi li ħallew lil dawk li waslu numru kbir ta' tradizzjonijiet; filwaqt li huma ġabu fiż-żona l-kultura taċ-ċeramika, l-agrikoltura u l-ewwel divinità tal-fertilità (li wara kienet se tkun Demetra). Din l-aħħar verżjoni, jekk tkun eżatta, tiċħad l-eżistenza ta' perjodu neolitiku fost il-popli awtoktoni qabel l-immigrazzjoni barranija, u tpoġġihom f'perjodu kulturali eqreb lejn il-mesolitiku.

Tazza tad-deheb Miċenika (*madwar* 1500 Q.K.).
Il-lingwa proto-Griega tmur lura għall-perjodu li immedjatament ippreċeda dawn il-migrazzjonijiet, kemm jekk lejn l-aħħar tat-III millennju Q.K. jew fis-seklu 17 Q.K. Iċ-ċiviltà tal-proto-Griegi tal-Età tal-Bronż hija ġeneralment magħrufa bħala elladika u ppreċediet dik li hija magħrufa bħala "Greċja Antika".

Il-perjodu elladiku, skont xi storiċi, jista' jinqasam analitikament f'erba' stadji delimitati sew:

* Elladiku antik (2600 Q.K. – 2000 Q.K.) Iffurmat minn popolazzjonijiet taċ-ċeramika ta' kultura agrarja (possibilment Karjani u Etruski) li ddominaw it-territorju Eġew; ta' lingwi mhux Indoeuropej.
* Elladiku medju (2000 Q.K. – 1600 Q.K.) Iffurmat minn popolazzjonijiet ugwalment agrarji b'illustrar u arrikkiment kromatiku taċ-ċeramika. Bdew jagħmlu użu miż-żiemel u jwettqu prattiċi ta' dfin ta' katavri mingħajr offerti.
* Elladiku reċenti jew Miċeniku antik (1600 Q.K. – 1400 Q.K.) Perjodu ta' immigrazzjonijiet suċċessivi ta' popli li kienu jużaw il-bhejjem (Akej, Jonji), li kienu jafu l-metalli u introduċew il-karru tal-gwerra u l-ambra. Huma bnew il-fortizzi monumentali ta' Miċene, Tirinto u Pilos, u ffurmaw l-ibliet madwarhom. Huma kienu jinnegozjaw ma' Troja, Sqallija u l-peniżola Taljana. Huma espandew id-dominji tagħhom u waqqfu kolonji f'Miletu, Rodi, Pamfilja, Liċja u Ċipru.
* Miċeniku reċenti (1400 Q.K. – 1150 Q.K.). L-hekk imsejħa ċiviltà Miċenika -b'kunsiderazzjoni għall-pożizzjoni privileġġata u dominanti ta' Miċene, art l-Akej- laħqet l-apoġew tagħha f'din l-epoka, li tokkupa post importanti fil-poeżiji epiċi famużi ta' Omeru, l-Ilijade u l-Odissea. Din il-kultura kkollassat b'mod spettakolari madwar l-1150 Q.K. iżda l-kawża tal-kollass mhix magħrufa u jeżistu diversi teżijiet dwar dan. Waħda minnhom tattribwixxi l-waqgħa taċ-ċiviltà Miċenika għall-invażjoni tad-Doriċi, il-Beozji u t-Tessaliċi. Skont din it-teżi, wara li ħarqu u qerdu l-fortizzi Miċeniċi, it-tribujiet invażuri sakkjaw u okkupaw arthom. It-tieni teżi titkellem ukoll dwar invażjoni, iżda tal-popli tal-baħar; it-tielet tattribwiha għal diżastru naturali u, ir-raba', għal kunflitti interni. Dan il-proċess jikkoinċidi mat-tmiem tal-Età tal-Bronż u d-dħul suċċessiv tal-kultura Griega f'perjodu ta' "oskurità" arkeoloġika u dokumentarja.

