Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wikispeċi

Wikispecies
Il-**Wikispecies** huwa proġett tal-Fondazzjoni Wikimedia li hu bbażat fuq wiki. L-għan ta' dan il-proġett huwa li joħloq lista b'xejn ta' kull speċi. Hu ndirizzat għax-xjentisti, aktar milli għall-pubbliku ġenerali. Il-proġett beda f'Awwissu ta' l-2004, wara proposta ta' Benedikt Mandl u bijoloġisti minn madwar id-dinja kienu mistednin biex jikkontribwixxu.

F'Mejju ta' l-2007 il-proġett kien qabeż il-100,000 artiklu u s'issa hemm 131 lingwa li għandhom dan il-proġett. Bħal kull proġett ieħor tal-Wikimedia, il-kontenut tiegħu hu taħt liċenzja tal-GNU Free Documentation License.

## Referenzi

## Ħoloq Oħra

* Wikispecies
* Portal tal-Komunità ta' Wikispecies
# Wikidata

Logo
**Wikidata** hija bażi ta' għarfien editjata b'mod kollaborattiv ospitata mill-Fondazzjoni Wikimedia. Hija sors komuni ta' dejta miftuħa li proġetti ta' Wikimedia bħall-Wikipedija u oħrajn jistgħu jużaw taħt liċenzja ta' dominju pubbliku. Dan huwa simili għall-mod kif Wikimedia Commons tipprovdi ħażna għall-fajls tal-midja u aċċess għal dawk il-fajls għall-proġetti kollha tal-Wikimedia, u li huma wkoll liberament disponibbli għall-użu mill-ġdid. Wikidata hija mħaddma mis-softwer Wikibase.

## Referenzi

## Ħoloq esterni

* Sit uffiċjali
# Tribù (bijoloġija)

Fil-bijoloġija, **tribù** (jew f'uħud mix-xogħolijiet tal-klassifikazjoni **infrafamilja**) huwa takson fil-klassifikazzjoni xjentifika tal-organiżmi ħajjin li jista' jiġbor fih jew jista' jiġi maqsum f'sottotribù. It-tribù bħala livell fil-ġerarkija, qiegħed eżatt taħt is-sottofamilja u livell aktar 'l fuq mis-sottotribù.
# Malarja

Ċellula ħamra infettata mill-*P.vivax*
**Malarja**, li hija korruzzjoni ta' *male aria* (li tfisser "arja ħażina" bit-Taljan), hija marda infettiva li tolqot madwar 350-500 miljun ruħ u tikkawża bejn 1.3-3 miljun mewt fis-sena , partikolarment fit-tropiċi. 85-90% ta' dawn l-imwiet iseħħu fl-Afrika Sub-Saħarjana. Ir-rata ta' mwiet hija mistennija li tirdoppja fl-għoxrin sena li jmiss. L-istatistiċi eżatti m'humiex magħrufa sew għaliex ħafna drabi dawn il-każijiet iseħħu f'inħawi rurali fejn in-nies ma jkollhomx aċċess għal sptarijiet u/jew il-mezzi neċessarji sabiex jirċievu l-kura medika. Konsegwentement, ħafna każijiet jispiċċaw biex jiġu ttrattati fid-djarijiet tal-pazzjenti u għaldaqstant ma jiġux dokumentati.

Il-malarja hija kkawżata minn parassita protozoiku tal-genus *Plasmodium* (phylum Apicomplexa), u l-vettur li jitrażmetti l-parassita hija n-nemusa *Anopheles* mara. Il-*P. falciparum* huwa varjetà ta' dal-parassita li jikkawża daqs 80% tal-każijiet u 90% ta' l-imwiet. Tfal taħt il-ħames snin u nisa tqal huma l-iktar vulnerabbli għad-diversi forom ta' malarja.

## Referenzi
# Bijoloġija

Dixxiplini u speċjalizzazzjonijiet tal-bijoloġija
Il-**bijoloġija**, jew ix-xjenza tal-ħajja, bħala terminu ddaħħal għall-ewwel darba fil-Ġermanja fis-sena 1800 u ġie ppopolarizzat bħala s-sistema li kapaċi tħaddan id-dixxiplini dejjem jiżdiedu dwar l-istħarriġ ta' forom ta' ħajja min-naturalista Franċiż Jean-Baptiste de Lamarck.

## * Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage
# Lingwa Griega antika

**Il-Grieg antik** huwa lingwa li tappartjeni għall-familja lingwistika Indo-Ewropea, mitkellma fil -Greċja bejn is- seklu 9 QK u s- seklu 6 AD Jkopri l-perjodu arkajku (madwar bejn is- seklu 9 QK u s- seklu 6 QK), il- perjodu klassiku (kollha minn bejn wieħed u ieħor mill-5 seklu QK sal- 4 seklu QK ) u l- perjodu Ellenistiku (mit- 3 seklu QK sal- 4 seklu WK).
# Metodu xjentifiku

Metodu li jgħarrex biex jiskopri l-għerf, Hu msejjes fuq tbassiriet falsifikabbli, l-ittestjar tagħhom b'mod empiriku, u jagħżel l-iktar spjegazzjoni sempliċi li taqbel mad-dejta magħrufa.

*Għalkemm mhux perfett, il-metodu xjentifiku hu kruċjali biex noqorbu lejn għamla ta' verità oġġettiva.*
# Xjenza

DNA
"Fergħa ta' l-għerf li jimxi fuq il-metodu xjentifiku jew prinċipji oġġettivi bl-osservazzjoni sistematika u esperimentar b'fenomeni. Tittratta l-aktar dwar il-materja u l-funzjonijiet ta' l-univers fiżiku".

## Etimoloġija

Il-kelma "xjenza" mnissla mil-Latin "scientia", tfisser għarfien. Sa mill-Illuminiżmu din il-kelma kienet tfisser kwalunkwe sistematika jew rekordjar preċiż tal-għarfien. Huwa għalhekk li x-xjenza dak iż-żmien kellha l-istess tifsir tal-filosofija, fis-sens wiesa' tal-kelma. Kien hemm distinzjoni bejn ix-xjenzi naturali u x-xjenzi morali. Din tal-aħħar ix-xjenza ġiet ridotta għax-xjenzi naturali biss.

L-oqsma ta' studju kemm il-darba jinqasmu fix-xjenzi hekk imsejħa tqal u fix-xjenzi l-ħfief. Dawn iż-żewġ termini (li mhux dejjem huma kondiviżi minn kulħadd) huma ħafna drabi sinonimi tax-xjenzi naturali u tax-xjenzi soċjali, rispettivament. Il-Fiżika, il-Kimika, il-Bijoloġija u l-Ġeoloġija huma lkoll xjenzi tqal. Fost ix-xjenzi l-ħfief hemm l-Antropoloġija, l-iStorja, il-Psikoloġija u s-Soċjoloġija.

*xjenza pura*
# Takson

Takson (plural Taksa), jew **unità tassonomika**, huwa grupp ta' organiżmi (għandu jew ma għandux isem). Meta jingħata isem, it-Takson normalment jiġi kategorizzat u jingħata livell partikolari f'ġerarkija f'skema ta' Klassifikazjoni Xjentifika.

Skema semplifikata ta' livelli f'ordni ġerarkiku:

* Dominju
	+ Renju
		- Phylum (żooloġija) jew Diviżjoni (botanika)
			* Klassi
				+ Ordni
					- Familja
						* Ġeneru
							+ Speċi

Prefiss jista' jiġi wżat biex jindika kategorija f'livell ogħla jew livell aktar baxx fil-ġerarkija. Il-prefiss Super- jindika livell ogħla waqt li l-prefiss Sotto- jindika livell aktar baxx.

Fiż-żooloġija il-prefissi jistgħu jkunu Magn-, Super-, Grand-, jew Mir- biex jindikaw livell ogħla filwaqt Sotto-, Infra- jew Parv- biex jindikaw livell aktar baxx.