Fdalijiet tal-palazz ta' Knossos; skont il-leġġenda, kienet ir-residenza tar-re Minos.
Matul il-perjodu li fih il-Greċja peninsulari kienet għadha tiddi taħt il-kultura impressjonanti Miċenika, fil-gżira ta' Kreta seħħet il-fjoritura taċ-ċiviltà Minoika Kretija b'kapitali f'Knossos (1600 – 1250 Q.K.). Din iċ-ċiviltà għandha isimha għar-re semileġġendarju Minos. Il-Kretin kienu jinnegozjaw madwar il-Mediterran kollu u kienu jesportaw iċ-ċeramika, tessuti u oġġetti tal-bronż.

Huwa probabbli, min-naħa tiegħu, li l-kultura Miċenika kienet influwenzata minn dik Minoika, partikolarment fil-perjodu tal-akbar splendor ta' din tal-aħħar. Is-sensazzjoni ta' poter tar-rejiet ta' Kreta kienet tali li l-ibliet, il-palazzi u t-tempji Kretin ma kinux imdawra b'ħitan. L-iskavi sabu evidenza meraviljuża tal-avvanz teknoloġiku li kellhom il-Minoi f'dak il-mument: sinkijiet lussużi, installazzjonijiet ta' ventilazzjoni, bjar iġjeniċi, filtri, pitturi elaborati, u stemmi.

F'din l-epoka kien frekwenti li wlied il-prinċpijiet barranin kienu jintbagħtu jiġġieldu ma' barri bħala forma ta' sagrifiċċju, u f'dan is-sens huma interpretati r-rappreżentazzjonijiet pittoriċi ta' żgħażagħ taż-żewġ sessi jiżfnu madwar barri jew jiġġieldu miegħu. Min-naħa tagħha, din il-prattika għandha l-punt ċar ta' kuntatt mitoloġiku tagħha mal-leġġenda tal-minotawru jew "barri ta' Minos", li kien jirċievi perjodikament it-tribut ta' diversi żgħażagħ Atenjani għas-sagrifiċċju.

Iċ-ċiviltà Minoika ntemmet ftit qabel dik Miċenika; xi verżjonijiet jindikaw li kienu invaduti minn dawn tal-aħħar, filwaqt li oħrajn jinklinaw li jaffermaw li l-għajbien tar-renju ta' Kreta kien dovut għal katastrofi naturali.

### Żminijiet Mudlama

Statwa ta' Akille, fl-Achilleion, protagonist tal-Gwerra ta' Troja, wieħed mill-kapitli tal-poeżija epika tal-Iliade, rrakkontata minn Omeru fit-8 seklu Q.K.
Mill-1200 sat-8 seklu Q.K., dan il-perjodu huwa magħruf bħala ż-Żminijiet Mudlama —b'konsegwenza tal-kollass tal-Età tal-Bronż—. Minn dan il-perjodu ma baqa' l-ebda test primarju, u fadal biss evidenza arkeoloġika skarsa ħafna. Xi testi sekondarji u terzjarji fihom kronoloġiji qosra u listi tar-rejiet ta' dan il-perjodu, inkluż l-*Istorja* ta' Erodotu, id-*Deskrizzjoni tal-Greċja* ta' Pausanija, il-*Biblijoteka storika* ta' Dijodoru Sikulu u l-*Chronicon* ta' Ġeromu.

In-nuqqas ta' dokumenti primarji huwa spjegat mill-kważi għajbien tas-sistema tal-kitba Miċenika (Lineari B). Fil-kultura Miċenika, din is-sistema kienet ristretta għal ċrieki mnaqqsa, partikolarment għall-iskribi tal-palazzi, inkarigati li jirreġistraw ir-rekapitulazzjonijiet tal-moviment u d-distribuzzjoni tal-oġġetti; wara l-waqgħa tal-ekonomija Miċenika, ma kienx hemm bżonn aktar ta' nies biex iwettqu dan ix-xogħol. It-tradizzjonijiet u l-liġijiet baqgħu ħajjin, mill-Età tal-Bronż sal-Epoka Arkajka, grazzi biss għat-trażmissjoni orali.

F'dan iż-żmien seħħ tnaqqis demografiku qawwi u serje massiva ta' migrazzjonijiet li rriżultaw fl-istabbiliment ta' popolazzjonijiet spontanji u ftit organizzati f'diversi reġjuni tal-Greċja kontinentali, il-gżejjer Ċikladi u l-punent tal-Asja Minuri. Dawn il-migrazzjonijiet kellhom karattru etniku; hekk, pereżempju, id-Dorjani okkupaw il-biċċa l-kbira tal-Peloponnesu, il-Greċja Ċentrali u Kreta, filwaqt li l-Jonji kkolonizzaw il-biċċa l-kbira taċ-Ċikladi. Dan kien rifless fil-lingwa, li saret immultiplikata f'bosta djaletti.

L-ekonomija, li kienet tiffjorixxi fil-perjodu Miċeniku, tnaqqset għall-agrikoltura, sostnuta mill-ilsiera, ħaddiema (*thêtes*) u mezzadri (*hektemoroi*). Il-faqar sar ġenerali u l-ftit bhejjem kienu akkwistati biss minn xi sidien kbar. Ma jeżistux rekords ta' Stati politikament organizzati f'dan il-perjodu, u wisq inqas ta' normi strutturati tat-tip Miċeniku, li kienu jirregolaw l-ekonomija u jiżguraw distribuzzjoni relattiva tal-ġid, li jippermettu li l-ħajja ta' kuljum tal-bdiewa, ir-rgħajja u l-fuħħara tibqa' tollerabbli.

F'dan il-kuntest, il-ħaddiema tal-art kienu jiddedikaw ruħhom għall-agrikoltura ta' sussistenza, organizzata f'komunitajiet żgħar li rari kienu jaqbżu l-għoxrin persuna. Il-ħtieġa ta' mergħat ġodda għall-annimali pproduċiet min-naħa tagħha żieda fin-nomadiżmu. Fl-isfera reliġjuża, il-kult Miċeniku kompla.

Fil-qasam tal-arti u tal-fuħħar, seħħ faqar tal-forom Miċeniċi; aktar tard ġew iġġenerati żewġ perjodi arkeoloġiċi: il-protogeometriku (1050–950 Q.K.) u l-geometriku (950–700 Q.K.), li wasslu biex il-kwalità u t-teknika artiġjanali jevolvu bil-mod sakemm laħqu, fil-bidu tal-Epoka Arkajka, dinja ornamentali ġdida u żviluppata bis-sħiħ. L-evoluzzjoni msemmija matul dawn il-perjodi hija limitata kważi esklussivament għall-fuħħar; ma teżistix evidenza li nbnew monumenti matul iż-Żminijiet Mudlama —prattika komuni matul l-epoka Miċenika— u r-rappreżentazzjonijiet antropomorfiċi kienu s-soltu mnaqqxa fl-anfori. Fil-qasam tal-arkitettura, il-kostruzzjoni fil-ġebel ġiet abbandunata.

Ateni kienet l-eċċezzjoni għar-regola tal-waqgħa taċ-ċiviltà. L-akropoli tagħha, ċentru ċivilizzat fl-aħħar żminijiet tal-Età tal-Bronż, ma sofrietx ħsarat, u għaddiet miż-Żminijiet Mudlama f'qafas ta' prosperità relattiva. Madankollu, l-istituzzjonijiet soċjali u politiċi tagħha ma rnexxielhomx jegħlbu dan il-perjodu, u, fil-bidu tal-epoka arkajka, Ateni kienet tilfet il-wirt kulturali u soċjopolitiku akkumulat fil-perjodu Miċeniku, u kienet obbligata tibni mill-ġdid l-istituzzjonijiet tagħha bi ftit aktar mill-monogamija bħala sostenn istituzzjonali li ntiret.