Eżempju:

* Magnordni
	+ Superordni
		- Grandordni
			* Mirordni
				+ Ordnii
					- Sottordni
						* Infrordni
							+ Parvordni

Wieħed għandu jinnota li livell huwa relattiv u ristrett fi skema użata partikolari. Pereżempju, liverworts ġew kategorizzati f'gruppi, f'sistemi ta' klassifikazjoni varji, bħala Familja, Ordni, jew anke Klassi. L-użu ta' livelli huwa sfidat minn dawk li jużaw il-Kladistiċi u dan ġiegħel biex jiġi propost il-PhyloCode jew Fajlokodiċi.
# Dominju (bijoloġija)

"Dominju" twassal 'l hawnhekk. Għal użi oħra, ara Dominju (diżambigwazzjoni).

Il-livelli varji tas-sistema ta' klassifikazzjoni xjentifika.

---

Il-ġerarkija tal-ikbar tmien gradi tassonomiċi tal-klassifikazzjoni xjentifika.
**Dominju** (jew **superrenju**, jew **imperu**) huwa takson li qiegħed fil-quċċata tal-iskema fil-klassifikazzjoni xjentifika tal-organiżmi ogħla minn ta' Renju. Dominju huwa l-aktar takson li jinkludi organiżmi fih mill-gruppi kollha bijoloġiċi. L-ismijiet jistgħu jvarjaw iżda l-arranġament dejjem jirrifletti d-differenzi fundamentali evoluzjonarji fil-ġenomi.

Hemm bosta alternattivi moderni ta' klassifikazjoni għad-dominji tal-ħajja. Fosthom hemm:

* Is-sistema taż-żewġ imperi b'Eukaryota u Prokaryota (jew Monera) fil-quċċata.
* Is-sistema tal-ħames renji bi Protista, Monera, Fungi, Plantae, u Animalia fil-quċċata.
* Is-sistema ta' tliet dominji ta' Carl Woese, użata għall-ewwel darba fl-1990, b'Archaea, Eubacteria u Eukaryota bħala dominji fil-quċċata.

Dawn l-iskemi jiddependu primarjament fuq analiżi ta' dati ta' sekwenzi ġenetiċi u b'hekk wieħed għandu jistenna proposti ta' skemi ġodda.
# Anatomija

Waħda mill-illustrazzjonijiet kbar u dettaljati fid- *De humani corporis fabrica* tas-seklu 16 ta ' Andreas Vesalius, li timmarka t-twelid mill-ġdid tal-anatomija
**Anatomija** hija l-fergħa tal-bijoloġija kkonċernata bl-istudju tal-istruttura tal- organiżmi u l-partijiet tagħhom. L-anatomija hija fergħa tax-xjenza naturali li tittratta l-organizzazzjoni strutturali tal-ħlejjaq ħajjin. Hija xjenza antika, li għandha l-bidu tagħha fi żminijiet preistoriċi. L-anatomija hija marbuta b'mod inerenti mal -bijoloġija tal-iżvilupp, l-embrijoloġija, l-anatomija komparattiva, il-bijoloġija evoluzzjonarja u l-filoġenija, peress li dawn huma l-proċessi li bihom tiġi ġġenerata l-anatomija, kemm fuq skali ta' żmien immedjati kif ukoll fit-tul. L-anatomija u l-fiżjoloġija, li jistudjaw l-istruttura u l-funzjoni tal-organiżmi u l-partijiet tagħhom rispettivament, jagħmlu par naturali ta 'dixxiplini relatati, u ħafna drabi jiġu studjati flimkien. L-anatomija tal-bniedem hija waħda mix -xjenzi bażiċi essenzjali li huma applikati fil-mediċina.

L-anatomija hija qasam kumpless u dinamiku li qed jevolvi kontinwament hekk kif isiru skoperti ġodda. F'dawn l-aħħar snin, kien hemm żieda sinifikanti fl-użu ta 'tekniki ta' immaġini avvanzati, bħal skans MRI u CT, li jippermettu viżwalizzazzjonijiet aktar dettaljati u preċiżi tal-istrutturi tal-ġisem.