### Epoka Arkajka

Fit-tmien seklu Q.K., il-Greċja bdiet toħroġ mill-Età d-Dlam li kienet segwiet il-waqgħa taċ-ċiviltà Miċenika. Il-poplu kien nieqes mill-alfabetizzazzjoni u s-sistema ta' kitba Miċenika, Lineari B, kienet intnesiet. Iżda l-Griegi adottaw l-alfabet Feniċju u mmodifikawh biex joħolqu l-alfabet Grieg. Mis-seklu 9 Q.K. —skont xi awturi, speċifikament fit-8 Q.K.— bdew jidhru kitbiet.

Il-Greċja kienet maqsuma f'ħafna komunitajiet żgħar awtonomi. Din il-konfigurazzjoni kienet fil-biċċa l-kbira imposta mill-ġeografija Griega, fejn kull gżira, wied u pjanura hija iżolata mill-oħrajn mill-baħar jew mill-muntanji. Bħala prodott dirett tal-migrazzjonijiet preċedenti, dawn il-komunitajiet urew karattru etniku: matul is-seklu 7 Q.K. Argos, abitata mid-Dorjani, ħarġet bħala waħda mill-bliet ewlenin tal-Peloponnesu. Din il-belt ċediet gradwalment l-influwenza tagħha lir-rivali tagħha Sparta, ukoll Dorjana. Ateni, min-naħa tagħha, saret ir-residenza prinċipali tal-Jonji fil-Balkani.

It-teatru ta' Epidaurus, mibni fir-raba' seklu Q.K. Fil-Greċja kien hemm mijiet ta' teatri, ftit li xejn żammew l-istruttura vertikali tax-xenarju.
L-ewwel nofs tas-seklu 7 Q.K. ra l-Gwerra Lelantina (madwar 710–650 Q.K.), kunflitt fit-tul li jispikka bħala l-eqdem gwerra dokumentata tal-Greċja antika. Fiha l-bliet-stati Kalkis u Eretrija ffaċċjaw lil xulxin fuq il-pjanura fertili Lelantina ta' Ewbeja. Iż-żewġ bliet jidher li sofrew deklin bħala riżultat ta' din il-gwerra twila, għalkemm Kalkis kienet ir-rebbieħa nominali.

Fl-ewwel nofs tas-seklu 7 ħarġet klassi merkantili, u, matul is-seklu 6 Q.K., bdew jintużaw il-muniti (probabbilment b'imitazzjoni tal-Lidjani), għalkemm kienu meħtieġa diversi sekli biex tiġi żviluppata ekonomija monetarja sħiħa. Jidher li nħolqot tensjoni f'ħafna bliet-stati. Ir-reġimi aristokratiċi li ġeneralment kienu jiggvernaw il-polis ħassewhom mhedda mill-ġid il-ġdid tal-merkanti, li min-naħa tagħhom xtaqu poter politiku.

Mill-650 Q.K., l-aristokraziji kellhom jissieltu biex jevitaw li jitwaqqgħu u jinbidlu minn tiranni populisti. Il-kelma ġejja mit-terminu Grieg mhux pejorattiv τύραννος (tyrannos), li jfisser “sovran illeġittimu”, u li seta' jiġi applikat kemm għal mexxejja tajbin kif ukoll ħżiena.

Popolazzjoni dejjem tikber u n-nuqqas ta' artijiet ipprovokaw kunflitti interni bejn il-foqra u l-għonja f'ħafna bliet-stati. Fi Sparta, il-gwerer Messenjani rriżultaw fil-konkwista ta' Messenia u fis-servitù tal-Messenjani, mit-tieni nofs tas-seklu 8 Q.K., li kien jikkostitwixxi att bla preċedent fil-Greċja antika. Din il-prattika pproduċiet rivoluzzjoni soċjali.

Il-popolazzjoni sottomessa, minn dakinhar magħrufa bħala eloti, kienet tikkultiva u taħdem għal Sparta, filwaqt li iċ-ċittadini maskili kollha saru suldati ta' stat militarizzat b'mod permanenti. Anke l-elites kienu obbligati jgħixu u jitħarrġu bħala suldati; din l-ugwaljanza bejn il-foqra u l-għonja serviet biex ittaffi l-kunflitti soċjali. Ir-riformi preċedenti, attribwiti lill-enigmatiku Likurgu ta' Sparta, probabbilment tlestew qabel is-650 Q.K.

Ateni, min-naħa tagħha, sofriet minn nuqqas ta' art u kriżi agrarja fl-aħħar tas-seklu 7, li rriżultat ukoll f'kunflitti ċivili. L-arkont (maġistrat) Drako ppromulga riformi severi fl-621 Q.K. (minn hemm il-kelma moderna “drakonjan”), iżda dawn ma setgħux jikkalmaw il-kunflitt. Fl-aħħar, ir-riformi moderati ta' Solon (594 Q.K.) taw lil Ateni ċerta stabbiltà, billi tejbu l-ħajja tal-foqra, għalkemm fl-istess ħin ikkonsolidaw il-poter tal-aristokrazija.

Lega ta' Delos (l-«Imperu Atenjan»), immedjatament qabel il-gwerra tal-Peloponnesu fl-431 Q.K.
Fis-seklu 6 Q.K., diversi bliet kienu saru dominanti fiċ-ċiviltà Griega: Ateni, Sparta, Korintu u Tebe. Kull waħda kienet poġġiet iż-żoni rurali u l-irħula minuri tal-madwar taħt il-kontroll tagħha. Barra minn hekk, Ateni u Korintu kienu saru potenzi marittimi u merkantili kbar.

Iż-żidiet demografiċi rapidi fit-8 u s-7 seklu skattaw fenomenu migratorju li mess lil ħafna Griegi, u wassalhom biex jistabbilixxu kolonji fil-Magna Grecia (*Mezzogiorno*), l-Asja Minuri u anke aktar 'il bogħod. L-emigrazzjoni ntemmet fl-aħħar fis-seklu 6. Sa dan iż-żmien, id-dinja Griega kienet xerrdet il-kultura u l-lingwa tagħha f'estensjoni li kienet taqbeż bil-wisq il-limiti tal-Greċja tal-lum. Il-kolonji Griegi ma kinux ikkontrollati politikament mill-bliet fundaturi, għalkemm ħafna drabi kienu jżommu rabtiet reliġjużi u kummerċjali bejniethom.

Matul dan il-perjodu seħħew żviluppi ekonomiċi kbar fil-Greċja u anke fil-kolonji tagħha lil hinn mill-baħar, li esperjenzaw tkabbir fil-kummerċ u fl-industrija. Il-livell tal-għajxien tal-popolazzjoni tjieb ukoll b'mod konsiderevoli. Studju ta' Ian Morris jistma li d-dar Griega tipika żdiedet fl-ispiża bejn ħames u għaxar darbiet bejn it-800 u t-300 Q.K.

Fit-tieni nofs tas-seklu 6, Ateni waqgħet taħt it-tirannija ta' Pisistratu, u wara ta' werrieta tiegħu Ipija u Ipparku. Madankollu, fl-510 Q.K., fuq talba tal-aristokratiku Klistene ta' Ateni, ir-re Spartan Kleomenes I għen lill-Atenjani jwaqqgħu t-tirannija. Ftit wara, madankollu, Sparta u Ateni bdew relazzjonijiet ostili, u Kleomenes I stabbilixxa lil Isagora bħala arkont pro-Spartan.

Bl-għan li jevita li Ateni ssir "gvern-pupazz" taħt id-dominju Spartan, Klistene ppropona liċ-ċittadini sħabu Atenjani li Ateni tgħaddi minn rivoluzzjoni politika, li iċ-ċittadini kollha jaqsmu l-poter irrispettivament mill-istatus soċjali tagħhom, li Ateni ssir "demokrazija". L-Atenjani aċċettaw din l-idea b'tant entużjażmu li, wara li waqqgħu lil Isagora u implimentaw ir-riformi ta' Klistene, setgħu faċilment iwarrbu invażjoni fuq tliet fronti li l-Ispartani kienu nedew biex jerġgħu jistabbilixxu lil Isagora. Il-miġja tad-demokrazija solviet ħafna mill-problemi ta' Ateni, u tat bidu għal "età tad-deheb" għall-Atenjani.