Id-dixxiplina ta 'l-anatomija hija maqsuma f'partijiet makroskopiċi u mikroskopiċi . L-anatomija makroskopika, jew l-anatomija grossa, hija l-eżami tal-partijiet tal-ġisem ta 'annimal bl-użu tal-vista mingħajr għajnuna. L-anatomija grossa tinkludi wkoll il-fergħa tal -anatomija superfiċjali. L-anatomija mikroskopika tinvolvi l-użu ta 'strumenti ottiċi fl-istudju tat-tessuti ta' diversi strutturi, magħrufa bħala istoloġija, u wkoll fl-istudju taċ-ċelloli.

L- istorja tal-anatomija hija kkaratterizzata minn fehim progressiv tal-funzjonijiet tal-organi u l-istrutturi tal-ġisem tal-bniedem. Il-metodi tjiebu wkoll b'mod drammatiku, avvanzaw mill-eżami tal-annimali permezz ta 'dissezzjoni ta' karkassi u kadavri (katavri) għal tekniki tal-immaġini mediċi tas-seklu 20, inklużi X-ray, ultrasound, u immaġni bir-reżonanza manjetika .
# Ġeografija

L-istudju xjentifiku dwar il-varjazzjoni skont post u spazju tal-fenomeni fiżiċi, bijoloġiċi u umani fuq id-Dinja jissejjaħ **ġeografija**, li ġejja mill-kelmtejn Griegi **γη** jew **γεια** ("Dinja") u **γραφειν** ("ddeskriva" u "kiteb").

Il-ġeografu jistudja mhux biss l-aspetti umani u naturali tad-Dinja imma wkoll il-pożizzjoni tal-pjaneta fis-Sistema Solari.

---

* Lista ta' Kontinenti
* Lista ta' Pajjiżi
* Lista ta' Vulkani
* Lista ta' Ibħra

---
# Ekoloġija

Il-bijosfera ekoloġika tad-Dinja
L-**ekoloġija** hija l-istudju xjentifiku tad-distribuzzjoni u tal-abbundanza tal-ħlejjaq u kif id-distribuzzjoni u l-abbundanza tagħhom huma affettwati bl-interazzjonijiet bejn dawn il-ħlejjaq u l-ambjent tagħhom.

L-ambjent ta' ħlejqa jinkludi kemm proprjetajiet fiżiċi (li jistgħu jiġu deskritti bħala t-total ta' fatturi lokali bħal ngħidu aħna, id-dawl tax-xemx, il-klima u l-ġeoloġija), kif ukoll il-ħlejjaq li jaqsmu flimkien l-abitat. It-terminu *oekologie* ġie vvintat fl-1866 mill-bijologu Ġermaniż Ernst Haeckel. Din il-kelma tnisslet mill-Grieg οικος (*oikos*, "dar") u λόγος (*logos*, "studju"); għaldaqstant "ekoloġija" tfisser "l-istudju tad-dar [tan-natura]".

Il-kelma "ekoloġija" tintuża' spiss bħala sinonimu tal-ambjent naturali jew tal-ambjentaliżmu. Ħafna drabi wkoll, il-kelma "ekoloġiku" tittieħed bħala kelma li tfisser favur l-ambjent.

## Referenzi
# Medjuevu

Veduta mill-ajru tar-raħal Medjevali ta' Pérouges, Franza
Fl-istorja tal-Ewropa, il-**Medjuevu** (jew il-**Medju Evu** jew il-**perjodu Medjevali**) dam mis-seklu 5 sas-seklu 15. Dan beda bil-waqgħa tal-Imperu Ruman tal-Punent u tranżita fir-Rinaxximent u l-Età ta' Skoperta. Il-Medjuevu huwa l-perjodu tan-nofs tat-tliet diviżjonijiet tradizzjonali tal-istorja tal-Punent: l-antikità klassika, il-perjodu Medjevali, u l-perjodu modern.
# Fenetika

Fil-bijoloġija il-Fenetika (magħrufha wkoll bħala tassonomija numerikali) hija metodu ta' kif tista' tikklassifika l-organiżmi ħajjin ibbażat fuq ix-xebħ morfoloġiku minflok fuq il-metodu ġenetiku. Hija dixxiplina antika u llum qed jintuża il-metodu tal-filoġenetika.
# Incertae sedis

Incertae sedis (bil-Latin għal "ta' pożizzjoni mhux ċerta") huwa terminu li jiġi wżat biex ikun definit grupp tassonomiku li r-relazzjonijiet wisgħin tiegħu mhumiex magħrufa jew mhumiex definiti.