### Grecia klassika

Dehra attwali tat-tempju ta' Efesto (Ateni), f'Ateni, mibni fil-5 seklu Q.K.
Gwerrier Grieg antik. Wieħed mill-bronżi ta' Riace, tal-5 seklu Q.K.
Fil-5 seklu Q.K., Ateni u Sparta, rivali tradizzjonali, kellhom jalleaw ruħhom kontra l-akbar theddida li l-Greċja antika kienet qatt iffaċċjat sal-konkwisti Rumani. Wara li sopprimew ir-revolta Jonika (ribelljoni tal-bliet Griegi tal-Jonja), Darju I tal-Persja, “re tar-rejiet” tad-dinastija Akemenida, iddeċieda li jissubjuga l-Greċja. L-invażjoni tiegħu fl-490 Q.K. kienet imfixkla mir-rebħa erojka tal-Atenjani fil-battalja ta' Maratona taħt Milzjade ż-Żgħir. Serse I tal-Persja, werriet ta' Darju I, ipprova l-invażjoni tiegħu stess għaxar snin wara.

Iżda minkejja n-numru kbir ħafna ta' suldati fl-armata tiegħu, Serse I kien finalment megħlub wara l-battalja famuża ta' wara f'Termopili u r-rebħiet tal-Griegi alleati fil-battalji ta' Salamina, Mikale u Platea. Il-gwerer Mediċi komplew sal-449 Q.K., taħt it-tmexxija tal-Atenjani u l-Konfederazzjoni ta' Delos tagħhom, li matulhom il-Maċedonja, it-Traċja, il-Gżejjer Eġew u l-Jonja ġew liberati mill-influwenza Persjana.

Il-pożizzjoni dominanti tal-imperu marittimu Atenjan heddet lil Sparta u l-Lega tal-Peloponnesu, iffurmata minn bliet tal-Greċja kontinentali. Dan inevitabbilment ikkawża l-gwerra tal-Peloponnesu (431–404 Q.K.). Għalkemm il-biċċa l-kbira tal-gwerra ma kinitx deċiżiva, Ateni sofriet bosta intoppi. Pesta kbira fl-430 Q.K., segwita minn spedizzjoni militari diżastruża kontra Sqallija, dgħajfet serjament lil Ateni. Sparta eċċitat ribelljoni fost l-alleati ta' Ateni, u dgħajfet aktar il-kapaċità tagħha għall-gwerra. Il-mument deċiżiv seħħ fl-405 Q.K., meta Sparta qatgħet il-provvista tal-qamħ mill-Hellespont għal Ateni. Imġiegħla tattakka, il-flotta Atenjana, diġà mdgħajfa, kienet megħluba kompletament mill-Ispartani taħt Lisandru f'Aegospotami. Fl-404 Q.K. Ateni talbet il-paċi, u Sparta imponiet ftehim sever ħafna: Ateni tilfet il-ħitan tagħha (inklużi l-Ħitan Twal), il-flotta tagħha u l-pussessi kollha tagħha barra l-pajjiż.

Il-Greċja daħlet hekk fir-4 seklu Q.K. taħt l-eġemonija Spartana, iżda din kienet evidentement fraġli. Kriżi demografika dgħajfet lil Sparta, u fl-395 Q.K. Ateni, Argos, Tebe u Korintu emmnu li kienu kapaċi jisfidaw id-dominju tagħha, li rriżulta fil-gwerra ta' Korintu (395–387 Q.K.), kunflitt ieħor mhux deċiżiv li rrestawra l-istatus quo.

L-eġemonija Spartana damet sittax-il sena oħra, sal-telfa deċiżiva tagħhom f'Leuctra (371 Q.K.), fejn it-Tebani taħt il-ġeneral brillanti Epaminonda lliberaw lil Messenja u kkawżaw it-tnaqqis irriversibbli ta' Sparta. L-eġemonija Tebana kienet madankollu qasira: f'Mantinea (362 Q.K.), għalkemm vittorjużi, Tebe tilfet lil Epaminonda u wisq irġiel. L-ebda belt-stat ma setgħet terġa' timponi d-dominju tagħha.