## Eżempji

It-tassonomija tal-bniedem kif inhi normalment rikonoxxuta l-llum il-ġurnata:

* Renju Animalia
	+ Fajlum Chordata
		- Klassi Mammalia
			* Sottoklassi Theria
				+ Infraklassi Eutheria
					- Superordni Euarchontoglires
						* Ordni Primates
							+ Familja Hominidae
								- Sottofamilja Homininae
									* Tribù Hominini
										+ Sottotribù Hominina
											- Ġeneru *Homo*
												* Speċi *Homo sapiens*

Li kieku l-bniedem modern għadu kif ġie skopert jew ikkunsidrat bħal enigma tassonomika, dan jingħata rangu jew stat ta' incertae sedis. Pereżempju, jekk mhuwiex ċert kif il-ġeneru *Homo* huwa relatat mal-membri l-oħra tal-familja Hominidae, dan huwa l-mudell ta' kif kieku għandha tidher il-klassifikazjoni tax-xadini antropomorfi l-kbar:

* Renju Animalia
	+ Fajlum Chordata
		- Klassi Mammalia
			* Sottoklassi Theria
				+ Infraklassi Eutheria
					- Superordni Euarchontoglires
						* Ordni Primates
							+ Familja Hominidae
								- Ġeneru *Homo* *incertae sedis*
								- Sottofamilja Ponginae
								- Sottofamilja Homininae

Li kieku il-bniedem modern huwa magħruf li huwa primat, iżda 'l ebda relazzjoni oħra m'hija ċara, dan huwa l-mudell ta' kif kieku għandha tidher il-klassifikazjoni jew it-tassonomija tal-primati:

* Renju Animalia
	+ Fajlum Chordata
		- Klassi Mammalia
			* Sottoklassi Theria
				+ Infraklassi Eutheria
					- Superordni Euarchontoglires
						* Ordni Primates
							+ Ġeneru *Homo* *incertae sedis*
							+ Familja Cercopithecidae - Old World monkeys
							+ Familja Hominidae - apes
							+ Familja Lemuridae - lemurs
							+ eċċ.

## Raġunijiet għaliex grupp ikun ikkunsidrat incertae sedis

### Mhux Inkluż fl-Analiżi

Jekk issir analiżi filoġenetika formali li ma tinkludix takson partikolari, dan jista' jittniżżel mill-awturi bħala incertae sedis, minflok jittpoġġa fi stat ta' bejn wieħed u ieħor. Dan huwa partikolarment komuni meta jiġu ġġenerati l-filoġeniji molekulari, peress li meta jsir dan ħafna materjal ġenetiku minn organiżmi rari ma jkunx disponibli. Dan huwa xenarju komuni ukoll meta taksa fossili jiġu nklużi, fejn ħafna fossili huma definiti jew ibbażati fuq informazzjoni parzjali. Eżempju, ta' dan hija filoġenija li tkun mibbnijja fuq partijiet rotob ta' l-iġsma ta' l-organiżmi u vertebri bħala karatteristiċi prinċipali u t-takson fil-kwistjoni huwa biss ibbażat jew magħruf biss minn sinna waħda, li f' dan il-każ irrid jitniżżel bħala incertae sedis.

### Kontroversji

Jekk jeżistu risultati b' kunfiltti jew jekk ma jkunx hemm consensus jew qbil fost ir-riċerkaturi ta' kif takson partikolari huwa relatat ma' organiżmi oħra, jista jitniżżel bħala incertae sedis, sakemm il-kunflitt ikun solvut.