Matul din id-dgħufija tal-Greċja ċentrali, ħarġet il-Maċedonja taħt Filippu II. F'għoxrin sena huwa unifika u espanda r-renju tiegħu, billi introduċa innovazzjonijiet militari deċiżivi. Ir-rebħa deċiżiva tiegħu kienet f'Chaeronea (338 Q.K.), fejn għeleb lil Ateni u Tebe, u sar eġemon de facto tal-Greċja. Il-biċċa l-kbira tal-bliet kienu obbligati jidħlu fil-Lega ta' Korintu. Filippu kien qed jipprepara għal gwerra kontra l-Persja, iżda kien assassinatu fil-bidu tal-kampanja.

Alessandru l-Kbir, ibnu, kompla l-gwerra, għeleb lil Darju III u xolji kompletament l-imperu Akemenida, u annessah mal-Maċedonja. Mal-mewt tiegħu fl-323 Q.K., il-Greċja laħqet l-apoġew tagħha, iżda ċ-ċiviltà klassika tal-polis kienet gradwalment mibdula mill-kultura Ellenistika.

### Greċja Ellenistika

Alessandru l-Kbir (bust tat-2 seklu Q.K., Lixandra). Huwa kompla l-pjan ta' missieru Filippu II biex jafferma d-dominju fuq il-Greċja, estenda t-territorji sax-xlokk tal-Ewropa, u nieda l-pjan pan-Elleniku biex jieħu l-imperu tal-Persja: il-bliet Griegi tal-Asja Minuri sal-Eġittu, u fl-aħħar mill-aħħar rebaħ l-imperu Persjan, sakemm wasal l-Afganistan u l-fruntieri tal-Indja. Huwa miet fl-età ta' 32 sena.
Il-perjodu Ellenistiku jestendi mit-323 Q.K., bil-mewt ta' Alessandru l-Kbir, sal-konkwisti Rumani fl-146 Q.K. Għalkemm id-dominju Ruman ma kissirx il-kontinwazzjoni kulturali Ellenistika (li baqgħet tippersisti sal-Kristjaneżmu), huwa mmarka t-tmiem tal-indipendenza politika Griega.

Matul dan il-perjodu, il-"Greċja proprja" (it-territorju tal-Greċja moderna) tilfet l-importanza favur ċentri kulturali ġodda: Lixandra fl-Eġittu u Antjokja fis-Sirja. Il-konkwisti ta' Alessandru kabbru bil-kbir id-dinja Griega u stimolaw emigrazzjoni kontinwa lejn ir-renji l-ġodda fl-Asja, inklużi l-Baktrija u l-Indja, fejn baqgħu renji Griegi-Baktrijani u Indo-Griegi sal-aħħar tal-ewwel seklu Q.K. Dan inawgura era ta' kuntatti bla preċedent bejn l-Ewropa, l-Afrika u l-Asja.

Wara l-mewt ta' Alessandru, l-imperu tiegħu kien maqsum bejn il-ġenerali tiegħu (id-dijadoki): ir-Renju Tolomajk fl-Eġittu, l-Imperu Selewċidu fil-Levant, il-Mesopotamja u l-Persja, u d-dinastija Antigonida fil-Maċedonja. Fil-Greċja, il-polis reġgħu kisbu parti mil-libertà tagħhom, iżda organizzaw ruħhom f'żewġ ligi: il-Lega Akajja (Tebes, Korintu, Argos) u l-Lega Etolja (Sparta, Ateni). Dawn il-ligi spiss iġġieldu bejniethom, filwaqt li għamlu alleanzi ma' fazzjonijiet differenti fost id-dijadoki.

Ir-renju Antigonidu tal-Maċedonja daħal f'kunflitt ma' Ruma fl-aħħar tat-tielet seklu Q.K., li rriżulta fil-gwerer Maċedoniċi. Matul l-ewwel gwerra, Filippu V għamel alleanza ma' Kartaġni, iżda mingħajr konsegwenzi kbar. Fl-aħħar, wara t-tielet gwerra Maċedonika, Persew kien megħlub fl-168 Q.K., u l-Maċedonja kienet maqsuma f'erba' repubbliki taħt Ruma. Fl-150 Q.K., usurpatur, Andrisku, ipprova jirrestawra l-monarkija, iżda kien megħlub; il-Maċedonja saret provinċja Rumana.

Il-Lega Etolja, ostili għall-intervent Ruman, kienet annessa wara li appoġġat lis-Selewċidi fil-gwerra Romano-Sirjana. Il-Lega Akajja, li damet ftit aktar, fl-aħħar inqerdet fl-146 Q.K., meta Korintu kienet imfarrka. B'hekk Ruma temmet l-indipendenza Griega, billi imponiet il-politika tagħha ta' divide et impera, li daħlet fl-istorja universali.

### Greċja Rumana

Id-dominji ewlenin Ellenistiċi tar-4 u t-3 sekli Q.K., wirt mill-kampanja ta' Alessandru l-Kbir kontra l-Persja: ir-Renju Tolomajk (blu skur), l-Imperu Selewċida (isfar), il-Maċedonja (aħdar) u l-Epiru (roża). Il-ġenerali li wirtu l-imperu tiegħu kellhom konfrontazzjoni fit-tul bejniethom għal bosta deċennji: il-Gwerra tad-Dijadochi. Wara dgħajfien loġiku, fit-2 seklu Q.K. Ruma ħadet il-Greċja, l-Eġittu u l-Asja Minuri.
L-espressjoni "Greċja Rumana" tindika l-perjodu tal-istorja Griega li segwa r-rebħa Rumana fuq Korintu wara l-Battalja ta' Korintu fl-146 Q.K., sal-restawr tal-belt ta' Biżanzju u l-proklamazzjoni tagħha, mill-imperatur Kostantinu I, bħala l-kapitali tal-Imperu Ruman (ir-Ruma l-Ġdida), imsejħa mill-ġdid Kostantinopli fl-330.

Il-kolonizzazzjoni politika tal- Greċja minn Ruma kellha l-kontroparti tagħha f'tip ta' kolonizzazzjoni kulturali inversa. Il- kultura Rumana saret fil-fatt kultura Greko-Rumana. Il- lingwa Griega saret lingua franca fil-Lvant u anke fl- Italja. Fid-djar tan-nobbli Rumani, din il-lingwa kienet dik tas-soltu, u t-tfal tal-aristokrazija kienu jiġu edukati minn preċetturi Griegi.

Il-ħajja interna tal-Greċja matul id-dominju Ruman ma kinitx affettwata kulturalment. Kien hemm, min-naħa l-oħra, modifiki importanti fl-organizzazzjoni tal-istruttura soċjali. Għall-għajbien tal-hekk imsejħa "klassi medja" segwa l-għajbien tad-differenza klassika bejn patrizji u plebej, fejn iffurmat, minflok, saff ġdid magħmul minn patrizji u plebej sinjuri: in-nobbiltà uffiċjali, magħluqa għall-moviment soċjali u li kienet taspira għall-okkupazzjoni tal-aħjar karigi pubbliċi, kif ukoll settur finanzjarju protokapitalista ġdid, li bbenefika mill-waqgħa tal-bliet kummerċjali sinjuri ta' Kartaġni u Korintu.

Matul it-2 u t-3 sekli, il-Greċja kienet maqsuma fi provinċji: l-Akaja, il-Maċedonja, l-Epiru, it-Traċja u l-Moesia.

Għalkemm il-Greċja kompliet tkun parti mill-"parti tal-Lvant" relattivament unifikata tal-Imperu Ruman, taħt Kostantinu iċ-ċentru tal-Lvant mexa lejn Kostantinopli u l- Anatolja. Ateni, Sparta u bliet Griegi oħra tilfu l-importanza tagħhom, u ħafna mill-istatwi u x-xogħlijiet artistiċi tagħhom ġew trasferiti lejn Kostantinopli.

## Referenzi